ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
207
2181-
3187
O‘ZBEK TILI TARIXI
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Pedagogika fakulteti
BT 1-24 va 4-24 guruh tаlаbаlari Tojiyeva Xolbibi
Abdusalom qizi va Bazarova Dildora Alimardon qizi
Annotsatsiya: O‘zbek tili tarixi, O‘zbek tilining tarixiy ildizlari. Ushbu maqolada
O‘zbek adabiy tili taraqqiyot bosqichlari, o’zbek tili qanday paydo bo’lgani va
rivojlangani, o‘zbek tilining jahon hamda jamiyatidagi o’rni va roli haqida so‘z
boradi.
Kalit so’zlar: O‘zbek tili, davlat tili o’zbek tili, til paydo bo’lish tarixi, qadimgi
yozuvlar, arab tili, fors tili, o‘zbek tilida yozilgan asarlar.
Аннотация: История узбекского языка, исторические корни узбекского
языка, этапы развития узбекского литературного языка, как возник и
развивался узбекский язык, место и роль узбекского языка в мировом
сообществе.
Ключевые слова: узбекский язык, государственный язык узбекский язык,
история возникновения языка, древние письмена, арабский язык, персидский
язык, произведения, написанные на узбекском языке.
Annotation: History of the Uzbek language, historical roots of the Uzbek
language. Development stages of the Uzbek literary language, how the Uzbek language
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
208
2181-
3187
appeared and developed, the place and role of the Uzbek language in the world
community.
Key words: Uzbek language, state language Uzbek language, history of language
emergence, ancient writings, Arabic language, Persian language, works written in
Uzbek language.
O‘zbek tilining paydo bo’lishi va rivojlanishi tarixi uning ona tilida
so’zlashuvchilarning tarixi bilan chambarchas bog’liqdir. O‘zbek xalqi kabi bir
millatning paydo bo‘lishi turkiy va eron tillarini birlashtiruvchi bir qator etnik
guruhlarning birlashishi bilan bog‘liq edi. Buni orasida katta farq bo’lgan o‘zbek
lahjasidagi dialektlarning ko‘pligidan bilish mumkin.
O’zbek tilining rivojlanish
tarixini uch bosqichga bo’lish mumkin: qadimgi turkiy, qadimgi o’zbek va
zamonaviy o’zbek tili davrlari.
Qadimgi
turkiy
til
Ushbu bosqich V-XI asrlarga tegishli. Turklar Sirdaryo, Amudaryo va Zarafshon
qirg’oqlari bo’ylab hind-eron qabilalari aholisini asta-sekin chiqarib yuborishgan.
Aloqa vositasi qadimgi turkiy til bo’lib, uning asosida keyinchalik ko’plab Osiyo tillari
paydo bo’lgan. Bugungi kunda qadimgi turkiy yozuvning faqat o’sha davrga tegishli
madaniy yodgorliklarda tasvirlangan qismlari mavjud.
Qadimgi
o’zbek
tili
Ikkinchi bosqich XI-XIX asrlarga to’g’ri keladi. Shu vaqt ichida o‘zbek tili ko‘plab
qo‘shni tillar ta’sirida rivojlandi. Tilning shakllanishiga birlashgan va rivojlangan
adabiy tilni yaratgan shoir Alisher Navoiy ulkan hissa qo’shdi. Bu shaklda u 19-asrning
oxirigacha o’zgarishsiz ishlatilgan.
Hozirgi
o‘zbek
tili
XX asrda zamonaviy o’zbek tilining shakllanishi boshlandi. Butun O’zbekiston aholisi
tomonidan tan olingan Farg’ona lahjasi uning asosini tashkil etdi. Aholining aksariyati
sartiya tili deb biladigan ushbu lahjada gapirishgan va uning karnaylari sartlar deb
nomlangan. Etnik sartlar o’zbek xalqiga tegishli emas edi, ammo o’tgan asrning 20-
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
209
2181-
3187
yillarida “sart” so’zidan voz kechildi va mamlakat aholisi o’zbeklar deb nomlana
boshladi. Adabiy til normalari yanada demokratiklashdi, bu esa uni ancha
soddalashtirdi.
O‘zbekyozuvi.
Butun rivojlanish tarixi davomida o’zbek tilida uch xil yozuv m avjud edi. O’tgan
asrning 20-yillari oxirigacha o’zbeklarning etnik guruhi arab alifbosiga asoslangan edi.
Sovet hokimiyati paydo bo’lishi bilan yozuv bir qator islohotlarga duch keldi. So’ng
1938 yilgacha Lotin alifbosi ishlatilgan, keyin esa kiril alifbosiga o’tilgan. O’zbekiston
Respublikasi mustaqil davlatga aylangandan so’ng 1993 yilda yana lotin alifbosi
qaytarildi.
Bugungi kunda o‘zbek yozuvida arab harflari, lotin va kirill harflari parallel
ravishda qo‘llanilmoqda. Katta avlod kirill grafikasini afzal ko’radi, chet elda
yashaydigan o’zbeklar esa arab harflariga o’rganishgan. Maktablarda o’qivchilar lotin
tilida o’qishadi, shuning uchun o’quvchilar va o’quvchilarga Sovet davrida nashr
etilgan kitoblarni o’qish juda qiyin.
O’zbek tili fors tilidan olingan so’zlarga boy. XX asrda lug’at rus tilidagi so’zlar
bilan sezilarli darajada boyitildi va bugungi kunda u ingliz tilidagi so’zlar bilan jadal
ravishda to’ldirilmoqda. Davlat dasturiga muvofiq, o’zbek tilini boshqa tillardan
olingan
so’zlardan
tozalash
boshlangan.
Bularning barchasi, shubhasiz, o’zbek tilini va tarjimalarini o’rganishda ba’zi bir
qiyinchiliklarga olib keladi, ammo uni o’ziga xos va yanada qiziqarli qiladi.
Hozirgi
kunda
ochiq
manbalardan
olingan
ma’lumotlarga
ko’ra,
O’zbekistonda
24 millionga yaqin
, Afg’onistonda –
3 million
, Todjikistonda -
taxminan
1 million
, Qozog’istonda –
500.000
, Turkmanistonda –
350.000ga yaqin
,
Rossiyada
–
300.000
kishi
o’zbek tilida so’zlashar ekan.
Oʻzbek tili
(Oʻzbekcha) — Oltoy tillaritillari" oilasining turkiy tillar turkumiga kiruvchi til.
Ushbu til "Oʻzbekiston Respublikasi" Konstitutsiyasiga muvofiq davlat tili
hisoblanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
210
2181-
3187
Oʻzbek tili (Oʻzbekcha) — Oltoy tillaritillari" oilasining turkiy tillar turkumiga
kiruvchi til. Ushbu til "Oʻzbekiston Respublikasi" Konstitutsiyasiga muvofiq davlat tili
hisoblanadi.
Davlat tili haqidagi Qonun 1989-yil 21-oktabrda qabul qilingan. 1995-yil 21-
dekabrda u yana ham takomillashtirildi.
Oʻzbek adabiy tili tarixi quyidagi davrlarni oʻz ichiga oladi:
Miloddan oldingi davrlardan to X asrlargacha boʻlgan davr. Bu davrdagi til fanda
qadimgi turkiy til deb yuritiladi. Qadimgi xalq ogʻzaki ijodi namunalari, Oʻrxun-
Enasoy yodgorliklari (VI—VII asrlar) shu tilda yaratilgan.
XI—XIV asrlarda amalda boʻlgan til eski turkiy til deb ataladi. Mahmud
Qoshgʻariyning „Devonu-lugʻatit-turk“ („Turk tillari devoni“), Yusuf Xos Hojibning
„Qutadgʻu bilig“ („Saodatga yoʻllovchi bilim“), Ahmad Yugnakiyning „Hibatul
haqoyiq“ („Haqiqatlar armugʻoni“), Xorazmiyning „Muhabbatnoma“, Rabgʻuziyning
„Qissasi Rabgʻuziy“ asarlari shu tilda yaratilgan.
XV asrdan XIX asrning ikkinchi yarmigacha qoʻllangan til eski oʻzbek adabiy tili
deb nomlangan. Atoyi, Sakkokiy, Sayfi Saroyi, Lutfiy, Alisher Navoiy, Bobur,
Mashrab, Turdi, Maxmur, Gulxaniy, Muqimiy, Furqat, Zavqiy va boshqa koʻplab
ijodkorlarning asarlari shu tilda yaratilgan.
XIX asrning ikkinchi yarmidan hozirgi davrgacha ishlatib kelayotgan til hozirgi
oʻzbek adabiy tili deb ataladi. „Turkiston viloyati gazeti“ nashr qilina boshlagan
vaqtdan (1870-yildan) eʼtiboran to hozirgi kungacha yaratilgan barcha asarlar hozirgi
oʻzbek adabiy tilining namunalari hisoblanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
211
2181-
3187
Oʻzbek tili XI asrdan boshlab mustaqil til sifatida shakllana boshladi va XIII asrda
eski oʻzbek adabiy tili shakllanib boʻldi.
Eski oʻzbek tilining rivoji buyuk Alisher Navoiyning nomi bilan bogʻliqdir. U
eski oʻzbek tilining keng imkoniyatlaridan foydalangan holda ajoyib asarlar
yaratibgina qolmasdan, bu tilni ilmiy jihatdan chuqur tadqiq qiluvchi „Muhokamat-ul-
lugʻatayn“ nomli yirik ilmiy asar ham yozdi va unda oʻzbek tilining boshqa tillardan
hech kam emasligini ishonarli misollar bilan isbotlab berdi.
Umumturkiy soʻzlar
koʻpchilik turkiy tillarda hozir ham ishlatiladigan barcha turkiy tillar uchun umumiy
boʻlgan koʻpgina soʻzlar borki, ular azaldan turkiy qabilalar tilida mavjud edi, ular
hozir ham ishlatiladi. Masalan: kishi, ot, qoʻl, oyoq…
Oʻzbekcha soʻzlar oʻzbek tili sharoitida, ushbu til yoki boshqa til elementlari
yordamida koʻpgina soʻzlar yaratilgan. Masalan: ishxona, soʻroq, ulfatchilik,
bogʻdorchilik…
Fors tillaridan oʻzlashgan soʻzlar hozirgi oʻzbek tilida tubandagi kabi soʻzlar bor.
Ular dasturxon, chiroq, parda, marvarid, marjon…
Arab tilidan oʻzlashgan soʻzlar. Arab soʻzlari oʻzbek tiliga VII—VIII asrlardan
boshlab kiradi. Bu hol arablarning shu davrda Oʻrta Osiyoni zabt etishlari bilan bogʻliq.
Hozirgi oʻzbek tilida arab tilidan kirgan quyidagi kabi soʻzlar mavjud: kasb, mehnat,
hayvon, ittifoq, millat…
Arab soʻzlari birinchidan kitob, madrasa, din, davlat tuzimi orqali kirgan.
Ikkinchidan Eroniy tillar orqali kirgan. Uni masalan arab soʻzlariga tojikcha
morfemalar qoʻshib yasalgan. Masalan: darxaqiqat, mansabdor, mulkdor, baquvvat…
kabi
soʻzlardan
bilsa
boʻladi.
Tarixda oʻzbek tilini yozish uchun koʻp alifbolardan qoʻllanilgan. Oʻzbekistonda 1929-
yilgacha arab yozuvidan foydalanilgan. 1920-yillarning oʻrtalaridan Oʻzbekistonda
arab
yozuviga
keng
hujum
boshlandi.
Arab
yozuvi
qoloqligimizning,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
212
2181-
3187
savodsizligimizning, dindorligimizning sababchisi deb eʼlon qilindi. 1929—1930
oʻquv yilidan Oʻzbekiston lotin yozuviga oʻtdi va biz oʻzbek xalqining asrlar davomida
yaratilib kelingan hamda chop etilgan ilmiy, badiiy va falsafiy adabiyotdan uzilib
qoldik. U 1940-yilgacha ishlatilgan. 1992-yilgacha oʻzbek tili shu yozuvda yozilgan.
Buning natijasida 1929—1940-yillar oraligʻida chop etilgan ilmiy, badiiy, pedagogik,
oʻquv adabiyotlardan uzilib qoldik.
1940-yildan 1991-yilgacha oʻrta hisob bilan oʻzbek tilida 50 ming nomda 50
million nusxada kitoblar chop etilganini (bunga shu yillari nashr etilgan jurnal,
gazetalar kirmaydi) hisobga olsak, biz yana lotin yozuviga oʻtishda qanchadan-qancha
adabiyotdan yiroqlashishimiz mumkinligi ayon boʻladi. Shuning uchun ham hozirgi
eng zamonaviy texnika, tabiiy fanlar yoki ijtimoiy tadqiqotlar haqidagi adabiyotlar shu
yozuv asosida yoritiladi. BMT, UNESCO va boshqa xalqaro tashkilotlarning xabar
qilishlaricha, yangi texnika, texnologiya va fanga tegishli adabiyotlarning 80 foizi lotin
yozuvida chop etilar ekan. Shu boisdan Oʻzbekiston ham jahon hamjamiyatidan ortda
qolmaslik va jahon hamjamiyatiga qoʻshilish uchun 1993-yil Oʻzbekiston rasman lotin
yozuvini yana qaytadan kirgizdi. Hozirda Oʻzbekistonda taʼlim joylarida lotin
yozuvidan qoʻllaniladi. Shunday boʻlsa ham yoshi kattalar va Oʻzbekiston tashqarisida
yashaydigan oʻzbeklar hali ham kirill yozuvidan foydalanishadi.
Lotin yozuviga asoslangan oʻzbek yozuvini isloh qilish zaruriyati paydo
boʻlmoqda. Bunga sabab esa faqatgina oʻzbek tilida hos bolgan oʻ va gʻ harflari va sh,
ch harf birikmalaridir. Bularni zamonaviy dunyoda yagona belgi bilan ifodalash
zaruriyati paydo boʻlib qoldi. Va bunga bir necha bor urinishlar boʻlmoqda.
Oʻzbek tilining yana bir muammolaridan biri oʻz sofligini saqlashdir. Koʻcha-
koʻylarda, oilani suhbatlarda yoki hatto rasmiy uchrashuvlarda ham oʻzbek tilida
muqobili boʻla turib boshqa tildagi soʻzlarni qoʻshib ishlatish, eʼlonlarda boshqa tillar
va yozuvlardan foydalanish holatlari istalgan tilni shu jumladan oʻzbek tilini ham
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
213
2181-
3187
qadrini
va
mavjudligini
pasaytiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O’zbek tili tarixi buguni va kelajagi. Hidoya.uz
2.
O’zbek tilining Atalishi. O’zbek tili tarixi va dialektologiya bo’limi –
O’zbekiston fanlar akademiyasi.
3.
Til millat ko’zgusi – insonhuquqlari.uz.
