ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
340
2181-
3187
UGLEROD IZINI KAMAYTIRISH BOʻYICHA LOYIHALARNI
BOSHQARISH: INNOVATSIYALAR VA SANOAT UCHUN ENG YAXSHI
AMALIYOTLAR
O’zbekiston respublikasi vazirlar mahkamasi
Huzuridagi biznes va tadbikorlik oliy
Maktabi tinglovchisi to‘rayev oybek turdimurodovichning
Ilmiy rahbar: i.f.g. Joraboev o.j
Annotatsiya: Ushbu maqola global iqlim oʻzgarishi kontekstida uglerod
izini
kamaytirish
loyihalarini
(UIKL)samarali
boshqarishning
innovatsion
yondashuvlari va eng yaxshi amaliyotlarini tahlil qiladi. Tadqiqot UIKLni
nafaqat ekologik
majburiyat,
balki
korxonalar
uchun iqtisodiy
samaradorlik va ijtimoiy masʼuliyatni oshiruvchi strategik vosita sifatida koʻrib
chiqadi. Unda energiya samaradorligini oshirish, qayta tiklanadigan energiya
manbalariga oʻtish, qurilish sektoridagi uglerod izini kamaytirish, shuningdek, salbiy
emissiya texnologiyalari va innovatsion materiallardan foydalanish kabi yoʻnalishlar
atroflicha oʻrganiladi. Maqolada UIKLni korporativ darajada boshqarish tizimini
qurish boʻyicha metodik yondashuvlar, ISO 14064, GHG Protocol kabi xalqaro
standartlarning ahamiyati, Hayotiy Sikl Tahlili (LCA) va energiya auditi kabi
vositalar yoritilgan. Shuningdek, kichik va oʻrta biznes (KOB) subyektlari uchun
UIKLni joriy etishning xorijiy tajribasi tahlil qilinib, Oʻzbekiston uchun
moslashuvchan tavsiyalar ishlab chiqilgan. Xulosa qismida esa uglerod izini
kamaytirishga
qaratilgan
amaliy
chora-tadbirlar
va
milliy
siyosatning
takomillashtirilishi boʻyicha takliflar berilgan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
341
2181-
3187
Annatation : This article analyzes innovative approaches and best practices
for effectively managing Carbon Footprint Reduction Projects (CFRPs) in the context
of global climate change. The research considers CFRPs not merely as an ecological
obligation, but as a strategic tool that enhances economic efficiency and social
responsibility for enterprises. It thoroughly examines areas such as improving energy
efficiency, transitioning to renewable energy sources, reducing carbon footprint in the
construction sector, as well as utilizing negative emission technologies and innovative
materials. The article covers methodological approaches for establishing a CFRP
management system at the corporate level, the importance of international standards
like ISO 14064 and GHG Protocol, and tools such as Life Cycle Assessment
(LCA) and energy audits. Furthermore, it analyzes international experiences in
implementing CFRPs for small and medium-sized enterprises (SMEs) and develops
adaptable recommendations for Uzbekistan. The conclusion provides practical
measures and suggestions for improving national policies aimed at carbon footprint
reduction.
Ka’lit so’zlar : Uglerod izi, iqlim oʻzgarishi, barqaror rivojlanish, energiya
samaradorligi, qayta tiklanadigan energiya, korporativ ijtimoiy masʼuliyat, loyiha
boshqaruvi, "yashil" iqtisodiyot, salbiy emissiya texnologiyalari, Oʻzbekiston.
Keywords: Carbon footprint, climate change, sustainable development,
energy efficiency, renewable energy, corporate social responsibility, project
management, green economy, negative emission technologies, Uzbekistan.
KIRISH
Global iqlim oʻzgarishi bugungi kunda insoniyat oldida turgan eng dolzarb va
murakkab muammolardan biridir. Sanoat inqilobi davridan boshlab insonga xos
faoliyat, xususan, qazib olinadigan yoqilgʻilarni yoqish natijasida atmosferadagi
issiqxona gazlari konsentratsiyasining ortishi global haroratning oshishiga olib
kelmoqda [Stern, 2007]. Bu esa oʻz navbatida, ekstremal ob-havo hodisalari,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
342
2181-
3187
muzliklarning erishi, dengiz sathining koʻtarilishi va biologik xilma-xillikning
yoʻqolishi kabi salbiy oqibatlarni keltirib chiqarmoqda [IPCC, 2021]. Ushbu
muammoga qarshi kurashishda nafaqat davlatlar va xalqaro tashkilotlar, balki biznes
subyektlarining ham faol ishtiroki zarur. Ayniqsa, korxonalarning uglerod izini
kamaytirish boʻyicha loyihalarni (UIKL) amalga oshirishi bu borada muhim ahamiyat
kasb etadi.
Dastlab, UIKL asosan ekologik qonunchilik talablariga javob berish yoki
korporativ imijni yaxshilash maqsadida amalga oshirilgan. Biroq, bugungi kunda
ushbu loyihalar korxonalar uchun iqtisodiy samaradorlikni oshirish va raqobat
ustunligini taʼminlashga xizmat qiluvchi strategik vosita sifatida koʻrilmoqda [Porter
& Van der Linde, 1995]. Energiya sarfini optimallashtirish, qayta tiklanadigan
energiya manbalariga oʻtish va chiqindilarni kamaytirish orqali korxonalar operatsion
xarajatlarni sezilarli darajada qisqartirishi mumkin [Schipper & Grubb, 2000].
Shuningdek, UIKL korxonaning ijtimoiy masʼuliyatini oshirib, manfaatdor tomonlar,
xususan, investorlar, mijozlar va xodimlar orasida obroʻ-eʼtiborini mustahkamlaydi
[Sultonova, 2021].
Oʻzbekiston ham iqlim oʻzgarishining salbiy taʼsirlariga moyil boʻlgan
mamlakatlardan biridir. Suv resurslarining tanqisligi, choʻllanishning kuchayishi va
qishloq xoʻjaligiga salbiy taʼsirlar mamlakat uchun jiddiy xavf tugʻdiradi. Shu sababli,
Oʻzbekiston hukumati "yashil" iqtisodiyotga oʻtish strategiyasini qabul qilgan
[Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 4-oktabrdagi PQ-4477-son Qarori].
Ushbu strategiya doirasida energiya samaradorligini oshirish, qayta tiklanadigan
energiya manbalarini joriy etish va umumiy uglerod izini kamaytirish muhim ustuvor
yoʻnalishlardan hisoblanadi [Mirziyoyev, 2021]. Ushbu maqolaning maqsadi uglerod
izini kamaytirish boʻyicha loyihalarni boshqarishning innovatsion yondashuvlari va
sanoat uchun eng yaxshi amaliyotlarini chuqur tahlil qilishdan iborat. Tadqiqot
korxonalarning UIKLni qanday qilib samarali rejalashtirishi, amalga oshirishi,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
343
2181-
3187
monitoring qilishi va baholashi mumkinligini oʻrganadi. Shuningdek, u xalqaro
tajribalarni Oʻzbekiston sharoitiga moslashtirish boʻyicha aniq tavsiyalar beradi
ADABIYOTLAR TAHLILI
Uglerod izini kamaytirish va iqlim oʻzgarishiga qarshi kurashish masalalari
boʻyicha keng koʻlamli adabiyotlar mavjud boʻlib, ular ushbu sohaning nazariy va
amaliy jihatlarini qamrab oladi. Iqlim oʻzgarishi iqtisodiyoti va korxonalarning
roli: Nikolas Sternning "Iqlim oʻzgarishi iqtisodiyoti: Stern sharhi" (2007) asari global
iqlim oʻzgarishining iqtisodiy xarajatlari va foydalarini chuqur tahlil qilgan
fundamental ish hisoblanadi [Stern, 2007]. U iqlim oʻzgarishiga qarshi kurashishning
iqtisodiy jihatdan maqsadga muvofiqligini koʻrsatib bergan. Porter va Van der Linde
(1995) oʻz tadqiqotlarida ekologik siyosat va korxonalar raqobatbardoshligi oʻrtasidagi
ijobiy bogʻliqlikni taʼkidlaganlar, yaʼni ekologik qoidalar innovatsiyalarni
ragʻbatlantirishi va ishlab chiqarish samaradorligini oshirishi mumkinligini ilgari
surganlar [Porter & Van der Linde, 1995]. Frankel (2012) iqlim oʻzgarishi
muammolarini global iqtisodiyotga taʼsiri nuqtai nazaridan koʻrib chiqib, uning
iqtisodiy xavflarini tahlil qilgan [Frankel, 2012]. Uglerod izini hisoblash va
boshqarish: Hertwich va Peters (2009) davlatlarning uglerod izini hisoblash boʻyicha
global, savdo-aloqador tahlilni amalga oshirib, uglerod izini baholashning
murakkabliklarini yoritganlar [Hertwich & Peters, 2009]. ISO 14064 standarti va GHG
Protocol kabi xalqaro metodologiyalar korporativ uglerod izini hisoblash va hisobot
berishda keng qoʻllaniladi va shaffoflikni taʼminlaydi [ISO 14064, GHG
Protocol]. Ismoilova (2022)korxonalarda uglerod izini hisoblash va monitoring qilish
metodologiyasini oʻrgangan [Ismoilova, 2022]. Hayotiy Sikl Tahlili (LCA) mahsulot
yoki xizmatning butun hayotiy sikli davomida uning atrof-muhitga taʼsirini baholash
imkonini beruvchi muhim vosita hisoblanadi.
Energiya samaradorligi va qayta tiklanadigan energiya: Schipper va Grubb
(2000) energiya isteʼmoli va uglerod emissiyasi oʻrtasidagi bogʻliqlikni tahlil qilib,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
344
2181-
3187
energiya samaradorligini oshirish muhimligini koʻrsatganlar [Schipper & Grubb,
2000]. IPCCning Qayta tiklanadigan energiya manbalari va iqlim oʻzgarishini
yumshatish boʻyicha maxsus hisoboti (2011) qayta tiklanadigan energiya
manbalarining iqlim oʻzgarishiga qarshi kurashdagi salohiyatini baholagan [Edenhofer
et al., 2011]. Nazarov (2020) Oʻzbekistonda energiya auditi va energiya tejovchi
texnologiyalarning ahamiyatini koʻrib chiqqan [Nazarov, 2020]. Bekmurodov
(2020) qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanishda innovatsion
yondashuvlarni tahlil qilgan [Bekmurodov, 2020]. Innovatsion texnologiyalar va
amaliyotlar: Hawken (2017) tomonidan tahrirlangan "Drawdown" kitobida global
isishni qaytarish boʻyicha eng keng qamrovli rejalar va yechimlar keltirilgan,
jumladan, salbiy emissiya texnologiyalari (DAC, BECCS) va innovatsion materiallar
(uglerod yutuvchi beton, biochar) [Hawken, 2017]. Raxmatullayev (2022)barqaror
qurilish materiallari va ularning uglerod izini kamaytirishdagi oʻrnini oʻrgangan
[Raxmatullayev, 2022]. Regenerativ dehqonchilik kabi "yashil" qishloq xoʻjaligi
amaliyotlari va nolinchi energiya isteʼmoli binolari kabi yechimlar ham dolzarb
hisoblanadi [Mirzayev, 2023]. Loyihalarni boshqarish metodologiyalari: Loyihalarni
boshqarish boʻyicha umumiy adabiyotlarda PMBOK (Project Management Body of
Knowledge) qoʻllanmasi (2018) keng qoʻllaniladi va loyihalarni rejalashtirish, amalga
oshirish, monitoring qilish va nazorat qilish hamda yakunlash jarayonlarini
tizimlashtiradi [PMBOK, 2018]. ISO 21500:2012 standarti ham loyihalarni boshqarish
boʻyicha umumiy koʻrsatmalarni beradi [ISO 21500, 2015]. Anshin va boshq.
(2013) loyihalarni boshqarishning fundamental kursini yoritganlar [Anshin et al.,
2013].Oʻzbekiston konteksti: Oʻzbekistonda "yashil" iqtisodiyotga oʻtish boʻyicha
qator normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilingan [Oʻzbekiston Respublikasi
Prezidentining
2019-yil
4-oktabrdagi
PQ-4477-son
Qarori]. Abdullayev
(2021)"yashil" iqtisodiyot sharoitida korxonalarda energiya samaradorligini oshirish
yoʻllarini tahlil qilgan [Abdullayev, 2021]. Azimov (2022) iqlim oʻzgarishi sharoitida
Oʻzbekistonning barqaror rivojlanish strategiyasini koʻrib chiqqan [Azimov,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
345
2181-
3187
2022]. Xodiyev (2023) Oʻzbekistonda uglerod neytralligiga erishish yoʻllari va
istiqbollarini muhokama qilgan [Xodiyev, 2023].
Ushbu adabiyotlar tahlili shuni koʻrsatadiki, uglerod izini kamaytirish
loyihalarini boshqarish koʻp qirrali va oʻzaro bogʻliq masalalarni oʻz ichiga oladi.
Mavjud tadqiqotlar umumiy nazariy asoslar va xorijiy tajribalarni yoritgan boʻlsa-da,
Oʻzbekiston sharoitiga moslashtirilgan, amaliyotga yoʻnaltirilgan va innovatsion
yondashuvlarni birlashtirgan kompleks tahlilga boʻlgan ehtiyoj saqlanib qolmoqda.
Ushbu maqola ana shu boʻshliqni toʻldirishga harakat qiladi.
METODOLOGIYA VA NATIJALAR
Ushbu tadqiqot uglerod izini kamaytirish loyihalarini (UIKL) boshqarishning
innovatsion yondashuvlari va sanoat uchun eng yaxshi amaliyotlarini tahlil qilish
maqsadida kompleks metodologiyadan foydalanadi. Tadqiqot uchta asosiy bosqichni
oʻz ichiga oladi:
1.
Adabiyotlar sharhi va nazariy asoslarni tahlil qilish: Bu bosqichda
global iqlim oʻzgarishi, uglerod izini boshqarish, loyiha boshqaruvi, energiya
samaradorligi, qayta tiklanadigan energiya, "yashil" iqtisodiyot va innovatsion
texnologiyalar boʻyicha mavjud ilmiy adabiyotlar, xalqaro standartlar va
hisobotlar
oʻrganildi.
Ayniqsa, ISO
14064,
GHG
Protocol kabi
standartlar, Hayotiy Sikl Tahlili (LCA) va energiya auditining ahamiyati chuqur
tahlil qilindi [ISO 14064, GHG Protocol; Nazarov, 2020].
2.
Xorijiy tajribalarni qiyosiy tahlil qilish: AQSh, Rossiya va Xitoy
kabi davlatlarning UIKLni boshqarish boʻyicha tajribalari, ularning milliy
siyosatlari, ragʻbatlantirish mexanizmlari (subsidiyalar, soliq imtiyozlari) va
amaliy muammolari qiyosiy tahlil qilindi. Kichik va oʻrta biznes (KOB)
subyektlari uchun UIKLni joriy etishdagi yondashuvlar alohida oʻrganildi.
3.
Oʻzbekiston sharoitlarini tahlil qilish va amaliy tavsiyalar ishlab
chiqish: Oʻzbekistonning iqlim oʻzgarishiga qarshi kurashish boʻyicha milliy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
346
2181-
3187
strategiyalari ("Yashil" iqtisodiyotga oʻtish strategiyasi, "Oʻzbekiston – 2030"
strategiyasi), qonunchilik bazasi, energiya samaradorligi loyihalari va xalqaro
hamkorligi koʻrib chiqildi [Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 4-
oktabrdagi PQ-4477-son Qarori; Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-
yil
11-sentabr,
PF-158-son
Farmoni]. Surxondaryo
viloyati
misolida mamlakatning qishloq xoʻjaligi, sanoat, kommunal va transport
sohalaridagi mavjud holat, yutuqlar va qiyinchiliklar oydinlashtirildi.
Tadqiqotning eng muhim qismi – bu DEMATEL usuli orqali qurilish sektorida
uglerod izini kamaytirishga taʼsir qiluvchi omillarning oʻzaro bogʻliqligi va
ustuvorligini aniqlash. Bu usul Binolarni Axborot Modellashtirish (BIM),
qurilish mahsulotlarini toʻgʻri tanlash va moliyaviy ragʻbatlarning uglerod izini
kamaytirishdagi hal qiluvchi rolini ilmiy asosda koʻrsatib berdi [Raxmatullayev,
2022].
Tadqiqot natijalari quyidagilarni koʻrsatdi:
•
Korporativ darajada UIKLni boshqarish tizimini qurishda tizimli
yondashuv va xalqaro standartlarga rioya qilish muhim ahamiyatga ega.
Loyihalarni rejalashtirish,
amalga
oshirish,
monitoring
qilish
va
baholashbosqichlari har bir bosqichda uglerod izini hisoblash, maqsadlarni
belgilash va risklarni boshqarishga urgʻu bergan holda batafsil tavsiflanishi
kerak [PMBOK, 2018].
•
Innovatsion texnologiyalar katta salohiyatga ega. Direct Air Capture
(DAC), Bioenergy with Carbon Capture and Storage (BECCS) kabi salbiy
emissiya texnologiyalari, uglerod yutuvchi beton va biochar kabi innovatsion
materiallar, shuningdek, regenerativ dehqonchilik kabi "yashil" qishloq
xoʻjaligi amaliyotlari va nolinchi energiya isteʼmoli binolari kabi energiya
samaradorligi yechimlari uglerod izini sezilarli darajada kamaytirishi mumkin
[Hawken, 2017].
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
347
2181-
3187
•
KOB subyektlari uchun UIKLni joriy etishda davlat tomonidan
koʻrsatiladigan qoʻllab-quvvatlash
mexanizmlari(subsidiyalar,
soliq
imtiyozlari) hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanligi xorijiy tajribada isbotlangan.
•
Oʻzbekistonda iqlim oʻzgarishiga qarshi kurashish boʻyicha milliy
siyosat shakllangan boʻlsa-da, moliyaviy resurslar, texnologik koʻnikmalar va
mutaxassislar yetishmasligi kabi qiyinchiliklar mavjud [Xodiyev, 2023]. Xitoy
tajribasiga asoslanib, Oʻzbekiston uchun strategik hujjatlarni kuchaytirish,
moliyalashtirish mexanizmlarini diversifikatsiya qilish, uglerod savdosi tizimini
bosqichma-bosqich joriy etish, texnologik koʻnikmalarni oshirish, maʼlumotlar
bazasini shakllantirish va monitoring qilish, davlat-xususiy sheriklikni
kengaytirish kabi aniq tavsiyalar ishlab chiqildi.
MUHOKAMA
Tadqiqot natijalari uglerod izini kamaytirish loyihalarini boshqarish nafaqat atrof-
muhitni muhofaza qilish, balki korxonalar uchun strategik ahamiyatga ega ekanligini
tasdiqlaydi. Dastlabki adabiyotlar tahlilida koʻrsatilganidek, ekologik masʼuliyatning
iqtisodiy foydalar bilan uygʻunligi biznesning barqaror rivojlanishi uchun yangi
imkoniyatlar yaratadi [Porter & Van der Linde, 1995]. Bizning tadqiqotimiz ushbu
nazariyani amaliy natijalar bilan mustahkamlaydi, xususan, energiya samaradorligi va
qayta tiklanadigan energiya manbalariga oʻtish operatsion xarajatlarni qisqartirishi va
korporativ imijni yaxshilashi bilan bogʻliq topilmalar bunga misol boʻladi.
Korporativ darajada UIKLni boshqarish tizimining ahamiyati ayniqsa
taʼkidlanishi kerak. Xalqaro standartlar, masalan, ISO 14064 va GHG Protocolga amal
qilish, uglerod izini hisoblash va hisobot berishda shaffoflik va aniqlikni taʼminlaydi
[ISO 14064, GHG Protocol]. Bu esa oʻz navbatida, investorlar va boshqa manfaatdor
tomonlarning ishonchini qozonishga yordam beradi. Loyihalarni rejalashtirish, amalga
oshirish, monitoring qilish va baholashning tizimli yondashuvi muvaffaqiyatli UIKLni
amalga oshirish uchun asosdir. DEMATEL usuli yordamida qurilish sektoridagi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
348
2181-
3187
omillarni tahlil qilish, BIM, toʻgʻri material tanlash va moliyaviy ragʻbatlarning
uglerod izini kamaytirishdagi muhim rolini ochib berdi. Bu esa ushbu sektor uchun
aniq yoʻnalishlarni belgilash imkonini beradi.
Tadqiqotda koʻrib chiqilgan innovatsion texnologiyalar va materiallar (DAC,
BECCS, uglerod yutuvchi beton, biochar) kelajakda uglerod izini yanada samarali
kamaytirish uchun ulkan salohiyatga ega ekanligini koʻrsatadi. Bu texnologiyalarni
joriy etish yuqori sarmoyalar talab qilsa-da, uzoq muddatda sezilarli ekologik va
iqtisodiy foyda keltiradi. Shuningdek, regenerativ dehqonchilik va nolinchi energiya
isteʼmoli binolari kabi sohalararo yechimlar ham umumiy uglerod neytralligiga
erishishda muhim rol oʻynaydi.
Oʻzbekiston uchun xorijiy tajribalarni moslashtirish muhim ahamiyatga ega.
AQSh va Rossiya tajribalari davlat siyosatining farqli tomonlarini koʻrsatdi: AQShning
keng qamrovli siyosatlari uglerod savdosini ham oʻz ichiga olgan boʻlsa, Rossiya qazib
olinadigan yoqilgʻiga qaramlik muammosiga duch kelmoqda. Oʻzbekiston uchun
Xitoyning bosqichma-bosqich islohotlar va davlat-xususiy sheriklikka asoslangan
tajribasi ayniqsa foydali boʻlishi mumkin. Oʻzbekistonning "yashil" iqtisodiyotga
oʻtish strategiyasi va 2030-yilgacha boʻlgan rivojlanish maqsadlari juda muhim, ammo
moliyaviy resurslar va mutaxassislar yetishmasligi kabi qiyinchiliklar ushbu jarayonni
sekinlashtirishi mumkin [Xodiyev, 2023]. Shuning uchun tadqiqotda berilgan
moliyalashtirishni diversifikatsiya qilish, texnologik koʻnikmalarni oshirish va davlat-
xususiy sheriklikni kuchaytirish boʻyicha tavsiyalar Oʻzbekistonning UIKLni samarali
boshqarish salohiyatini oshirishga xizmat qiladi.
XULOSA
Ushbu tadqiqot global iqlim oʻzgarishi sharoitida uglerod izini kamaytirish
loyihalarini (UIKL) samarali boshqarishning muhimligini atroflicha koʻrsatib berdi.
Maqolada UIKLni korxonalar uchun nafaqat ekologik majburiyat, balki iqtisodiy
samaradorlikni oshirish
va ijtimoiy
masʼuliyatni mustahkamlashga
xizmat
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
349
2181-
3187
qiluvchi strategik vositasifatida koʻrib chiqildi.UIKLning strategik ahamiyati.Energiya
sarfini optimallashtirish, qayta tiklanadigan energiya manbalariga oʻtish va
chiqindilarni kamaytirish orqali korxonalar operatsion xarajatlarni sezilarli darajada
kamaytirishlari, shu bilan birga korporativ imijni va raqobat ustunligini oshirishlari
mumkin.
1.
Tizimli boshqaruv zarurati.ISO 14064, GHG Protocol kabi xalqaro
standartlar, Hayotiy Sikl Tahlili (LCA) va energiya auditi kabi vositalarni oʻz
ichiga olgan tizimli loyiha boshqaruvi (rejalashtirish, amalga oshirish,
monitoring va baholash) UIKLning muvaffaqiyatini taʼminlash uchun
muhimdir.
2.
Innovatsion
texnologiyalarning
roli: Salbiy
emissiya
texnologiyalari
(DAC,
BECCS), uglerod
yutuvchi
beton, biochar kabi
innovatsion materiallar, shuningdek, regenerativ dehqonchilik va nolinchi
energiya isteʼmoli binolari kelajakda uglerod izini yanada samarali kamaytirish
uchun katta salohiyatga ega.
3.
KOBni qoʻllab-quvvatlash.Kichik va oʻrta biznes subyektlari uchun
davlat tomonidan koʻrsatiladigan moliyaviy va institutsional qoʻllab-quvvatlash
mexanizmlari UIKLni keng miqyosda joriy etish uchun zarur.
4.
Oʻzbekiston uchun tavsiyalar.Mamlakatning "yashil" iqtisodiyotga
oʻtish
strategiyasini
kuchaytirish,
moliyalashtirish
mexanizmlarini
diversifikatsiya qilish, uglerod savdosi tizimini bosqichma-bosqich joriy etish,
texnologik koʻnikmalarni oshirish, maʼlumotlar bazasini shakllantirish va
monitoring
qilish
hamda
davlat-xususiy
sheriklikni
kengaytirish
Oʻzbekistonning iqlim oʻzgarishiga qarshi kurashish salohiyatini sezilarli
darajada oshiradi.
Ushbu tadqiqot natijalari Oʻzbekiston va boshqa rivojlanayotgan mamlakatlarda
uglerod izini kamaytirish boʻyicha samarali siyosat va amaliyotlarni ishlab chiqishga
hissa qoʻshishi mumkin. Kelajakda UIKLning ijtimoiy-iqtisodiy taʼsirlarini chuqurroq
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
350
2181-
3187
oʻrganish va ularni moliyalashtirishning yangi innovatsion mexanizmlarini tahlil qilish
muhim tadqiqot yoʻnalishlari boʻlishi mumkin.
OʻZBEK ADABIYOTLAR ROʻYXATI
1.
Abdukarimov B.A. va boshq. Korxona iqtisodiyoti (darslik). T.: Fan, 2005.
241b.
2.
Abdullayev A.O. "Yashil" iqtisodiyot sharoitida korxonalarda energiya
samaradorligini oshirish yoʻllari. – Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar ilmiy
elektron jurnali, 2021, № 5.
3.
Azimov Sh.T. Iqlim oʻzgarishi sharoitida Oʻzbekistonning barqaror
rivojlanish strategiyasi. – Oʻzbekiston iqtisodiy axborotnomasi, 2022, № 2.
4.
Bekmurodov A.Sh. Qayta tiklanadigan energiya manbalaridan foydalanishda
innovatsion yondashuvlar. – Texnika yulduzlari ilmiy-texnik jurnal, 2020, № 3.
5.
Gulyamov S.S. Raqamli iqtisodiyotda "yashil" texnologiyalarni joriy etish
imkoniyatlari. – Axborot texnologiyalari jurnali, 2023, № 1.
6.
Ismoilova M.K. Korxonalarda uglerod izini hisoblash va monitoring qilish
metodologiyasi. – Iqtisodiyot nazariyasi va islohotlar jurnali, 2022, № 4.
7.
Ishmuhamedov A.E., Xaydarov M.T., Muhamedjanova G.Ya. Loyiha
boshqaruvi. –T.: "TDIU", 2005. 111-b.
8.
Karimov A.X. Sanoat korxonalarida chiqindilarni kamaytirish va qayta
ishlashning ekologik-iqtisodiy samaradorligi. – Ekologiya xabarnomasi, 2021, № 6.
9.
Mamatov B.S. va boshq. Investitsiyalarni tashkil etish va moliyalashtirish.
Darslik. – T.: Iqtisod-moliya, 2014. – 600 b.
10.
Mirzayev A.A. Qishloq xoʻjaligida suvni tejaydigan texnologiyalarni joriy
etish orqali uglerod izini kamaytirish. – Oʻzbekiston qishloq xoʻjaligi jurnali, 2023, №
5.
11.
Mirziyoyev Sh.M. Yangi Oʻzbekiston strategiyasi. – Toshkent: "O`zbekiston"
nashriyoti, 2021. 464 bet.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
351
2181-
3187
12.
Nazarov R.N. Oʻzbekistonda energiya auditi va energiya tejovchi
texnologiyalarining ahamiyati. – Energetika muammolari ilmiy jurnali, 2020, № 2.
13.
Olimov Sh.Sh. "Yashil" moliya mexanizmlari va ularning uglerod izini
kamaytirish loyihalarini moliyalashtirishdagi roli. – Bozor, pul va kredit, 2023, № 2.
14.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 4-oktabrdagi PQ-4477-son
"Oʻzbekiston Respublikasining "yashil" iqtisodiyotga oʻtish strategiyasini tasdiqlash
toʻgʻrisida"gi Qarori.
15.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentabr, PF-158-son
"“Oʻzbekiston - 2030” strategiyasi toʻgʻrisida" Farmoni.
16.
Qodirov Z.T. Agroʻrmonchilik tizimlarining tuproq unumdorligiga va uglerod
sekvestratsiyasiga taʼsiri. – Agrar fanlar xabarnomasi, 2022, № 1.
