ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
165
2181-
3187
FRAZEOLOGIZMLARNING LUG’AVIY VA MADANIY QADRIYATI
Andijon davlat chet tillari
instituti
Roman-german slavyan tillari
fakulteti
Filologiya va tillarni o’qitish(rus
tili)
24-02 talabasi Ortiqaliyeva
Ruxshona
Ilmiy rahbar:
Annotatsiya: Ushbu maqolada frazeologik birliklarning lug‘aviy va madaniy
qadriyati yoritilgan. O‘zbek, rus va ingliz tillarida keng qo‘llaniladigan
frazeologizmlar misolida ularning xalq tafakkuri, urf-odatlari, qadriyatlari va milliy
tafakkurdagi o‘rni ko‘rsatib beriladi. Maqolada uch tilda mavjud bo‘lgan
frazeologizmlarning semantik va madaniy o‘xshashliklari hamda farqlari qiyosiy tahlil
qilinadi.
KALIT SO‘ZLAR: аfrazeologizm, lug‘aviy ma’no, madaniy qadriyat, xalq
tafakkuri, o‘zbek tili, rus tili, ingliz tili, qiyosiy tahlil.
Аннотация: В данной статье рассматривается лексическая и культурная
ценность фразеологических единиц. На примере широко употребляемых
фразеологизмов в узбекском, русском и английском языках раскрывается их
связь с народным мышлением, традициями, ценностями и национальной
ментальностью. Представлен сопоставительный анализ семантических и
культурных сходств и различий.
Ключевые слова: фразеологизм, лексическое значение, культурная
ценность, народное мышление, узбекский язык, русский язык, английский язык,
сравнительный анализ
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
166
2181-
3187
Abstract: This article explores the lexical and cultural value of phraseological
units. Using examples from Uzbek, Russian, and English, it examines their reflection
of popular mentality, traditions, values, and national worldview. The paper also
presents a comparative analysis of their semantic and cultural similarities and
differences.
Keywords: phraseologism, lexical meaning, cultural value, folk mentality, Uzbek
language, Russian language, English language, comparative analysis.
KIRISH
Har bir til o‘z xalqining tafakkuri, tarixi va madaniyatining in’ikosi sanaladi. Shu
bois, frazeologik birliklar tilshunoslikda alohida ahamiyatga ega bo‘lib, ular orqali
xalqning hayot tarzi, qadriyatlari, dunyoqarashi, turmush tarzi va milliy mentaliteti
namoyon bo‘ladi. Ayniqsa, o‘zbek, rus va ingliz tillaridagi frazeologizmlar xalqning
ruhiy olami, tarixiy taraqqiyoti va madaniy merosini ifodalashda muhim vosita
hisoblanadi.Frazeologizmlarning lug‘aviy va madaniy qadriyatini o‘rganish nafaqat
tilshunoslik nuqtayi nazaridan, balki madaniyatshunoslik, tarjimashunoslik va
psixolingvistika sohalari uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada
o‘zbek, rus va ingliz tillaridagi frazeologik birliklarning semantik va madaniy
xususiyatlari qiyosiy tahlil qilinadi.
Frazeologizmlarning lug‘aviy va madaniy
qadriyati haqida ma’lumotFrazeologizm — tilshunoslikdagi turg‘un iboralar bo‘lib,
ular ikki yoki undan ortiq so‘zlardan tashkil topgan va birgalikda bitta butun ma’noni
ifodalovchi birliklardir. Ular ko‘pincha obrazli bo‘ladi va so‘zma-so‘z tarjima qilinsa,
asl ma’nosi tushunarsiz bo‘lib qoladi. Masalan, o‘zbek tilidagi “suvdan quruq
chiqmoq” iborasi so‘zma-so‘z emas, balki ramziy — “aybsiz, jazodan qutulmoq”
degan ma’noni bildiradi.
1. Lug‘aviy qadriyat, Frazeologizmlar lug‘aviy jihatdan tildagi emotsional,
obrazli va ekspressiv vositalar hisoblanadi. Ular orqali: So‘z boyligi oshadi; Nutq
obrazli, ta’sirchan bo‘ladi; Tilning poetik imkoniyatlari kengayadi.O‘zbek tilida
“ko‘ngli tog‘dek ko‘tarilmoq” (xursand bo‘lmoq), “ko‘nglidan nimalar o‘tdi”
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
167
2181-
3187
(o‘ylandi), “qon bosimi ko‘tarildi” (g‘azablandi) kabi iboralar xalqning kundalik
turmushi va his-tuyg‘ulari bilan bog‘liq bo‘lgan holatlarni obrazli ifodalaydi.
2. Madaniy qadriyatFrazeologik birliklar — bu faqat til vositasi emas, ular
xalqning:Mentalitetini,Qadriyat tizimini,Tarixiy tajribasini,Diniy, ijtimoiy, milliy
tasavvurlarini aks ettiradi.Masalan, o‘zbek xalqida “yuzini yorug‘ qilish”, “qulog‘iga
qum quyish” kabi iboralar o‘ziga xos madaniy mazmunga ega. Ingliz tilida esa “a storm
in a teacup” (mayda gapni katta muammoga aylantirish) yoki rus tilidagi “бить
баклуши” (bekorchilik qilish) iboralari mavjud.Bu iboralarni o‘rganish orqali biz uch
tildagi xalqning qanday o‘ylashi, qadrlashi, madaniyatini qanday ifodalashi haqida
chuqur tasavvurga ega bo‘lamiz.
3. Frazeologizmlarni o‘rganishning amaliy ahamiyati
Frazeologizmlarni o‘rganish quyidagi sohalar uchun muhimdir:
Tilshunoslik: semantika, leksikologiya, pragmatika.
Tarjimashunoslik: ayniqsa, so‘zma-so‘z emas, mazmuniy tarjima qilishda
frazeologik birliklar katta rol o‘ynaydi.
Madaniyatshunoslik: til orqali madaniyatni o‘rganish.
Pedagogika: chet tilini o‘rganishda frazeologizmlar orqali milliy ruhiyatga kirish.
Frazeologizmlar tilda tayyor shaklda qo‘llaniladigan, ko‘pincha ko‘chma ma’no
bildiruvchi ifodalar bo‘lib, tilning eng qadimiy va boy qatlamlaridan biri sanaladi. Ular
faqatgina til vositasi emas, balki xalqning tafakkuri, qadriyatlari va turmush tarzining
ifodasidir. Har bir xalqning o‘ziga xos frazeologik birliklari bo‘lib, ular madaniyat,
tarix, e’tiqod va axloqiy me’yorlarni o‘zida mujassam etadi. Bu maqolada frazeologik
birliklarning lug‘aviy tarkibi, ularning madaniy qadriyatlarni aks ettirishdagi roli va
boshqa tillar bilan qiyosiy tahlili beriladi. Frazeologizmlarning lug‘aviy xususiyatlari.
Frazeologizmlar bir necha so‘zdan tashkil topgan bo‘lib, ko‘pincha ularning umumiy
ma’nosi ularni tashkil etuvchi so‘zlarning lug‘aviy ma’nolaridan farq qiladi. Masalan,
o‘zbek tilidagi "yuragi og‘ziga kelmoq" frazasi – juda qo‘rqib ketmoq degan ma’noni
bildiradi. Bu iboradagi "yurak" va "og‘iz" so‘zlari o‘z ma’nolarida emas, balki
umumlashgan, ko‘chma ma’noda ishlatiladi. Shu boisdan frazeologizmlarni
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
168
2181-
3187
o‘rganishda ularning tashqi tuzilishi bilan ichki mazmuni o‘rtasidagi bog‘liqlikni
aniqlash muhimdir.
O‘zbek tilidagi frazeologik birliklar ko‘pincha xalq og‘zaki ijodiyoti orqali
shakllangan bo‘lib, ular turli mavzularda: mehr-oqibat, do‘stlik, mehnat, adolat,
jasorat, halollik kabi qadriyatlarni aks ettiradi. Bular xalq tafakkurining ifodasi bo‘lib,
zamonlar osha avloddan avlodga o‘tib kelmoqda. Frazeologizmlar va madaniy
qadriyatlar. Frazeologik birliklarning madaniy qadriyatlar bilan bevosita bog‘liqligi
bor. Ular xalqning hayot tarzini, urf-odatlarini, tarixiy sharoitlarini, e’tiqodini va
dunyoqarashini aks ettiradi. Masalan, "qop-qop tilaklar" degan ibora – kimgadir juda
ko‘p ezgu tilaklar tilash ma’nosida qo‘llaniladi. Bu esa xalqimizdagi mehmondo‘stlik,
mehribonlik, ezgulik istagi kabi qadriyatlarni ifodalaydi.Frazeologizmlar orqali
insonlarga o‘rgatish, tanbeh berish, targ‘ibot qilish ham amalga oshirilgan. "Yaxshilik
qil – suvga tash, xalq bilmasa, Xudo bilar" degan maqol-frazeologizm xalq ongida
mehr-oqibat va xayrli ish qilishni qadrlash, uni evazsiz amalga oshirish g‘oyasini
singdiradi. Qiyosiy tahlil: O‘zbek, rus va ingliz tillarida. Har bir tilning frazeologik
fondi o‘sha xalqning tarixiy taraqqiyoti, yashash tarzi, urf-odatlariga asoslangan bo‘lib,
bu turli tillarda mazmun jihatidan o‘xshash, lekin shaklan farqli ifodalarning
mavjudligiga sabab bo‘ladi.
XULOSA
Frazeologizmlar har bir xalqning til boyligi va madaniyati ifodasidir. O‘zbek, rus
va ingliz tillaridagi frazeologik birliklar tahlili shuni ko‘rsatadiki, bu iboralar xalqning
qadriyatlari, tarixiy xotirasi, mentaliteti, urf-odatlari va dunyoqarashining ko‘zgusidir.
Har bir til o‘z frazeologizmlari orqali madaniy boyligini namoyon qiladi.Qiyosiy tahlil
orqali aniqlanishicha, turli tillarda bir-biriga yaqin ma’no bildiruvchi frazeologik
birliklar mavjud bo‘lsa-da, ularning semantik yuki, konnotatsiyasi va madaniy fonida
muayyan farqlar kuzatiladi. Shu bois tarjimada faqat lug‘aviy moslik emas, balki
madaniy kontekstni ham hisobga olish muhimdir.Xulosa qilib aytganda,
frazeologizmlarni o‘rganish orqali nafaqat tilni, balki xalqning ruhiy-ma’naviy olamini
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
169
2181-
3187
chuqur anglash mumkin. Bu esa til o‘rganishda ham, tarjimada ham, madaniyatlararo
muloqotda ham beqiyos ahamiyat kasb etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Abduazizov A. “Tilshunoslikka kirish”. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
ensiklopediyasi, 2006.
2. Mamajonov A. “O‘zbek tilining frazeologik lug‘ati”. – Toshkent: Fan, 1982.
3. Komissarov V.N. “Teoriya perevoda”. – Moskva: Visshaya shkola, 1990.
4. Cowie A.P. “Phraseology: Theory, Analysis, and Applications”. – Oxford:
Clarendon Press, 1998.
5. Kunin A.V. “Kurs frazeologii sovremennogo angliyskogo yazyka”. – Moskva:
Vysshay shkola, 1996.
6. Crystal D. “The Cambridge Encyclopedia of the English Language”. – Cambridge:
CUP, 2003.
7. Internet resurslar:
https://en.wikipedia.org/wiki/Phraseology
https://uz.wikipedia.org/wiki/Frazeologiya
https://www.phraseologism.com (misollar va tarjimalar uchun)
