ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
370
2181-
3187
MAHKUMLAR IJTIMOIYLASHUVINING IJTIMOIY, IQTISODIY VA
HUQUQIY JIHATLARI
Ortikova Nasibaxon Yusubjonovna
Toshkent davlat yuridik universiteti talabasi
ANNOTATSIYA: Ushbu ilmiy maqolada mahkumlarning jamiyatga qayta
integratsiyalashuvi, ya’ni ularning ijtimoiylashuvi jarayonining ijtimoiy, iqtisodiy va
huquqiy jihatlari kompleks tarzda tahlil qilingan. Tadqiqotda O‘zbekiston
Respublikasi jinoyat-ijroiya tizimi qonunchiligi, mavjud amaliy tajribasi, xalqaro
standartlar bilan solishtirilib tahlil qilinadi. Ayniqsa, Germaniya, Norvegiya, AQSh,
Rossiya kabi davlatlarning penitensiar muassasalardagi reabilitatsiya yondashuvlari
o‘rganilgan hamda O‘zbekiston sharoitiga mos taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar: mahkum, ijtimoiylashuv, penitensiar muassasa, reabilitatsiya,
huquqiy himoya, iqtisodiy moslashuv, jamiyatga integratsiya, xalqaro tajriba.
KIRISH
Bugungi kunda jinoyatchilikning oldini olish, jazoni ijro etish tizimining
insonparvarlik tamoyillariga asoslangan holda faoliyat yuritishi, jazoni o‘tab bo‘lgan
shaxslarning jamiyatga qaytishi bilan bog‘liq masalalar global miqyosda dolzarb
muammolardan
biri
hisoblanadi.
Zero,
mahkumlarning
jamiyatga
qayta
integratsiyalashuvi, ularning ijtimoiy munosabatlarga to‘laqonli qo‘shilishi nafaqat
shaxsning, balki butun jamiyatning ijtimoiy barqarorligi uchun muhim ahamiyat kasb
etadi. 2023-yil noyabr holatiga ko‘ra dunyo bo’ylab taxminan 4000 qamoqxona
mavjud bo‘lib, qamoqda saqlanayotgan mahkumlar soni 11,5 milliondan ortiq.
Qamoqxonalar aholisining asosiy qismini erkakalar tashkil etadi va 120 ga yaqin
mamlakatda qamoqxona tizimining imkoniyatlaridan yuqori bo’lgan bandlik darajasi
qayd etilgan, bunda muayyan qamoqxonalarning infratuzilmalari cheklangan
miqdordagi mahkumlarga mo’ljallangan bo‘lsa-da, ushbu muassasalardagi real
mahkumlar sonining me’yordan birmuncha ko‘p ekanligi nazarda tutiladi. Dunyo
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
371
2181-
3187
miqyosida 740,000 dan ortiq ayollar va qizlar qamoqda bo‘lib, ushbu ko‘rsatkichlar
faol ravishda ko‘payishda davom etmoqda.
Ayollar va qizlar hozirgi kunga kelib global qamoqxona aholisining atigi 7 foizini
tashkil etsa-da, ularning soni erkaklarga qaraganda tezroq o‘sishni ko’rsatmoqda.
2023-yilning oxiridagi statistikada jazoni ijro etish muassasalaridagi ayollar soni 2000-
yildan buyon 60 foizga oshganligi va bu ko‘rsatkich erkaklarda 22% ni tashkil etishi
qayd etilgan
1
.
Ijtimoiylashuv — bu shaxsning ijtimoiy me'yorlar, qadriyatlar va jamiyat
talablariga muvofiq tarzda shakllanishi jarayonidir. Mahkumlar uchun bu jarayon ikki
barobar murakkab kechadi, chunki ular ozodlikdan mahrumlik holatida bo‘lib, ijtimoiy
aloqalardan uzilgan, mehnat va ta’lim faoliyatidan chetlatilgan bo‘ladi. Shuning uchun
jazoni o‘tab bo‘lgan shaxslarning jamiyatga ijtimoiy, iqtisodiy va huquqiy jihatdan
moslashuvi uchun samarali mexanizmlarni ishlab chiqish bugungi islohotlarning
ajralmas tarkibiy qismiga aylangan.
Maqolada ushbu jarayonning nazariy-huquqiy asoslari, O‘zbekistonda va xorijda
mavjud amaliy tajribalar, davlat va fuqarolik jamiyati institutlarining o‘rni, mavjud
muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari tahlil qilinadi. Shu bilan birga, diplom
ishida olib borilgan tahlillar asosida ilgari surilgan taklif va tavsiyalar maqola
davomida bayon qilinadi.
Mahkumlarning jamiyatga moslashuvi jarayonida eng muhim omillardan biri bu
ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimidir. Oilaning mavjudligi, yaqinlar bilan aloqa,
do‘stlar va mahalla institutlari tomonidan bildirilgan e’tibor, psixologik yordam
ijtimoiy integratsiyaga xizmat qiladi. O‘zbekistonda so‘nggi yillarda mahkumlarni
ijtimoiylashuviga doir ishlar kuchaytirilib, ta’lim olish imkoniyatlari, ruhiy salomatlik
markazlari, diniy-ma’naviy tarbiya faoliyati kengaymoqda.
Iqtisodiy moslashuv va bandlik masalalari Mahkumlar jazoni o‘tab chiqqach, ish
topishda qiynaladi. Bu esa ularning qayta jinoyat sodir etish ehtimolini oshiradi.
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, mahkumlarni mehnatga jalb qilish, kasb-hunarga o‘qitish,
1
https://www.penalreform.org/global-prison-trends-2023
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
372
2181-
3187
bandlik markazlari orqali qo‘llab-quvvatlash ularning iqtisodiy mustaqilligini
ta’minlaydi. Germaniya tajribasida mahkumlar qamoqda bo‘lgan paytda ham ishlab,
ozodlikka chiqqach, mehnatga tayyor holatda bo‘ladi.
Huquqiy himoya va qonunchilik asoslari O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi, Jinoyat-ijroiya kodeksi va boshqa qonun hujjatlarida mahkumlarning
huquqlari belgilab qo‘yilgan. Masalan, Jinoyat-ijroiya kodeksining 172-moddasiga
asosan jazoni o‘tab bo‘lganidan so‘ng moliyaviy majburiyatlar sud tomonidan
kechiktirilgan yoki bo‘lib-bo‘lib to‘lash shaklida belgilanadi. Shuningdek,
mahkumlarning advokat bilan ta’minlanishi, ularning ariza va shikoyatlari ko‘rib
chiqilishi huquqiy himoya mexanizmlari sifatida qaraladi.
Xorij tajribasini ko’rib chiqadigan bo’lsak,
Gruziya
dagi yangi loyiha ushbu
jarayon uchun standartni belgilashni maqsad qilgan. Loyiha 2017-yil yanvar oyida
Gruziya axborot va maslahat markazi (TANADGOM) bilan hamkorlikda boshlangan.
Loyihaning uchta aniq maqsadi bor: mahkumlarni psixo-ijtimoiy va tibbiy
reabilitatsiya qilish, giyohvandlikka qaram bo’lgan bo’lgan mahkumlarga psixo-
ijtimoiy reabilitatsiya va terapevtik yordam ko’rsatish, shuningdek, mahkumlar uchun
yaxshilangan o’tish davri boshqaruvi bo’yicha targ’ibot qilish.
Mainline tashkilotining loyihaga qo’shgan hissasi uchinchi maqsadga qaratilgan
bo’lib, ular Yevropa va Niderlandiyadagi “o’tish davri boshqaruvi” bo’yicha ilg’or
tajribalarni o’rganib chiqdilar
2
.
Kanada
da mahkumlarning ijtimoiylashuvi va qayta integratsiyasi uchun ijtimoiy
xizmatlar va psixologik qo‘llab-quvvatlash tizimi keng rivojlangan. Mahkumlar o‘z
jinoyatlarini tan olishlari, jamiyatga qaytganidan keyin jinoyatni takrorlamasliklari
uchun ta’lim va kasbiy tayyorgarlik dasturlariga jalb qilinadi. Kanada shuningdek,
mahkumlarning huquqlarini himoya qilish, ularga moslashuv va yordam berish
tizimini yaratishda jahon miqyosida muvaffaqiyatli amaliyotlarga ega
3
.
2
https://mainline.nl/en/projects/life-after-prison/
3
GL 726-2 National Correctional Programs Referral Guidelines
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
373
2181-
3187
Mahkumlarning jamiyatga qayta integratsiyalashuvi jarayoni murakkab ijtimoiy-
psixologik, huquqiy va iqtisodiy muammolar bilan to‘qnash keladi. Birinchi muammo
— bu jamiyatdagi salbiy stereotiplar bo‘lib, ko‘plab fuqarolar jazoni o‘tab chiqqan
shaxslarga nisbatan ishonchsizlik va rad etish munosabatini bildiradilar, natijada sobiq
mahkumlar ishga joylashishda, turar joy topishda va ijtimoiy hayotga qo‘shilishda
qiyinchiliklarga duch keladi. Jamoatchilik o’rtasida o‘tkazilgan so’rovnoma
natijalariga ko‘ra, so’rovnomada qatnashgan o’n to’rt kishining barchasi mahkumlarga
ishonchsizlik bilan qaralishi haqidagi fikrni ilgari surishgan.
Bu esa ularning o‘zini jamiyatdan chetlashtirilgan deb his qilishiga, ijtimoiy
norozilik va qayta jinoyat sodir etish xavfining ortishiga olib keladi. Ikkinchi muammo
— bu sobiq mahkumlarning o‘zlarida ijtimoiy hayotga tayyorgarlikning yetarli
emasligi, ya’ni kasb-hunar ko‘nikmalari, ta’lim darajasi pastligi, ijtimoiy moslashuv
strategiyalarining yo‘qligi bilan bog‘liq. Uchinchi muammo — bu davlat tomonidan
taqdim etiladigan ijtimoiy yordam, maslahat va reabilitatsiya xizmatlarining yetarli
darajada faol ishlamasligi yoki mavjud tizimlarning samaradorligining pastligi bilan
bog‘liqdir. To‘rtinchi muammo esa mahkumlarning oilaviy va yaqin ijtimoiy
aloqalarining uzilishi yoki zaiflashuvi natijasida ularning jamiyatga qaytishida ruhiy
va emotsional qo‘llab-quvvatlovdan mahrum bo‘lishidir. Shuningdek, iqtisodiy
muammolar,
jumladan,
ish
topishdagi
to‘siqlar,
mehnat
bozorida
raqobatbardoshlikning yo‘qligi, huquqiy hujjatlar bilan bog‘liq byurokratik to‘siqlar
ham sobiq mahkumlar uchun jiddiy muammo hisoblanadi. Bu omillar ularning
jamiyatda munosib o‘rin egallashini qiyinlashtirib, qayta ijtimoiylashuv jarayonini
sekinlashtiradi yoki izdan chiqaradi.
Integratsiyalashuvdagi muammolarni bartaraf etish uchun davlat, fuqarolik
jamiyati va xususiy sektorning o‘zaro hamkorligi muhim bo‘lib, aynan ijtimoiy
xizmatlar, ish bilan ta’minlash siyosati, psixologik yordam tizimi va ijtimoiy
qarashlarni o‘zgartirishga qaratilgan chora-tadbirlar orqali samaradorlikka erishish
mumkin
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
374
2181-
3187
Bu esa mavjud imkoniyatlarning real foydalanuvchiga yetib bormasligiga olib
keladi. Bundan tashqari, qamoqxona muhitining o‘zi ham mahkumning keyingi
ijtimoiylashuviga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, chunki ko‘p hollarda bu muassasalarda
zo‘ravonlik, bosim, korrupsiya va insoniylikdan yiroq munosabatlar hukm suradi.
Natijada mahkum shaxsiy rivojlanish emas, balki omon qolish, himoyalanish, o‘zini
yopish kabi mexanizmlarni o‘rganadi.
Bunday holatda bo‘lgan shaxs jamiyatga chiqqach, yangi ijtimoiy muhitga
moslashishda katta qiyinchiliklarga duch keladi. Shu bilan birga, ayrim sobiq
mahkumlar o‘z jinoyatkor doiralarini tark eta olmasligi, ularga qayta bog‘lanishi yoki
jinoyatga yana jalb qilinishi ham integratsiyaning izdan chiqishiga sabab bo‘ladi. Bu
kabi salbiy holatlarning oldini olish uchun jazoni o‘tab chiqqan fuqarolarga ish
beruvchilarni rag‘batlantirish, ular uchun maxsus reabilitatsiya markazlarini
ko‘paytirish, doimiy psixologik va huquqiy maslahat berish tizimlarini kuchaytirish
talab etiladi. Eng asosiysi esa sobiq mahkumlarga nisbatan jamiyatning fikrini
o‘zgartirish, ularni jinoyatchi emas, balki yangi hayot boshlash istagidagi inson sifatida
qabul qilishga yo‘naltirilgan targ‘ibot ishlarini olib borish zarur. Aks holda, mavjud
muammolar ildizi chuqurlashib, jinoyatchilikning takrorlanuvchanligi oshib
boraveradi.
Bu muammolarni hal etishning samarali usullaridan biri bu davlat organlari va
jamoat tashkilotlari hamkorligidir. Tojikiston Respublikasi Adliya vazirligi jinoiy jazo
boshqarmasi va jamoat tashkilotlari oʻrtasidagi hamkorlikni nazarda tutuvchi
“Tojikistonda mahkumlar va sobiq mahkumlarning ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy
huquqlarini himoya qilish” loyihasi bu yondashuvga misol boʻla oladi. Ushbu loyiha
qamoqxonalarda o'quv kurslarini o'tkazdi va sobiq mahkumlar ozodlikka chiqqandan
keyin ta'lim dasturlarini davom ettirdi.
2014-yildan buyon “Inson huquqlari va qonun ustuvorligi byurosi” jamoat
tashkiloti mazkur yo‘nalishda faoliyat yuritib, sobiq mahkumlar uchun biznes
rejalashtirish, shaxsiy rivojlanish, ijtimoiy tadbirkorlik bo‘yicha treninglar
o‘tkazmoqda. Muvaffaqiyatli loyiha takliflari sobiq mahkumlarga o‘z biznesini
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
375
2181-
3187
boshlash yoki kengaytirishda yordam berish uchun grantlar bilan taqdirlandi. Qariyb
o‘n yil davomida “Tojikistonda mahkumlar va sobiq mahkumlarning ijtimoiy,
iqtisodiy va madaniy huquqlarini himoya qilish” loyihasi doirasida 20 ga yaqin kishi
ana shunday grantlardan foydalandi. Sobiq mahkumlarni biznes va ijtimoiy
tadbirkorlikka o‘rgatish, ularni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash bilan birga, nafaqat
o‘zini-o‘zi ta’minlash, balki boshqalarni ham ish bilan ta’minlash imkonini yaratadi
4
.
Bundan tashqari, jazoni o‘tab chiqqanlarga mo‘ljallangan ijtimoiy yordam dasturlari
ko‘pincha byurokratik to‘siqlar bilan to‘la bo‘ladi: hujjatlar yig‘ish, maxsus ro‘yxatdan
o‘tish, doimiy yashash manzilining yo‘qligi kabi omillar ularning yordamga muhtoj
bo‘lsa-da, undan foydalana olmasligiga sabab bo‘ladi. Ayniqsa, yosh mahkumlar
uchun integratsiya jarayoni yanada og‘ir kechadi, chunki ularning aksariyatida mehnat
tajribasi, kasb-hunar yoki ijtimoiy muloqot ko‘nikmalari bo‘lmaydi. Shu boisdan ular
jamiyatda mustaqil yashashga tayyor emas, bu esa ularni jinoyatkor guruhlarga qayta
jalb qilinishiga olib keladi. Oilaning sobiq mahkumni qabul qilmasligi yoki uni qo‘llab-
quvvatlashdan bosh tortishi ham katta muammo hisoblanadi, chunki jamiyatga qaytish
yo‘lida eng muhim turtkilardan biri bu yaqinlar ko‘magi, psixologik yordam va
motivatsiyadir. Bularning barchasi shuni anglatadiki, mahkumlarning integratsiyasi
masalasi faqat ularning jazoni tugatgani bilan yakunlanmasligi, balki uzoq muddatli,
tizimli ijtimoiy ko‘makni talab qiladigan jarayondir. Shu jihatdan davlat tomonidan
maxsus monitoring va kuzatuv tizimini yaratish, sobiq mahkumlarning moslashuvini
nazorat qilish va kerakli vaqtda yordam ko‘rsatish choralari ko‘rilishi zarur.
Mahkumlarni kasbiy tayyorlash dasturlarida nafaqat texnik yoki amaliy
ko‘nikmalar, balki ijtimoiy moslashuvni ta’minlash, psixologik yondashuv ham
muhim rol o‘ynaydi. O‘rgatilgan kasbni amalda qo‘llash, mahkumlar o‘rtasida ularning
o‘zgarishga va yangi hayot boshlashga bo‘lgan ishonchni yaratadi. Psixologik yordam,
ayniqsa, qayta jinoyat sodir etishning oldini olish uchun zarur. Mahkumlar o‘zlarini
jamiyatdan ajratilgan deb his qilganlari uchun, ularning o‘zgarishiga turtki berish va
motivatsiya yaratish muhimdir. Bu jarayonda psixologik maslahatlar, guruh
4
Reintegration-of-ex-prisoners-into-normal-life-overcoming-barriers-and-successful-experiences. 2024.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
376
2181-
3187
terapiyalari va shaxsiy reabilitatsiya dasturlari o‘rganilayotgan kasbga qo‘shib
o’tkazilishi kerak.
Jinoyat ijroiya kodeksining 13-bobi “Ozodlikdan mahrum qilingan shaxslar
mehnati”da mahkumlarning kasb-hunar o’rganishlari va ushbu hunarlar va kasblar
doirasini yuqorida ta’kidlangan davlatlardagi kabi kengaytirilishini taklif qilamiz.
Mahkumlarning mehnatiga haq to’lashda stavkalar oshirilib, mahkumlarning o’z
oilalariga ko’proq iqtisodiy tomonlama yordam berishi ularning ongida qayta
ijtimoiylashuvga bo’lgan ishonchni oshiradi. Jahon mamlakatlarida ommalashayotgan
ma’lum ta’lim va kasb-hunar bo’yicha qisqa, o’rta va uzoq muddatli dasturlarning
O’zbekiston penitensiar tizimiga tatbiq etilishi ushbu yo’nalishda juda yuqori
natijalarga olib kelishi mumkin. Mahkumlarga zamonaviy kasblarning o’rgatilishi
hamda ular hali jazoni ijro etish muassasasidan ozod etilmasidan oldin davlat bandlikka
qarshi kurash ma’muriyati hamda xususiy sektorlar bilan birgalikda ularning kasbiy
yo’nalishiga oid bo’lgan mehnat shtatlari topish ustida ish olib borilishi orqali
mahkumlarning qayta ijtimoiylashuvida kasb-hunar va mehnatning to’liq
imkoniyatlaridan foydalanish mumkin bo’ladi.
Ijtimoiy-madaniy
faoliyatni
Jinoyat-ijroiya
kodeksining
7-moddasida
mahkumlarni ma’naviy jihatdan to‘g‘rilash yo‘li sifatida sanab o‘tish, “ijtimoiy-
madaniy” tadbirlar mahkumlarni ijtimoiylashtirish usuli sifatidagi g‘oyaga huquqiy
ta’rif berish kerak. Ta’lim dasturlari, badiiy hunarmandchilik loyihalari, madaniy
bayramlar, musiqa va ijro tadbirlari, diniy xizmat va marosimlar, yordam guruhlari va
maslahat mashg‘ulotlari, sport tadbirlari ijtimoiy-madaniy tadbirlarga misol bo‘la
oladi. Mahkumlarning ushbu faoliyatga jalb etilishi bilan bog'liq xatti-harakatlari
ma'naviy tiklanish jarayoni sifatida ko'rib chiqilishi va ular bu vaqt ichida ishlash
talabidan ozod qilinishi kerak. Ijtimoiy-madaniy tadbirlarni rejalashtirishda
ko'ngillilar jamoalari, jamoat harakatlari va mahbuslarni parvarish qilish bilan
shug'ullanadigan xalqaro tashkilotlar bilan tizimli aloqani rejalashtirish kerak.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
377
2181-
3187
Mahkumlarning ijtimoiy reabilitatsiyasi nafaqat shaxsiy, balki oilaviy
aloqalarning tiklanishiga ham bog’liqdir, Shu bois, Jinoyat-ijroiya kodeksiga quyidagi
modda kiritilishini taklif etamiz:
“Mahkumlarning oilaviy aloqalarini mustahkamlash va qo’llab-quvvatlash
maqsadida sud va penitensiar muassasalarda maxsus oilaviy reabilitatsiya dasturlari
joriy etiladi. Ushbu dasturlar doirasida oilaviy psixologik trening, onlayn va oflayn
muloqot imkoniyatlari, oilaviy tashriflar va maxsus ‘oilaviy yordam’ protokollari
belgilanishi lozim”. Xalqaro tajribada, xususan, Norvegiya va Germaniyada oilaviy
qo‘llab-quvvatlash tizimi muvaffaqiyatli ishlaydi. Oilaviy aloqalar tiklansa,
mahkumlarning qayta ijtimoiylashuvi, ishonch va psixologik holati yaxshilanishi
kuzatilgan. Bunday reabilitatsiya usuli mahkumlarning qayta jinoyat sodir etish
ehtimolini sezilarli darajada kamaytiradi.
9-moddaning 11-qismi quyidagicha to’ldirilishini taklif qilamiz:
Jazoni o’tashning so’nggi bosqichida mahkumlar nazorat ostida jamiyatda
vaqtinchalik ishga chiqish huquqiga ega. Bu mehnatga tayyorlash, ishga qaytishni
osonlashtirish va ijtimoiy moslashuvni ta’minlash maqsadida amalga oshiriladi.
Mahkum ozodlikdan mahrum etilgan muhitdan asta-sekin jamiyatga qaytishga
tayyorlanadi. Ish joyida odamlarga moslashish, ijtimoiy aloqalar o‘rnatish va mehnat
intizomini tiklash imkoniyati yaratiladi. Bu esa jinoyatga qayta murojaat qilish
ehtimolini kamaytiradi, ya’ni retsidiv darajasini tushiradi.
Mahkumlarning ijtimoiylashuvi davlat va jamiyat oldidagi eng dolzarb
masalalardan biridir. Ularning jamiyatga to‘laqonli qaytishi jinoyatchilikning
kamayishiga, ijtimoiy adolatning qaror topishiga xizmat qiladi. Diplom ishida bayon
etilgan taklif va amaliy tavsiyalar asosida mahkumlarning ijtimoiy, iqtisodiy va
huquqiy jihatdan qo‘llab-quvvatlash tizimini yanada kuchaytirish mumkin. Shu orqali
ularning insoniy qadr-qimmatini tiklash, ijtimoiy integratsiyani ta’minlash va takroriy
jinoyatlarning oldini olish imkoniyatlari kengayadi.
Foydalanilgan manbalar:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
378
2181-
3187
1.
https://www.penalreform.org/global-prison-trends-2023
2.
https://mainline.nl/en/projects/life-after-prison/
3.
GL 726-2 National Correctional Programs Referral Guidelines
4.
Reintegration-of-ex-prisoners-into-normal-life-overcoming-barriers-and-
successful-experiences. 2024.
5.
Xudoyberganov, T. (2020).
Ijtimoiy reabilitatsiya: nazariya va amaliyot
.
Toshkent: O‘zbekiston davlat huquqshunoslik instituti.
6.
Mirkhamidov, R. (2019).
Mahkumlarning qayta ijtimoiylashuvi: muammolar va
yechimlar
. Toshkent: Ijtimoiy fanlar nashriyoti.
7.
Qodirov, A. (2021).
Jinoyat sodir etgan shaxslarning ijtimoiylashuvi va huquqiy
himoyasi
. Toshkent: Moliya va iqtisodiyot nashriyoti.
8.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat Kodeksi. (1994). – Toshkent:
O‘zbekiston Respublikasining Oliy Majlisi.
9.
O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-ijroiya Kodeksi. (1999). – Toshkent:
O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi.
10.
O‘zbekiston Respublikasining "Mahkumlar va ularning qayta ijtimoiylashuvi"
haqidagi qonuni. (2003). – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Adliya vazirligi.
11.
O‘zbekiston Respublikasining "Inson huquqlari" haqidagi xalqaro
majburiyatlari. (2012). – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Tashqi ishlar vazirligi.
12.
O‘zbekiston Respublikasining "Ijtimoiy xavfsizlik va reabilitatsiya
to‘g‘risidagi" qonuni. (2017). – Toshkent: O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi.
