ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
158
2181-
3187
UNIVERSITET TALABALARIDA BOSHQARUV KO‘NIKMASINI
RIVOJLANTIRISH MASALALARI
Oriental universiteti
Tal’lim menejmenti 1-bosqich
magistratura talabasi
Raximnazarov Farrux
Bugungi kunda oliy ta’lim muassasalarida ta’lim sifati bilan bir qatorda,
talabalarni ijtimoiy faol, tashabbuskor va yetakchilik salohiyatiga ega shaxslar sifatida
shakllantirish masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, boshqaruv
ko‘nikmalarini shakllantirish va rivojlantirish, ularning kelajakdagi kasbiy faoliyatiga
mustahkam poydevor yaratadi. Boshqaruv ko‘nikmasi bu — talabaning o‘ziga va
boshqalarga nisbatan mas’uliyatli bo‘lishi, vaziyatni tahlil qilish, maqsad qo‘yish,
qaror qabul qilish, jamoani boshqarish, resurslarni to‘g‘ri taqsimlay olish, ijtimoiy
faoliyatda yetakchilikni qo‘lga olish qobiliyatidir. Universitetlarda bu kabi
ko‘nikmalarni shakllantirish uchun talabalarning amaliy loyihalarda ishtirokini
kengaytirish, trening va seminarlar tashkil etish, talabalar turar joyi, yoshlar
yetakchilari va ko‘ngilli jamoalarning faoliyatini qo‘llab-quvvatlash muhim
hisoblanadi. Shuningdek, universitet muhitida volontyorlik, startap va tadbirkorlik
loyihalarida qatnashish orqali ham boshqaruv qobiliyatlari amaliyotda sinovdan o‘tadi.
Afsuski, hozirgi kunda barcha oliy ta’lim muassasalarida bu boradagi tizimli
yondashuv yetarli emas. Talabalarning o‘ziga ishonchi pastligi, tashabbuskorlik
darajasining
sustligi,
ularga
yetarli
sharoit
yaratilmaganligi
boshqaruv
ko‘nikmalarining to‘laqonli shakllanishiga to‘sqinlik qilmoqda. Shuningdek,
o‘qituvchilarning o‘zlari ham boshqaruv kompetensiyasiga ega bo‘lmasa, talabalarda
bu ko‘nikmalarni rivojlantirishda muammolar yuzaga keladi. Shu bois universitetlarda
"Liderlik va boshqaruv asoslari" kabi alohida fanlarni kiritish, mentorlik tizimini joriy
etish, ijtimoiy faol bitiruvchilar bilan muntazam uchrashuvlar tashkil qilish kabi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
159
2181-
3187
tashabbuslar zarurdir. Talabalarni mustaqil fikrlovchi, mas’uliyatli va boshqaruv
salohiyatiga ega yetuk kadrlar sifatida shakllantirish, ularni zamonaviy jamiyat
talablariga tayyorlash uchun ta’lim tizimida integrativ va amaliy yondashuvlarga
alohida e’tibor qaratilishi lozim.
Universitet talabalari uchun boshqaruv ko‘nikmalarining rivojlanishi ularning shaxsiy,
kasbiy va ijtimoiy hayotidagi muvaffaqiyatlari bilan bevosita bog‘liq. Global mehnat
bozorida talab yuqori bo‘lgan kompetensiyalar — bu faqatgina nazariy bilimlar emas,
balki amaliy boshqaruv, liderlik, jamoa bilan ishlash, stressga bardoshlilik va qaror
qabul qilish kabi hayotiy ko‘nikmalardir. Shuning uchun ham universitetlar o‘z ta’lim
tizimida talabalarda “soft skills”, ya’ni yumshoq ko‘nikmalarni shakllantirishni
ustuvor vazifalardan biri sifatida ko‘rib chiqishlari kerak.
Boshqaruv ko‘nikmasi — bu nafaqat boshqalarni boshqarish, balki o‘zini
anglash, vaqtni boshqarish, sharoitga moslashish, resurslardan oqilona foydalanish va
muammolarga kreativ yondashishdir. Bu ko‘nikmalarni shakllantirishda faqatgina
ma’ruza va amaliy mashg‘ulotlar yetarli emas. Talabalar real muammolarni hal qilish
jarayonida, masalan, ijtimoiy loyihalarda qatnashish, universitet ichidagi turli klub va
tashkilotlarni boshqarish, debatlar, startaplar, amaliy seminarlar va treninglarda
ishtirok etish orqali bu ko‘nikmalarni mustahkamlab boradilar.
Ta’lim jarayoniga interfaol metodlarni joriy qilish — masalan, “case-study”lar,
rolli o‘yinlar, guruhiy loyiha asosida ishlash kabi usullar — talabaning fikrlash
doirasini kengaytiradi va ularni boshqaruv qarorlarini qabul qilishga tayyorlaydi.
Shuningdek, oliy ta’lim muassasalari yetakchi sanoat, biznes va davlat tashkilotlari
bilan hamkorlikda amaliyot tizimini yo‘lga qo‘ysa, talabalar real ish sharoitida
boshqaruv tajribasini egallash imkoniga ega bo‘ladi.
Ayniqsa, zamonaviy texnologiyalarning, jumladan raqamli boshqaruv tizimlari,
sun’iy intellekt asosidagi boshqaruv platformalarining rivojlanishi talabalardan
yangicha yondashuv, raqamli savodxonlik va tez qaror qabul qilishni talab qilmoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
160
2181-
3187
Bu esa universitetlarni nafaqat an’anaviy bilim beruvchi, balki raqobatbardosh, ko‘p
qirrali boshqaruv malakalariga ega yetakchilarni tayyorlovchi muassasaga aylantirish
zaruratini tug‘diradi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib aytish mumkinki, universitet talabalari orasida
boshqaruv ko‘nikmalarini rivojlantirish — bu bugunning emas, balki yaqin
kelajakning ustuvor vazifalaridan biridir. Ushbu maqsadga erishish uchun tizimli,
ilmiy asoslangan, pedagogik va tashkiliy chora-tadbirlar muhim ahamiyat kasb etadi.
Albatta, mavzuni yanada kengroq yoritish uchun quyidagi qo‘shimcha
ma’lumotlarni taqdim etaman:
Universitet talabalari uchun boshqaruv ko‘nikmalarini rivojlantirish nafaqat
individual rivojlanish, balki jamiyat taraqqiyotining muhim omillaridan biridir. Chunki
bugungi yoshlar — ertangi kun rahbarlari, muallimlari, tadbirkorlari, davlat
xizmatidagi mutaxassislaridir. Ularda boshqaruv madaniyatini shakllantirish orqali biz
ijtimoiy barqarorlik va taraqqiyotga xizmat qiluvchi kuchli ijtimoiy qatlamni vujudga
keltiramiz.
Boshqaruv ko‘nikmasining asosiy komponentlariga quyidagilar kiradi:
maqsadni belgilash, strategik fikrlash, rejani ishlab chiqish, resurslar bilan ishlash,
qaror qabul qilish, vaqtni boshqarish, jamoa bilan ishlash, natijani tahlil qilish va
baholash. Bu ko‘nikmalar insonda o‘z-o‘zini boshqarish (self-management) darajasini
oshiradi, bu esa mas’uliyat, intizom, mustaqil fikrlash va tashabbuskorlikni
kuchaytiradi.
Zamonaviy oliy ta’lim tizimida bu ko‘nikmalarni shakllantirish uchun quyidagi
pedagogik yondashuvlar dolzarb hisoblanadi: kompetensiyaga asoslangan yondashuv,
integrativ o‘qitish, servis o‘qitish (service learning), loyiha asosidagi ta’lim va
motivatsiyalovchi baholash tizimlari. Ayniqsa, “student-centered learning”, ya’ni
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
161
2181-
3187
talaba shaxsiga yo‘naltirilgan yondashuv talabani boshqaruv sub’ekti sifatida
shakllantirishda muhim vositadir.
Talabalarning boshqaruv sohasiga qiziqishini oshirish uchun universitetlar
quyidagi
tadbirlarni
amalga
oshirishi
lozim:
– Talabalar orasida “eng yaxshi yosh yetakchi” tanlovlari, ilmiy-amaliy anjumanlar,
boshqaruv
kompetensiyasiga
oid
treninglar
tashkil
etish;
– O‘quv rejasiga “Liderlik va boshqaruv asoslari”, “Tadbirkorlik va innovatsiya”,
“Tashkiliy
xulq-atvor”
kabi
fanlarni
kiritish;
– Raqamli vositalar, masalan, interaktiv boshqaruv simulyatorlari, virtual boshqaruv
muhitlaridan
foydalanish;
– Bitiruvchilar va amaliyotchi mutaxassislarni darslarga jalb qilish, master-klasslar
o‘tkazish.
Talabalarni ijtimoiy hayotga faol jalb etish, ularning fikrini eshitish,
tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash boshqaruv salohiyatini ochish uchun zarur
psixologik-madaniy muhitni yaratadi. Har bir talaba o‘zining fikri, g‘oyasi va
tashabbusi qadrlanayotganini his qilsa, u doimiy o‘z-o‘zini rivojlantirishga intiladi. Bu
esa o‘z navbatida, sog‘lom, mustaqil fikrlovchi, ijtimoiy faol boshqaruvchilar avlodini
tarbiyalaydi.
Shu nuqtai nazardan, boshqaruv ko‘nikmalarini rivojlantirish universitet ta’limining
faqat qo‘shimcha emas, balki ajralmas qismi bo‘lishi lozim. Zero, bugungi talaba —
ertangi ijtimoiy hayot yetakchisidir.
Albatta, quyida ushbu mavzuga oid yanada chuqurroq va dolzarb qo‘shimcha
ma’lumotlar keltiraman:
Universitet talabalari orasida boshqaruv ko‘nikmalarini rivojlantirish bugungi
kun ta’lim tizimining strategik yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Chunki XXI asrda
muvaffaqiyatli shaxs bo‘lish uchun nafaqat aniq fanlar bo‘yicha chuqur bilim, balki
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
162
2181-
3187
muomala madaniyati, ijtimoiy moslashuvchanlik, liderlik, muammoga kreativ yechim
topish, hamkorlikda ishlash, raqamli savodxonlik va boshqaruv kompetensiyasi zarur
bo‘lib qoldi. Shunday sharoitda universitet talabasining boshqaruv salohiyati — bu
uning zamonaviy jamiyatda faol rol o‘ynay olishini belgilovchi omildir.
Bugungi raqamli davrda boshqaruv ko‘nikmalarining mazmuni ham o‘zgarib
bormoqda. Masalan, ilgari faqat tashkiliy va operatsion boshqaruv yetarli bo‘lgan
bo‘lsa, hozirda emosional intellekt, stressni boshqarish, o‘zgarishlarga tez moslasha
olish, raqamli texnologiyalardan foydalanish, ijtimoiy tarmoqlarda professional
kommunikatsiyani yurita olish kabi jihatlar ham muhim kompetensiyalar qatoriga
kirdi. Demak, zamonaviy boshqaruv ko‘nikmalari bu — kompleks yondashuvni talab
qiluvchi, o‘zaro bog‘liq ko‘nikmalar majmuidir.
Ayni paytda oliy ta’lim tizimi bu ehtiyojlarga javob berishi uchun o‘z faoliyatini
yangicha tashkil qilishi lozim. Jumladan:
•
Ta’limda real hayot bilan uzviy bog‘liq loyihaviy topshiriqlar, keyslar va
interaktiv metodlar qo‘llanishi lozim;
•
Har bir fan doirasida boshqaruv bilan bog‘liq mavzular, masalan, guruh ishini
tashkil qilish, vaqtni boshqarish, mas’uliyatli qaror qabul qilish, liderlik
fazilatlarini rivojlantirish imkoniyatlari yaratilishi kerak;
•
Universitetlarda talabalar tomonidan boshqariladigan kichik jamoalar, startap
inkubatorlar, yoshlar markazlari faoliyatini kuchaytirish lozim;
•
Ta’lim jarayonida individual ta’lim yo‘nalishlari asosida talabaning o‘z
salohiyatini anglash va rivojlantirishiga sharoit yaratilishi kerak.
Shuningdek, universitet rahbariyati va professor-o‘qituvchilar jamoasi talabalar
boshqaruv ko‘nikmasini rivojlantirishni faqat tashabbus sifatida emas, balki ta’lim
samaradorligini oshirishning muhim vositasi sifatida qabul qilishi lozim. Ya’ni, bu
boradagi faoliyat tizimli, rejalashtirilgan va monitoring qilinadigan shaklda tashkil
etilishi zarur.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
163
2181-
3187
Amaliy jihatdan qaraganda, boshqaruv ko‘nikmalari egallagan talaba o‘z
kursdoshlari orasida yetakchi bo‘la oladi, jamoada mojarolarning oldini oladi,
muammoni tahlil qilish va hal etish, mas’uliyatni bo‘lishish, tashabbus ko‘rsatish va
natijaga erishishga yo‘naltirilgan harakatlar qilishga odatlanadi. Bu esa nafaqat uning
kasbiy o‘sishiga, balki jamiyatda faol, ongli fuqarolik pozitsiyasini egallashiga xizmat
qiladi
Universitet bosqichida talabalar faolligi, mas’uliyatni o‘z zimmasiga olishga
tayyorligi, o‘z fikrini ochiq bayon qila olishi va qaror qabul qilish qobiliyati ularning
boshqaruv salohiyatining asosiy mezonlari hisoblanadi. Bu jihatlar ayniqsa hozirgi tez
o‘zgarayotgan, raqobatga boy axborot asrida nihoyatda dolzarbdir. Raqamli
transformatsiya, global muammolar, mehnat bozoridagi o‘zgarishlar yosh avloddan
faqat bilim emas, balki zamonaviy boshqaruv, moslashuvchanlik, innovatsion fikrlash
kabi fazilatlarni talab qilmoqda. Shu bois, universitetlar faqat mutaxassis tayyorlovchi
emas, balki keng dunyoqarashli, liderlik salohiyatiga ega, boshqaruv qarorlarini qabul
qila oladigan shaxsni shakllantiruvchi muassasaga aylanishi zarur.
Bugungi kundagi yondashuvlardan biri — ta’lim jarayonini mehnat bozori
ehtiyojlariga yaqinlashtirishdir. Bu esa talabalarni boshqaruvga doir real holatlarda
ishtirok ettirish, ularni mustaqil fikrlovchi va mas’ul qaror qabul qiluvchi shaxs sifatida
tarbiyalashni talab etadi. Shu bilan birga, boshqaruv ko‘nikmalarini rivojlantirishda
ijtimoiy loyihalarda ishtirok, notijorat tashkilotlar va mahalliy hokimiyat bilan
hamkorlikda amalga oshirilayotgan tadbirlar ham muhim omil bo‘la oladi. Bunday
amaliy faoliyat talabani jamiyatdagi haqiqiy muammolar bilan tanishtiradi va ularni
hal qilish yo‘llarini o‘rganishga chorlaydi.
Universitet pedagoglarining vazifasi endilikda faqat dars berish bilan
cheklanmaydi. Ular har bir talabaning ichki potensialini aniqlash, uni ilhomlantirish va
mustaqil fikrlashga undash orqali boshqaruv ko‘nikmalarining shakllanishida mentor
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
164
2181-
3187
sifatida ishtirok etishlari lozim. Bu yo‘lda pedagog va talaba o‘rtasidagi o‘zaro
ishonch, ochiqlik va hamkorlik muhim ahamiyatga ega.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki
, universitet talabalari orasida boshqaruv
ko‘nikmalarini rivojlantirish — bu faqat biror mavzuga oid ta’limiy yondashuv emas,
balki milliy taraqqiyot, yetuk ijtimoiy qatlamni shakllantirish va raqobatbardosh
kadrlar tayyorlashning strategik yo‘nalishidir. Har bir oliy ta’lim muassasasi o‘z
faoliyatini nafaqat bilim berishga, balki talabalarda boshqaruv va liderlik salohiyatini
uyg‘otishga yo‘naltirishi zarur. Buning uchun esa uzluksiz, tizimli va innovatsion
yondashuv asosida tashkil etilgan tarbiyaviy-madaniy, ijtimoiy-amaliy faoliyat zarur
hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. — Toshkent: Ma’naviyat,
2008.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 28-fevraldagi PQ–81-son
qarori: Ta’lim tizimini modernizatsiya qilish va strategik boshqaruvni rivojlantirish
to‘g‘risida.
3.
Fayol A. Umumiy va sanoat boshqaruvi. — Moskva: Progress, 1992.
4.
Mintzberg H. The Rise and Fall of Strategic Planning. — Harvard Business
Review Press, 1994.
