ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
113
2181-
3187
UDK.:48.76
YIRIK SHOHLI HAYVONLARDA UCHRAYDIGAN MASTIT
KASALLIGI
Seypullaev Azamat –
Samarqand
Davlat veterinariya meditsinasi,
chorvachilik va biotexnalogiyalar universiteti
Nukus filali Katta o’qituvchisi
Yoldashova Sevinch Olimjon qizi
-
Samarqand Davlat veterinariya meditsinasi,
chorvachilik va biotexnalogiyalar
universiteti Nukus filali Veterinariya sanitariya
ekspertiza yo’nalishi talabasi
Annotatsiya
Ushbu maqolada yirik shohli hayvonlarda uchraydigan mastit kasalligi, uning
sabablari, tashxisi, oldini olish va davolash usullari muhokama qilinadi. Mastit – bu sut
bezlarining yallig‘lanishidir, u ko‘pincha bakterial infektsiyalar natijasida rivojlanadi
va sut ishlab chiqarish jarayonini jiddiy ravishda buzadi. Kasallikning sabablari orasida
bakteriyalar, mikroorganizmlar, hayvonlarning gigiyenik sharoitlari, stress holatlari va
tashqi muhit omillari mavjud. Mastitni erta bosqichda aniqlash va samarali davolash
o‘z vaqtida sut ishlab chiqarishni tiklash imkonini beradi.
Kalit so’zlar:
Mastit, yirik shohli hayvonlar, sut bezlari, bakterial infektsiyalar,
gigiyena, sut ishlab chiqarish, davolash usullari, profilaktika, veterinariya nazorati, sut
sifati, yallig‘lanish, stress, mikroorganizmlar.
Kirish
Mastit — yirik shohli hayvonlarda, ayniqsa sigirlarda keng tarqalgan va iqtisodiy
zarar yetkazadigan kasallikdir. Bu kasallik, asosan, sut bezlarining yallig‘lanishi bilan
tavsiflanadi va odatda bakterial infektsiyalar tufayli yuzaga keladi. Mastit kasalligi sut
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
114
2181-
3187
ishlab chiqarish jarayonini sezilarli darajada pasaytiradi, sutning sifatini
yomonlashtiradi, va buning natijasida fermerlar uchun jiddiy iqtisodiy zarar keltiradi.
Kasallikning oldini olish va davolash uchun uning sabablari, simptomlari va profilaktik
choralarini to‘g‘ri tushunish muhimdir.
Mastitning tarqalishi sutchilik tarmoqlarida samaradorlikni pasaytiradi,
shuningdek, hayvonlar salomatligini yomonlashtiradi. Kasallikni erta bosqichda
aniqlash va davolash hayvonlarning umumiy sog‘lig‘ini saqlashga yordam beradi va
sut mahsulotlarini saqlab qolish imkonini beradi. Shu sababli, mastitni o‘rganish va
unga qarshi kurashish choralarini ishlab chiqish nafaqat veterinariya, balki
chorvachilik va agrar iqtisodiyot uchun ham dolzarb masala bo‘lib qoladi.
Ushbu maqolada mastit kasalligining sabablari, rivojlanish mexanizmlari,
tashxislash va davolash usullari, shuningdek, uning oldini olish uchun amalga
oshirilishi zarur bo‘lgan gigiyenik va veterinar choralar haqida so‘z yuritiladi.
Mastit kasalligining sabablari
Mastitning paydo bo'lishiga bir nechta omillar ta'sir qiladi. Asosiy sabablari
quyidagilardan iborat:
Bakterial
infektsiyalar:
Mastitning
eng
keng
tarqalgan
sababi
mikroorganizmlar hisoblanadi. Sigirlar va boshqa yirik shohli hayvonlarning sut
bezlariga kirgan bakteriyalar (Staphylococcus aureus, Streptococcus agalactiae,
Escherichia coli kabi) yallig‘lanishni keltirib chiqaradi. Bu bakteriyalar sut yo‘llari
orqali kirib, sut bezining to‘qimalariga zarar yetkazadi.
Hayvonlarning gigiyenik sharoitlari:
Hayvonlarning toza va quruq muhitda
saqlanishi mastitning oldini olishda muhim ahamiyatga ega. Yomon gigiyena
sharoitlari, masalan, iflos joylarda saqlash, namlik yoki axlatning ko‘pligi
bakteriyalarning ko‘payishiga yordam beradi. Sut yig‘ish paytida noto‘g‘ri
texnologiyalar va iflos asbob-uskunalar ham mastitni keltirib chiqarishi mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
115
2181-
3187
Stress omillari:
Hayvonlarga psixologik va jismoniy stress faktorlarining ta'siri
mastitni keltirib chiqarishi mumkin. Og‘ir ish sharoitlari, yomon parvarish va o‘z
vaqtida emlashning yo‘qligi hayvonlar immun tizimining zaiflashishiga olib keladi va
mastitga yo‘l ochadi.
Tashqi muhit omillari:
Mavsumiy o‘zgarishlar, havoning harorati va namlik
darajasi ham kasallikning rivojlanishiga ta'sir qilishi mumkin. Sovuq va nam havoda
sigirlar va boshqa yirik shohli hayvonlar ko‘proq kasallanishi mumkin.
Mastitning alomatlari:
Mastit kasalligi yirik shohli hayvonlarda turli shakllarda
ko‘rinadi. Uning asosiy alomatlari quyidagicha:
Sut sifatining yomonlashishi:
Mastit kasalligi bilan kasallangan hayvonlarning
suti ko‘pincha bulg‘angan, qalinroq yoki sutda ko‘proq qon bo‘ladi. Sutda
yallig‘lanishning mavjudligini aniqlash uchun laboratoriya tahlillari o‘tkaziladi.
Sut bezining shishishi:
Sigirning sut bezi to‘qimalari shishib, qiziydi. Bu holat
ayniqsa yallig‘lanishning o‘tkir bosqichida kuzatiladi.
Og‘riq:
Mastitning og‘ir shakllarida sut yig‘ishda sigirlar og‘riqni sezishlari
mumkin, bu esa ularning sut berish faoliyatiga ta'sir qiladi.
Jismoniy holatning yomonlashishi:
Mastitli hayvonlar odatda ishtahasizlik,
uyqusizlik va umumiy zaiflikni his qilishlari mumkin. Ba'zan ularning tana harorati
ko‘tariladi, bu esa infektsiyaning mavjudligini ko‘rsatadi.
Mastitni tashxislash:
Mastitni aniqlashda turli usullar qo‘llaniladi. Bular orasida
eng samarali va keng tarqalgan usullar quyidagilardan iborat:
Mastitis testlari:
"CMT" (California Mastitis Test) kabi maxsus testlar
yordamida sutdagi yallig‘lanish darajasi aniqlanadi. Bu test sutda ko‘proq leykotsitlar
va boshqa moddalar borligini aniqlaydi.
Laboratoriya tahlillari:
Sut namunalarini laboratoriyada tekshirish orqali
bakterial infektsiya tahlil qilinadi. Bakteriyalarni identifikatsiya qilish va ularning
turini aniqlash orqali kasallikni davolash uchun aniq davolash rejasini tuzish mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
116
2181-
3187
Fizik tekshiruv:
Sut bezi va uning to‘qimalarini tekshirish orqali shish, qizarish
va boshqa alomatlar aniqlanadi. Hayvonning umumiy holatini kuzatish va tana
haroratini o‘lchash orqali kasallikning og‘irligi haqida xulosa chiqarish mumkin.
Mastitni davolash va oldini olish:
Mastitni davolash uchun bir nechta usullar
mavjud:
Antibiotiklar:
Bakterial infektsiyalarni davolash uchun antibiotiklar ishlatiladi.
Antibiotiklar sut bezlarining ichiga kirib, bakteriyalarni yo‘qotadi. Ammo davolashdan
oldin mikroorganizmlarning turi aniqlanishi zarur, chunki har bir antibiotik faqat
ma'lum bakteriyalarni yo‘qotadi.
Sutni yig‘ish texnologiyalarini yaxshilash: Sut yig‘ish vaqtida maxsus toza asbob-
uskunalardan foydalanish va har bir hayvon uchun alohida texnikadan foydalanish
mastitni oldini olishda muhim rol o‘ynaydi.
Gigiyena choralari:
Yirik shohli hayvonlarni toza va quruq joylarda saqlash,
yirik fermalarda gigiyenik sharoitlarni yaxshilash mastit kasalligining oldini olishda
samarali choradir. Sut yig‘ishdan oldin hayvonlarni toza holda saqlash va yuvish
tavsiya etiladi.
Immun tizimini qo‘llab-quvvatlash:
Hayvonlarning immun tizimlarini
kuchaytirish uchun maxsus vitaminlar va minerallar bilan ta'minlash, ularni stressdan
himoya qilish mastitni oldini olishda yordam beradi.
Mastitning iqtisodiy oqibatlari:Mastit nafaqat hayvonlarning salomatligi uchun
xavfli, balki fermerlarning iqtisodiy holatiga ham katta ta'sir ko‘rsatadi. Sutning sifati
va miqdori pasayishi, sutni sotishdan keladigan daromadning kamayishiga olib keladi.
Shuningdek, davolash xarajatlari va kasallikni oldini olish uchun sarflanadigan
mablag‘lar ham qimmatga tushadi. Muvaffaqiyatli davolash va profilaktik choralar
orqali bu zararni kamaytirish mumkin.
Xulosa
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
117
2181-
3187
Mastit kasalligi yirik shohli hayvonlar orasida keng tarqalgan va iqtisodiy nuqtai
nazardan juda muhim ahamiyatga ega. Ushbu kasallik asosan bakterial infektsiyalar
sababli yuzaga keladi va sut bezlarining yallig‘lanishiga olib keladi. Mastitning
sabablari, gigiyenik sharoitlar, stress omillari, va tashqi muhitning ta'siri bilan bog‘liq
bo‘lib, bu hayvonlarning salomatligi va sut mahsulotlari sifatiga salbiy ta'sir ko‘rsatadi.
Kasallikning oldini olish uchun yirik shohli hayvonlarning gigiyenik sharoitlarini
yaxshilash, to‘g‘ri sut yig‘ish texnologiyalaridan foydalanish va immun tizimini
qo‘llab-quvvatlash zarur.
Mastitni erta aniqlash va samarali davolash choralarini qo‘llash, kasallikning
iqtisodiy oqibatlarini kamaytirishga yordam beradi. Sut sifatining yomonlashishi va sut
ishlab chiqarishning kamayishi fermerlarga katta iqtisodiy zarar keltiradi, shuning
uchun bu kasallikni profilaktika qilish va davolashga alohida e'tibor berish muhimdir.
Ushbu maqolada keltirilgan tavsiyalarni hisobga olib, mastit kasalligini
boshqarish va uning oldini olish uchun amalga oshiriladigan choralar, yirik shohli
hayvonlar chorvachiligini rivojlantirishda katta ahamiyatga ega. Effektiv davolash va
profilaktik tadbirlar sut ishlab chiqarishni yaxshilash va fermerlarning iqtisodiy
foydasini oshirish imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.N. R. Akhmedov. Chorvachilikda sog‘liqni saqlash va veterinariya. – Toshkent:
O‘zbekiston, 2008.
2.V.I. Biryukov. Mastitni davolash va oldini olish bo‘yicha metodik qo‘llanma. –
Moskva, 2010.
3.Bakirov B., Seypullaev A., Kamalova A. Ishki juǵımsız kesellikler. Sabaqlıq.–
Toshkent «Metodist nashriyoti» 2023.
4.Seypullaev A.K., Reypnazarova N.E. «Mastitis disease of farm animals, its types,
treatment and prevention of mastitis.» Academicia Globe: Indersсience Research.
08.2022.
