ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
310
2181-
3187
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI TO‘LOV BALANSI, XALQARO
INVESTITSIYALAR MAVQEI VA TASHQI QARZI
Olimova Guli Bobomurod qizi
Toshkent kimyo texnologiya instituti
Yangiyer filiali 2-bosqich talabasi
ANNOTATSIYA:
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasining 2024-yilgi
to‘lov balansi ko‘rsatkichlari chuqur tahlil qilingan bo‘lib, ichki va tashqi iqtisodiy
omillarning balansga bo‘lgan ta’siri yoritilgan. Asosiy e’tibor joriy operatsiyalar
hisobi, savdo balansi, birlamchi va ikkilamchi daromadlar, shuningdek, to‘g‘ridan-
to‘g‘ri xorijiy investitsiyalar va portfel investitsiyalarning o‘sishiga qaratilgan. 2024-
yilda to‘lov balansiga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan global xomashyo narxlari, xizmatlar
eksporti va moliyaviy oqimlar tahlil qilinadi. Maqolada, shuningdek, 2025-yilga
mo‘ljallangan prognozlar – eksport-import dinamikasi, mehnat muhojirlarining pul
o‘tkazmalari, investitsiya oqimlari va fiskal taqchillikni kamaytirish rejalari asosida
to‘lov balansida kutilayotgan o‘zgarishlar ham ko‘rib chiqiladi. Tahlillar Markaziy
bank, Xalqaro valyuta jamg‘armasi, Jahon banki va Davlat statistika qo‘mitasi
ma’lumotlariga tayangan holda olib borilgan.
KALIT SO‘ZLAR:
xalqaro rezervlar, fiskal taqchillik, nooperatsiyaviy
o‘zgarishlar, portfel investitsiyalar, manfiy saldo, xalqaro obligatsiyalar.
KIRISH:
2024-yilda O‘zbekiston to‘lov balansi ko‘rsatkichlari jahonda asosiy
eksport xomashyo mahsulotlari narxlarining o‘zgarishi, global moliyaviy
sharoitlarning yumshatilish fazasiga o‘tishi, asosiy savdo hamkor mamlakatlar valyuta
kurslaridagi tebranishlar hamda mehnat migratsiyasi yo‘nalishida kuzatilgan ijobiy
tendensiyalar kabi tashqi omillar, shuningdek mamlakatda yuqori darajadagi iqtisodiy
faollik, xizmat ko‘rsatish sohasida eksport salohiyatining oshishi, hukumat tomonidan
fiskal taqchillikni kamaytirish bilan bog‘liq rejalarning amalga oshirilishi singari ichki
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
311
2181-
3187
omillar ta’sirida shakllandi. 2024-yilda joriy operatsiyalar hisobi taqchilligi 5,7 mlrd
dollarni tashkil qildi (2023-yilda 7,8 mlrd doll). Bunga savdo balansi manfiy
saldosining biroz kamayishi bilan birga ikkilamchi daromadlar komponenti bo‘yicha
kelib tushgan joriy transfertlar hajmining sezilarli darajada ko‘payishi ta’sir ko‘rsatdi.
2024-yilda xalqaro bozorlarda xomashyo narxlarining o‘zgarishi va
norezidentlarga ko‘rsatilgan xizmatlar hajmining ko‘payishi natijasida, jami eksport
hajmi 2023-yilga nisbatan 4,5 foizga o‘sib, 26,2 mlrd dollarni tashkil qildi (oltinsiz –
18,7 mlrd doll, o‘sish 11 foiz). 2024-yilda jami import hajmi 2023-yilga nisbatan 2,3
foizga ko‘payib, 43,6 mlrd dollarga etdi. Bu 2023-yilda ayrim turdagi tovarlarning bir
martalik yirik importi 2024-yil davomida sezilarli darajada qisqargani bilan izohlanadi.
Shunga qaramay, mamlakatda investitsiyaviy faollik va ichki iste’mol talabi yuqori
darajada saqlanib qolishi sharoitida xorijdan energoresurslar, mashina va uskunalar,
oziq-ovqat mahsulotlarining keltirilishi davom etdi.
1-diagramma
1
1
https://cbu.uz/upload/medialibrary/3fe/bgdbrekcxegzxrolmd7b43lkk97zbpow/uz_lat_
BOP_IIP_ED_2024Q4.pdf
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
312
2181-
3187
Natijada, birlamchi va ikkilamchi daromadlar balansi musbat saldo bilan
shakllanib, mos ravishda 1,1 mlrd va 10,6 mlrd dollarni tashkil etgan holda savdo
balansi taqchilligini qisman qopladi. Joriy operatsiyalar hisobi taqchilligi moliyaviy
hisob bo‘yicha kapital tushumlar, xususan, to‘g‘ridan-to‘g‘ri, portfel investitsiyalar va
boshqa manbalar jalb qilinishi hisobiga moliyalashtirildi. Jumladan, 2024-yil
davomida mamlakatga to‘g‘ridan-to‘g‘ri xorijiy investitsiyalarning sof kiritilishi 2023-
yilga nisbatan 32 foizga o‘sib, 2,8 mlrd dollarga teng bo‘ldi. Portfel investitsiyalarning
sof jalb qilinishi asosan xalqaro obligatsiyalar bilan bog‘liq operatsiyalar hisobiga 3,1
barobarga ko‘payib, 3,1 mlrd dollarni tashkil qildi. Yuqoridagi tarkibiy omillar
hisobiga 2024-yil yakuni bo‘yicha moliyaviy hisob manfiy saldosi 7,4 mlrd dollarni
tashkil etdi.
2-diagramma
2
Hisobot davrida xalqaro zaxira aktivlarining xorijiy valyutadagi qismi 734
mln dollarga qisqarishi kuzatildi. Biroq, oltin jahon narxining yuqori sur’atlarda o‘sishi
2
https://cbu.uz/upload/medialibrary/3fe/bgdbrekcxegzxrolmd7b43lkk97zbpow/uz_lat_
BOP_IIP_ED_2024Q4.pdf
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
313
2181-
3187
natijasida xalqaro zaxiralar qoldig‘i 2024-yil boshiga nisbatan qariyb 6,6 mlrd dollarga
ko‘payib, 2025-yilning 1-yanvar holatiga 41,2 mlrd dollarni tashkil qildi. 2024-yil
yakuniga ko‘ra, to‘lov balansida aks etgan amaliyotlar va nooperatsiyaviy o‘zgarishlar
ta’sirida O‘zbekistonning sof xalqaro investitsiyaviy mavqei joriy yil boshiga nisbatan
11 foizga mustahkamlanib, 2025-yil 1-yanvar holatiga 13,7 mlrd dollarga etdi. Bundan
tashqari umumiy tashqi qarz hajmi 64,1 mlrd dollarni (YaIMga nisbatan 55,7 foiz)
tashkil qilib, shundan davlat tashqi qarzi hajmi qariyb 33,9 mlrd dollar (YaIMga
nisbatan 29,5 foiz) hamda korporativ tashqi qarz hajmi 30,2 mlrd dollarga teng bo‘ldi.
O‘zbekiston umumiy tashqi qarzining dinamik qatorlari
3
O‘zbekistonning eksport tovarlari uchun tashqi yalpi talabning shakllanishi
asosiy savdo hamkor mamlakatlardagi iqtisodiy faollik darajasi, tashqi savdodagi
fragmentatsiya
jarayonlari
hamda
jahon
iqtisodiyotida
vujudga
kelgan
3
https://cbu.uz/upload/medialibrary/3fe/bgdbrekcxegzxrolmd7b43lkk97zbpow/uz_lat_
BOP_IIP_ED_2024Q4.pdf
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
314
2181-
3187
noaniqliklarning davom etishiga bog‘liq bo‘lib qolmoqda. Joriy yilning yanvar oyidagi
Xalqaro valyuta jamg‘armasi tomonidan jahon mamlakatlari, shu jumladan
O‘zbekistonning asosiy savdo hamkorlarida iqtisodiy o‘sish sur’atlari bo‘yicha
prognozlar qayta ko‘rib chiqilgan. Jumladan, Xalqaro valyuta jamg‘armasiga ko‘ra,
2025-yilda Xitoy iqtisodiyoti 4,6 foizga (2024-y. 4,8%), Rossiya 1,4 foizga (2024-y.
3,8%), Turkiya 2,6 foizga (2024-y. 2,8%) va Qozog‘iston 5,5 foizga (2024-y. 4%)
o‘sishi mumkin. O‘zbekistonning asosiy eksport xomashyo mahsulotlarining jahon
narxlari bo‘yicha ijobiy kutilmalar saqlanib qolmoqda. Xususan, joriy yilning dastlabki
oylarida AQShning savdo siyosati, geosiyosiy vaziyat va global moliyaviy sharoitlar
bilan bog‘liq noaniqliklar fonida 1 tr. unsiya oltinning narxi birinchi marotaba 3 000
dollardan yuqori shakllandi. Makroiqtisodiy noaniqliklar hamda xalqaro bozorlarda
oltinga bo‘lgan talab yuqoriligi oltin narxining yil so‘nggiga qadar yuqori narxlarda
saqlanib qolishi prognoz qilinmoqda6 . Kumush va mis narxlarining o‘tgan yilgi ijobiy
o‘sish trendi 2025-yil davomida ham saqlanib qolishi bo‘yicha kutilmalar mavjud7 .
Joriy yilning dastlabki ikki oyida mazkur metallarning narxi yil boshiga nisbatan mos
ravishda 4,5 foiz va 4,6 foizga o‘sdi. 2025-yilda turizm, transport va logistika hamda
kommunikatsiya, kompyuter va axborot texnologiyalari (IT) sohasi xizmatlar
eksportining asosiy drayverlari sifatida saqlanib qolishi, shunindek, mazkur sohalarda
islohotlarning davom ettirilishi natijasida norezidentlarga xizmat ko‘rsatish ko‘lami
oshishi kutilmoqda. Yuqorida keltirilgan omillar ta’sirida 2025-yilda jami eksport
hajmi o‘tgan yilga nisbatan 10-12 foizga o‘sishi prognoz qilinmoqda. Joriy yilda yuqori
investitsiyaviy faollik va ichki iste’mol talabi import dinamikasini belgilovchi
omillardan bo‘ladi. O‘zbekiston iqtisodiyoti real hisobda 5,5-6 foizga va yakuniy
iste’mol xarajatlari 5-6 foizga o‘sishi kutilmoqda. Mazkur jarayonlar hududlarni
ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish bo‘yicha investitsiya dasturlari doirasida mineral
mahsulotlar, oziq-ovqat sanoati mahsulotlari, mashina, uskuna va mexanizmlar hamda
boshqa xomashyolar importining o‘sishida namoyon bo‘lishi mumkin. Shuningdek,
Hukumatning fiskal taqchillikni kamaytirish bo‘yicha rejalarini inobatga olib, 2025-
yilda jami import hajmi o‘tgan yilga nisbatan 8-10 foizga o‘sishi kutilmoqda. 2025-yil
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
315
2181-
3187
davomida aksariyat mehnat muhojirlarni qabul qiluvchi mamlakatlarda iqtisodiy o‘sish
ko‘rsatkichlari kutilmalarga nisbatan pastroq shakllanishi va mehnat migratsiyasi
siyosatining qat’iylashtirilishi mumkin bo‘lsa-da, ishchi kuchiga talab va ish
haqlarining yuqori darajada saqlanib qolishi mehnat muhojirlari daromadlarining
oshishini rag‘batlantirishi mumkin. Shuningdek, hukumatlararo kelishuvlar doirasida
mehnat muhojirlarini rivojlangan mamlakatlarga yuborish borasida tizimli ishlar
amalga oshirilishi davom etishini inobatga olib, O‘zbekistonga xalqaro pul
o‘tkazmalari hajmi 10-15 foizga oshishi kutilmoqda. O‘tgan yilning ikkinchi yarmidan
boshlab global moliyaviy sharoitlarni bosqichma-bosqich yumshatib borish fazasiga
o‘tildi. Natijada, joriy yilda xalqaro moliyaviy bozorlarda foiz stavkalarining o‘tgan
yilga nisbatan pastroq shakllanishi (SOFR stavkasi o‘rtacha 5,3 foizdan 4,3 foizga
pasaygan) norezidentlardan suzuvchan foiz stavkalarda jalb qilingan kreditlar va
qarzlarga xizmat ko‘rsatish hamda yangi qarzdorliklar jalb qilish xarajatlarining
kamayishiga xizmat qilishi mumkin. 2025-yilda savdo balansi manfiy saldosini
qoplashga xizmat qiluvchi birlamchi va ikkilamchi daromadlar komponentining ijobiy
saldosi o‘tgan yilga nisbatan 4-6 foizga ko‘payishi taxmin qilinmoqda. Yuqoridagi
ichki va tashqi omillar ta’sirida, 2025-yil yakuni bilan to‘lov balansi joriy
operatsiyalari hisobining manfiy saldosi YaIMning 5-6 foizi atrofida bo‘lishi prognoz
qilinmoqda. 2025-yilda joriy operatsiyalar hisobi taqchilligi asosan xorijiy to‘g‘ridan-
to‘g‘ri investitsiyalarning sof kiritilishi (energetika, tog‘-kon, mashinasozlik, kimyo
sanoati, to‘qimachilik, bank-moliya va boshqa sohalarga kiritilishi kutilayotgan
sarmoyalar hisobiga o‘rtacha 2022-2024-yillar darajasida bo‘lishi), portfel
investitsiyalar (xalqaro kapital bozorlarida yangi yevrobondlar joylashtirilishi) va
tashqi qarz mablag‘lari jalb qilinishi hisobiga moliyalashtirilishi kutilmoqda.
XULOSA:
2024-yilda O‘zbekistonning to‘lov balansi tashqi iqtisodiy muhitdagi
noaniqliklar fonida nisbatan barqaror shakllandi. Joriy operatsiyalar hisobidagi
taqchillik 5,7 mlrd dollarni tashkil etdi va bu ko‘rsatkich avvalgi yildagiga nisbatan
yaxshilanishga erishilganini ko‘rsatdi. Eksport hajmining o‘sishi, ayniqsa oltinsiz
eksportdagi 11 foizlik o‘sish, xalqaro xizmatlar hajmining kengayishi hamda mehnat
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
316
2181-
3187
migrantlaridan kelayotgan pul o‘tkazmalarining sezilarli ko‘payishi savdo balansi
manfiy saldosini qisman qoplashga xizmat qildi. Xorijiy investitsiyalarning
faollashuvi, ayniqsa portfel investitsiyalar va yevrobondlar jalb etilishi moliyaviy
hisobni
qo‘llab-quvvatladi.
2025-yil uchun prognozlar eksport hajmining 10–12 foizga, importning esa 8–
10 foizga oshishini ko‘rsatmoqda. Bu esa investitsiyaviy faollik va ichki iste’mol
talabining yuqoriligidan dalolat beradi. Mehnat migratsiyasi va xalqaro moliyaviy
sharoitlar bo‘yicha kutilayotgan yumshashlar esa O‘zbekistonning xalqaro iqtisodiy
pozitsiyasini yanada mustahkamlashga xizmat qilishi mumkin. Shu bilan birga, to‘lov
balansidagi barqarorlikni saqlab qolish uchun makroiqtisodiy siyosatning uzviy va
muvozanatli olib borilishi muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekiston tashqi sektorining asosiy ko‘rsatkichlari
4
Ko‘rsatkichla
r
2020
2021
2022
2023
2024
Joriy
operatsiyalar
hisobi
saldosi(mlrd doll)
-3,0
-4,9
-2,8
-7,8
-5,7
YAIMga
nisbatan foizda
-4,6%
-6,3%
-3,2%
-7,6%
-5,0%
Tovar
va
xizmatlar eksporti
14,5
16,4
21,0
25,0
26,2
YAIMga
nisbatan foizda
21,9
%
21,3
%
23,3
%
24,4
%
22,8
%
Tovar
va
xizmatlar importi
22,6
27,9
35,6
42,6
43,6
4
https://cbu.uz/upload/medialibrary/3fe/bgdbrekcxegzxrolmd7b43lkk97zbpow/uz_lat_
BOP_IIP_ED_2024Q4.pdf
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
317
2181-
3187
YAIMga
nisbatan foizda
34,1
%
36,1
%
39,6
%
41,6
%
37,9
%
Savdo
balansi saldosi
-8,1
-11,5
-14,7
-17,6
-17,4
YAIMga
nisbatan foizda
-
12,2%
-
14,9%
-
16,3%
-
17,1%
-
15,2%
Birlamchi va
ikkilamchi
daromadlar saldosi
5,1
6,6
11,8
9,8
11,7
YAIMga
nisbatan foizda
7,6%
8,5%
13,1
%
9,5%
10,2
%
Moliyaviy
hisob saldosi
-4,1
-6,4
-1,8
-9,4
-7,4
YAIMga
nisbatan foizda
-6,2%
-8,3%
-2,0%
-9,1%
-6,5%
To‘g‘ridan-
to‘g‘ri
xorijiy
investitsiyalar
1,7
2,3
2,7
2,1
2,8
YAIMga
nisbatan foizda
2,6%
2,9%
2,9%
2,1%
2,4%
Portfel
investitsiyalar(sof-
oqim, mlrd doll)
1,4
2,0
0,03
1,0
3,1
YAIMga
nisbatan foizda
2,1%
2,6%
0,03
%
1,0%
2,7%
Xalqaro
zaxiralar qoldig‘i
(mlrd doll)
34,9
35,1
35,8
34,6
41,2
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
318
2181-
3187
YAIMga
nisbatan foizda
52,5
%
45,4
%
39,7
%
33,7
%
35,8
%
Sof xalqaro
investitsiyaviy
mavqe(mlrd doll)
20,3
17,1
19,0
12,3
13,7
YAIMga
nisbatan foizda
30,5
%
22,1
%
21,0
%
12,0
%
11,9
%
Umumiy
tashqi
qarz
qoldig‘i
33,8
39,4
43,5
53,3
64,1
YAIMga
nisbatan foizda
50,9
%
51,0
%
48,3
%
51,9
%
55,7
%
YAIM joriy
narxlarda
(mlrd
doll)
66,4
77,3
90,1
102,6
115,0
Foydalangan adabiyotlar ro’yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki.
“To‘lov balansi sharhi – 2024-
yil”.
2.
O‘zbekiston to‘lov balansi, xalqaro investitsiyaviy mavqei va tashqi qarzi yillik
hisobot| 2024
3.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi.
“Tashqi savdo va
investitsiyalar
statistikasi
–
2024-yil
1-chorak.”
4.
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi.
“Makroiqtisodiy
ko‘rsatkichlar
va
prognozlar
–
2024-2025
yillar.”
