ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
138
2181-
3187
UMUMIY O‘RTA TA`LIM MAKTABLARIDA “TA’LIM HAMMA
UCHUN” UMUMMILLIY DASTURI MOHIYATINI TARG‘IB QILISH
Ikramova Mukambar Anvarovna
Toshkent viloyati Olmaliq shahar
Maktabgacha va maktab ta'limi tizimiga
qarashli 24-sonli umumiy o‘rta ta'lim
maktabi amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada imkoniyati cheklangan bolalarni umumiy ta’lim
muassasalarida ta’lim-tarbiyaga jalb etish masalalari chuqur tahlil etilgan. “Ta’lim
hamma uchun” tamoyili asosida shakllangan inklyuziv ta’lim konsepsiyasining
mohiyati ochib beriladi hamda ushbu tizimning maqsad va vazifalari aniqlanadi.
Shuningdek, inklyuziv ta’limga xos pedagogik yondashuvlar, psixologik qo‘llab-
quvvatlash va korreksion ishlarning ahamiyati yoritilib, bolalarni ijtimoiy muhitga
samarali moslashtirish jarayonida kompleks yondashuvning o‘rni alohida ko‘rsatib
o‘tilgan.
Kalit so‘zlar:
Inklyuziv ta’lim, integratsiyalashgan o‘qitish, psixologik-
pedagogik yondashuv, korreksion metodlar, ijtimoiy moslashuv, “Ta’lim hamma
uchun”, individual rivojlanish trayektoriyasi.
Inklyuziv taʼlim gʻoyalari va xalqaro asoslarining shakllanishi
L.S. Vigotskiyning pedagogik qarashlariga ko‘ra, imkoniyati cheklangan
bolalarni tarbiyalash va o‘qitish jarayonida asosiy vazifa — bolaning mavjud
nuqsonlarini kompensatsiya qilish va uni ijtimoiy muhitga muvaffaqiyatli
integratsiyalashdan iboratdir. U shunday xulosa qiladi: ta’lim tizimi shunday tuzilishi
kerakki, unda maxsus yordamga muhtoj bolalar ham o‘zining rivojlanish ehtiyojlariga
mos tarzda har tomonlama shakllana olsin. Shu ma’noda, Vigotskiy umumiy va
maxsus ta’limni birlashtiruvchi inklyuziv yondashuvni asoslab bergan ilk
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
139
2181-
3187
pedagoglardan biridir. Uning fikricha, bunday yondashuv orqali nogironligi bor bolalar
ham umumta’lim muhitida muvaffaqiyatli o‘zlashtirish imkoniga ega bo‘ladilar.
Inklyuziv ta’limning xalqaro asoslari esa 1990-yilda Tailandda bo‘lib o‘tgan
tarixiy
“Ta’lim hamma uchun”
nomli
Umumjahon
Konferensiyasida
mustahkamlandi. Ushbu konferensiyada 155 ta davlat va 150 dan ortiq nodavlat
tashkilotlari ishtirok etib,
“Ta’lim hamma uchun” Umumjahon Deklaratsiyasi
ni
imzoladilar. Deklaratsiyada har bir bola, u qanday ijtimoiy qatlamga mansub
bo‘lishidan qat’i nazar, to‘laqonli va sifatli ta’lim olish huquqiga ega ekani qat’iy
ta’kidlandi. Ayniqsa, imkoniyati cheklangan, nogironligi bor yoki ijtimoiy ajralgan
guruh vakillari uchun teng sharoitda ta’lim olish imkoniyati yaratilishi shartligi
belgilab qo‘yildi.
Mazkur deklaratsiyada quyidagi asosiy tamoyillar ilgari surilgan:
✓
Har bir bolaning ommaviy maktabda ta’lim-tarbiya olish huquqi
kafolatlanadi;
✓
Ta’lim usullari va metodikalari bolalarning ehtiyojlariga
moslashtirilgan holda ishlab chiqiladi;
✓
Maktablarda to‘laqonli psixologik-pedagogik va korreksion
yordam ko‘rsatish tizimi yo‘lga qo‘yiladi;
✓
Bolalar haqidagi qarorlar kompleks, ya’ni ko‘p tarmoqli
mutaxassislar ishtirokida qabul qilinadi;
✓
Har bir bolaning shaxsiy huquqlari to‘liq kafolatlanadi va hurmat
qilinadi;
✓
Inklyuziv ta’lim muassasalarining moddiy-texnik bazasi
mustahkamlanadi;
✓
Integratsiya tamoyili o‘quv rejalari va dasturlarining tarkibiy qismi
sifatida e’tirof etiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
140
2181-
3187
Hozirgi kunda ko‘plab davlatlar tomonidan inklyuziv ta’limni rivojlantirish,
maxsus yordamga muhtoj bolalarning individual va ijtimoiy rivojlanish
imkoniyatlarini kengaytirish bo‘yicha milliy siyosat darajasida chora-tadbirlar belgilab
qo‘yilgan. Umumta’lim muassasalarida bunday bolalarga ta’lim berish orqali ularning
kompensator salohiyatini rivojlantirish, ijtimoiy moslashuvini ta’minlash va jamiyatga
to‘laqonli integratsiya qilish ustuvor vazifalardan biri bo‘lib qolmoqda.
2003 yilda Respublikamizda ,,Ta’lim hamma uchun’’ Milliy dasturi ishlab
chiqildi. ,,Ta’lim hamma uchun’’ dasturining Milliy rejasi YUNESKO ning
maslahatlari va moddiy ko‘magi bilan 2000-yilgi Dakar shartnomalariga mos bo‘lib,
siyosatchilar, ta’lim tizimi, vazirlik va idoralar rahbarlari, pedagoglar, jamoat
arboblari, O‘zbekiston Respublikasi uzluksiz ta’lim tizimini rivojlantirish muammolari
bilan qiziquvchi barcha shaxslar uchun mo‘ljallangan. Mazkur rejada O‘zbekiston
Respublikasida uzluksiz ta’lim tizimini ,,Kadrlar tayyorlash milliy dasturi, ,,Ta’lim
hamma uchun’’ Milliy Rejasining konseptual o‘zagi asosida isloh etish muammolari
va istiqbollari tahlil qilingan. XTB ta’lim markazi YUNESKO tashkiloti bilan
hamkorlikda 2001-2003 yillarda ,,inklyuziv ta’lim’’ mavzusida seminar o‘tkazib ,
uning tavsiyalariga asosan ,,Inklyuizv ta’lim resurs markazi’’ tashkil etildi. Hozirgi
kunga kelib respublikamiz tomonidan viloyatlardagi maktablarda tashkil etilgan
inklyuziv sinflar tajriba, sinov tariqasida o‘z ish faoliyatlarini olib bormoqdalar.
Inklyuziv ta’lim g‘oyasini O‘zbekistonda joriy qilish va undagi 36 muammolarni hal
qilish maqsadida turli xil chora-tadbirlar uyushtirish, matbuotaxborot vositalari orqali
targ‘ibot- tashviqot ishlari bir muncha faollashdi. Davlatimiz tomonidan qabul
qilingan “Ta’lim to‘g‘risidagi Qonunning II bobi 9-moddasida jismoniy, aqliy,
sensor(sezgi) ruhiy nuqsonlari bo‘lgan bolalar, shuningdek uzoq vaqt davolanishga
muhtoj bo‘lgan bolalar davlat ixtisoslashtirilgan ta’lim muassasalarida, umumiy o‘rta
va o‘rta maxsus ta’lim tashkilotlariga inklyuziv shaklda yoki uy sharoitida yakka
tartibda ta’lim oladi”.
Inklyuziv ta’lim haqida so‘z yuritilganda , uning asl mohiyatini nimaga
qaratilayotgani haqida so‘z boradi. O‘zi ,,Inklyuziv ta’lim’’ nima? ,,Inklyuziv ta’lim’’
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
141
2181-
3187
bu ( ingliz tilidan olingan bo‘lib, inclusive, inclusion-uyg‘unlashmoq, uyg‘unlashtirish,
qamrab olmoq,qamrab olish ma’nolarini bildiradi). Nogiron va sog‘lom bolalar
o‘rtasidagi to‘siqlarni (diskriminatsiyani) bartaraf etish, maxsus ta’limga muhtoj
bolalar (ayrim sabablarga ko‘ra imkoniyati chelangan ) o‘smirlar rivojlanishida
uchraydigan nuqsonlar yoki iqtisodiy qiyinchiliklardan qat’i nazar ijtimoiy hayotga
moslashtirishga yo‘naltirilgan umumta’lim jarayoniga qo‘shishni ifodalovchi ta’lim
tizimidir. Sharqning mashhur allomalari Ibn Sino, Imom Buxoriy, Abu Nasr Farobiy,
Alisher Navoiy, Abdulla Abdulla Avloniylarning tarbiyasining maqsadlari har bir bola
shaxsining rivojlanishiga ta’limning ta’siri to‘g‘risidagi qarashlari inklyuziv ta’lim
rivojlanishining metodologik bazasi hisoblanadi. Imkoniyati cheklangan bolani oddiy
sharoitga joylashtirish integratsiyaga qarab qo‘yilgan birinchi qadamdir. Imkoniyati
cheklangan bolalarning umumta’lim muassalari tarkibiga qarab olinishi jahon
miqyosida ,,inklyuziv’’ yoki ,,integratsion’’ta’lim atamalari bilan ataladi.
Integratsiyalashgan ta’lim bu-diqqat markazida bolaning aynan maktabga kelib ketish
muammosi turgan, maxsus ehtiyojli bolaning maktabga qatnash jarayonidir. Inklyuziv
ta’limning maqsad va vazifalari.
Inklyuziv ta’limni samarali tashkil etish uchun bir qator muhim maqsad va
vazifalarning hal etilishi zarur. Ushbu tizim, avvalo, imkoniyati cheklangan bolalar va
o‘smirlar uchun ta’lim muassasalarida teng huquqli va sifatli ta’lim olish imkonini
yaratishga qaratilgan bo‘lib, quyidagi yo‘nalishlarda tizimli faoliyatni talab qiladi:
➢
Psixologik-pedagogik va korreksion sharoitlarni yaratish:
Har
bir bola, jumladan, maxsus ehtiyojga ega o‘quvchilar uchun ham moslashtirilgan
ta’lim muhiti shakllantiriladi. Bu jarayonda individual rivojlanish
trayektoriyasiga mos o‘quv dasturlari, korreksion-pedagogik yondashuvlar va
psixologik yordam tizimi joriy etiladi.
➢
Ta’limdagi tenglik tamoyilini kafolatlash:
Inklyuziv tizimning
asosiy vazifasi — barcha o‘quvchilarning, ular qanday imkoniyatlarga ega
bo‘lishidan qat’i nazar, bilim olishdagi teng huquqlarini ta’minlashdan iborat.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
142
2181-
3187
Bu — diskriminatsiyadan xoli, adolatli va inklyuziv ta’lim muhiti
shakllanishining negizidir.
➢
Jamiyat va oila ishtirokini ta’minlash:
Inklyuziv ta’lim
samaradorligini oshirishda jamiyatning barcha qatlamlari, ayniqsa, ota-onalar va
oila a’zolarining faol ishtiroki muhim ahamiyatga ega. Ular ta’lim jarayonining
ajralmas subyektlariga aylanishi, bolalarning ijtimoiy hayotga erta moslashuvini
ta’minlaydi.
➢
Bolalarni oiladan ajralmagan holda tarbiyalash:
Imkoniyati
cheklangan bolalarning o‘z oilasi bag‘rida yashash, tarbiyalanish va rivojlanish
huquqlari saqlanib qolishi kerak. Bu tamoyil bolani inklyuziv jamiyatga
kiritishda asosiy ijtimoiy kafolat hisoblanadi.
➢
Mehr-muhabbat va do‘stona munosabatni shakllantirish:
Inklyuziv ta’lim muhitida barcha bolalarga, ayniqsa imkoniyati cheklanganlarga
nisbatan ijobiy, insonparvar, mehribon va qo‘llab-quvvatlovchi munosabatni
shakllantirish zarur. Bu nafaqat maktabda, balki keng ijtimoiy makonda ham
ijobiy o‘zgarishlarga olib keladi.
Mazkur maqsad va vazifalarning amalga oshirilishi nafaqat imkoniyati
cheklangan bolalar, balki butun ta’lim tizimi va jamiyatning rivojlanishiga xizmat
qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Shomaxmudova .R.Sh Inklyuziv ta’lim (Xalqaro va O‘zbekistondagi tajribalar)
Toshkent-2011
2. Xodjayev. B Umumiy Pedagogika nazariyasi va amaliyoti Toshkent-2017 (188bet)
3. ,,Ta’lim hamma uchun’’- Dakar deklaratsiyasi-2002
4. ,,Ta’lim hamma uchun milliy dasturini joriy qilish masalalari’’ mavzusidagi ilmiy –
amaliy konferensiya materiallari. Toshkent-2005
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
143
2181-
3187
5. Muzaffarova, X. (2021). AQLI ZAIFLIK TUSHUNCHASI TALQINIDAGI
NAZARIY XATOLARNING SALBIY OQIBATLARI. Журнал Педагогики и
психологии в современном образовании, (2).
6. Muzaffarova, X. (2020). OQUVCHILAR SAVODXONLIGINI OSHIRISHDA
DIDAKTIK OYIN VA MASHQLARNI TANLASH TEXNOLOGIYASI. Архив
Научных Публикаций JSPI.
7. Muzaffarova, X. (2020). Мактабгача таълим жараёнига мультимедиа
технологиясини татбиқ этиш. Архив Научных Публикаций JSPI.
