ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
95
2181-
3187
KICHIK VA XUSUSIY BIZNES SUB’EKTLARIDA BUXGALTERIYA
HISOBINI YURITISHDAGI MUAMMOLAR VA ULARNING ECHIMLARI
Toshkent Amaliy Fanlar universiteti
o’qituvchisi
KARIMOVA AZIZA ERKINOVNA
Toshkent Amaliy Fanlar universiteti
BH2201U02 gurux talabasi
MAXMADIYOROVA FOTIMA
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada kichik va xususiy biznes subyektlarining buxgalteriya hisobini
yuritishdagi asosiy muammolari va ularning sabablari ko‘rib chiqiladi. Muammolarni
tizimli tahlil qilish orqali, maqolada mavjud holatga tegishli yechim takliflari ishlab
chiqiladi. Xususan, buxgalterlik kadrlarining yetishmasligi, zamonaviy axborot
texnologiyalaridan foydalanish darajasi, qonunchilikdagi murakkabliklar va moliyaviy
resurslarning cheklanganligi masalalari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
kichik biznes, xususiy tadbirkorlik, buxgalteriya hisobi, moliyaviy
nazorat, qonunchilik, axborot texnologiyalari.
KIRISH
Hozirgi kunda O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiy taraqqiyotining muhim
yo‘nalishlaridan biri – bu kichik va xususiy biznes subyektlarini rivojlantirish, ularning
huquqiy, moliyaviy va institutsional jihatdan qo‘llab-quvvatlanishidir. Davlat
siyosatida ushbu sektorning iqtisodiyotdagi ulushi muntazam ortib bormoqda. Biroq,
ularning faoliyatida uchraydigan muammolar, ayniqsa buxgalteriya hisobini yuritish
sohasidagi qiyinchiliklar, faoliyatning shaffofligi va qonunchilikka muvofiqligini
ta'minlashda jiddiy to‘siq bo‘lmoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
96
2181-
3187
O‘zbekiston Respublikasida kichik biznes va xususiy tadbirkorlik iqtisodiyotning
ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida shakllanmoqda. Kichik korxonalar ko‘plab ish
o‘rinlarini yaratishda, raqobat muhitini rivojlantirishda va byudjetga tushumlarni
oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Biroq, bu sohada faoliyat yuritayotgan subyektlar
ko‘pincha buxgalteriya hisobi yuritishda muammolarga duch kelishmoqda. Ushbu
maqolada aynan kichik korxonalarda uchrayotgan buxgalteriya muammolari, ularning
huquqiy asoslari, tahlili va real hayotga asoslangan amaliy yechimlari keng yoritiladi.
ASOSIY QISM
Kichik va xususiy biznes tushunchasi.
Kichik biznes deganda, odatda, ishchilar soni, yillik tushumi yoki balans qiymati
belgilangan chegaradan oshmaydigan yuridik va jismoniy shaxslar tushuniladi.
O‘zbekiston Respublikasida “Kichik biznes subyektlari” tushunchasi qonunchilikda
aniq mezonlar orqali belgilanadi. Xususiy tadbirkorlik esa yakka tartibdagi yoki oilaviy
korxonalar shaklida yuritiladigan faoliyat turlarini qamrab oladi.
Buxgalteriya hisobi – bu xo‘jalik yurituvchi subyektlarning moliyaviy holati va
faoliyat natijalari to‘g‘risida to‘liq va ishonchli axborotlarni yig‘ish, tizimlashtirish va
taqdim etish tizimidir. Kichik va xususiy tadbirkorlik subyektlari uchun buxgalteriya
hisobining
asosiy
vazifalari
quyidagilardan
iborat:
-
daromad
va
xarajatlarni
nazorat
qilish;
-
soliqqa
tortish
uchun
zarur
bo‘lgan
axborotlarni
shakllantirish;
-
moliyaviy
hisobotlarni
tuzish
va
taqdim
etish;
- faoliyatni rejalashtirish va tahlil qilish.
1-
Jadval:
№
Muammo nomi
Tavsif
1
Malakali
buxgalterlarning
yetishmasligi
Tajribali
va
bilimli
kadrlar
tanqisligi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
97
2181-
3187
№
Muammo nomi
Tavsif
2
Moliyaviy
resurslarning
cheklanganligi
Buxgalteriya
dasturlarini
sotib
olish yoki malaka oshirishga mablag‘
yetishmasligi
3
Qonunchilikdagi
tez-tez
o‘zgarishlar
Soliq
va
buxgalteriya
me'yorlaridagi tez-tez o‘zgarishlarga
moslashishda qiyinchilik
4
Kompyuterlashtirish
darajasining pastligi
Avtomatlashtirilgan
hisob
tizimlarining joriy etilmaganligi
5
Axborot
xavfsizligining
ta'minlanmasligi
Moliyaviy
ma’lumotlar
himoyasining sustligi
6
Tashkiliy
shakllarning
buxgalteriya
yuritishdagi
murakkabligi
Har bir faoliyat turi uchun alohida
hisob yuritish zaruriyati
Kichik va xususiy bizneslarda buxgalteriya hisobini yuritishdagi asosiy
muammolar
Ko‘plab kichik korxonalar buxgalterga alohida byudjet ajrata olmaydi.
Ishga olingan buxgalterlar ko‘pincha yetarli tajribaga ega bo‘lmaydi.
Qonunchilikdagi o‘zgarishlarni doimiy kuzatib borish uchun yetarli bilim va vaqt
yetishmaydi.
2-
Jadval:
Klassifikator
20
20
20
21
20
22
20
23
20
24
20
25
O‘zbekiston
Respublikasi
57,
5
56,
9
54,
6
54,
3
54,
3
45,
6
Qoraqalpog‘is
ton Respublikasi
62,
3
61,
4
61,
8
64,
6
65,
8
59,
5
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
98
2181-
3187
Andijon
viloyati
72,
7
74,
6
69,
6
68,
6
69,
5
60,
9
Buxoro
viloyati
76,
6
77,
1
74,
1
72,
5
73
63,
3
Jizzax viloyati
84,
1
81
78,
7
75,
3
74,
4
66,
1
Qashqadaryo
viloyati
74,
1
71,
8
70
70,
5
71
62,
7
Navoiy
viloyati
27,
8
29,
2
27,
9
28,
1
25,
1
18
Namangan
viloyati
76,
3
76,
2
74,
7
74,
3
73,
4
67,
3
Samarqand
viloyati
75
74,
3
70,
8
72,
3
72,
3
65,
9
Surxondaryo
viloyati
78
78,
4
77,
9
77,
4
77,
8
72,
4
Sirdaryo
viloyati
73
71,
2
67,
8
65,
9
68,
2
62,
1
Toshkent
viloyati
52
48,
2
49,
4
52,
2
53,
9
50,
1
Farg‘ona
viloyati
73,
3
72,
4
71,
6
72,
2
73,
1
68,
3
Xorazm
viloyati
77,
4
75,
8
71,
9
72,
7
72,
3
65,
8
Toshkent
shahri
53,
6
51,
1
51,
2
51,
7
52,
4
48,
9
Kichik tadbirkorlik subyektlarining jami YaIMdagi ulushi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
99
2181-
3187
BUXGALTERIYA HISOBINI YURITISHDAGI ASOSIY MUAMMOLAR
QUYIDAGILARDAN IBORAT:
1. Kadrlar salohiyati va malaka muammosi
Kichik biznes subyektlarida malakali buxgalterlarni yollash imkoniyati ko‘p
hollarda cheklangan bo‘ladi. Ular ko‘pincha tajribasiz yoki norasmiy shaklda faoliyat
yurituvchi
buxgalterlar
xizmatidan
foydalanadilar.
Bu
esa:
-
noto‘g‘ri
hujjat
yuritishga;
-
soliq
hisobotlarida
xatoliklar
sodir
bo‘lishiga;
- jazo choralariga duch kelishlariga olib keladi.
2. Axborot texnologiyalaridan foydalanishdagi muammolar
Raqamli texnologiyalar orqali buxgalteriya ishlarini avtomatlashtirish imkoni
mavjud bo‘lsa-da, kichik bizneslarda bu texnologiyalarni joriy etish quyidagi
sabablarga
ko‘ra
sust:
-
dasturiy
ta’minot
narxi
yuqoriligi;
-
texnik
bilimlarning
yetishmasligi;
- kompyuter savodxonligining past darajasi.
3. Qonunchilikdagi murakkabliklar va tez-tez o‘zgarishlar
Soliq qonunchiligida yuz berayotgan tez-tez o‘zgarishlar kichik tadbirkorlar
uchun qo‘shimcha yuk bo‘lib, bu holat quyidagilarga olib keladi:
-
qonunbuzilish
ehtimoli
ortadi;
- yangiliklardan xabardorlik pastligi sababli noto‘g‘ri qarorlar qabul qilinadi;
- vaqt va resurslar isrof bo‘ladi.
4. Moliyaviy resurslarning cheklanganligi
Kichik va xususiy biznes egalari ko‘pincha buxgalteriya hisobiga yetarli mablag‘
ajratmaydi. Buxgalter ish haqi, dasturiy ta'minot xarajati, maslahatchilar xizmatlari
uchun yetarli byudjet bo‘lmasligi buxgalteriya sifatining pasayishiga olib keladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
100
2181-
3187
MUAMMOLARNI YECHISH YO‘LLARI VA TAKLIFLAR.
1.Davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash choralari
- Bepul yoki subsidiyalangan buxgalterlik dasturlarini joriy etish;
- Kichik biznes uchun onlayn ta'lim kurslari va vebinarlarni yo‘lga qo‘yish;
- Soliq inspeksiyalari tomonidan maslahat xizmatlarini kuchaytirish.
3-Jadval:
№
Muammo nomi
Tavsiya etilayotgan yechimlar
1
Malakali
kadrlar
yetishmasligi
Kadrlar
malakasini
oshirish,
treninglar tashkil etish
2
Kompyuterlashtirish
darajasining pastligi
Yengilroq
va
arzon
dasturlar
(masalan, Excel, 1C Start)dan foydalanish
3
Qonunchilikdagi
o‘zgarishlar
Doimiy monitoring qilish, soliq
konsalting xizmatlaridan foydalanish
4
Axborot
xavfsizligi
muammosi
Zaxira nusxa olish, parol tizimi va
antiviruslardan foydalanish
5
Moliyaviy cheklovlar
Davlat subsidiyalari yoki grantlar
orqali dastur va treninglarga sarmoya
qilish
Buxgalteriya hisobi yuritishda duch kelinadigan muammolarni hal etish
bo‘yicha takliflar
2.Raqamlashtirishni jadallashtirish
-
Oddiy
interfeysga
ega
dasturlar
ishlab
chiqish;
-
Mobil
ilovalar
orqali
hisobot
topshirish
tizimini
kengaytirish;
- Elektron hujjat almashinuvi tizimini ommalashtirish.
3. Tadbirkorlarning moliyaviy savodxonligini oshirish
- Buxgalteriya va soliq sohalarida qisqa muddatli o‘quv kurslarini joriy qilish;
-
Yosh
tadbirkorlar
maktablarida
buxgalteriya
asoslarini
o‘qitish;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
101
2181-
3187
-
Mahalliy
hokimiyatlar
orqali
amaliy
treninglar
o‘tkazish.
4-Jadval:
№
So‘rovnoma
ishtirokchilari soni
Buxgalteriya
yuritishdagi
asosiy
muammo (%)
1
100 ta kichik biznes
egasi
Qonunchilikdagi o‘zgarishlarga yetarlicha
e'tibor yo‘qligi – 35%
2
Malakali buxgalter topishdagi muammo –
28%
3
Moliyaviy hisob yuritish dasturlarining
qimmatliligi – 20%
4
Ma’lumotlarni
xavfsiz
saqlashdagi
muammo – 10%
So‘rovnoma asosida aniqlangan real muammolar
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, kichik korxonalarda buxgalteriya yuritishdagi
muammolar tizimli va ko‘p qirrali bo‘lib, ularni bartaraf etish uchun huquqiy, texnik
va inson resurslariga doir yechimlar zarur. Bu borada davlat idoralari, ilmiy
muassasalar va xususiy sector o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish, zamonaviy
texnologiyalarni joriy etish va kadrlar salohiyatini oshirish orqali salmoqli natijalarga
erishish mumkin. Mazkur maqolada bayon etilgan yechimlar esa real sharoitlarga
asoslangan bo‘lib, O‘zbekistonning hozirgi iqtisodiy muhitida qo‘llanilishi mumkin
bo‘lgan takliflardir.
Kichik va xususiy biznes subyektlarida buxgalteriya hisobi yuritilishidagi
muammolar iqtisodiyotning barqaror rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ularning
faoliyati shaffof, qonuniy va raqobatbardosh bo‘lishi uchun buxgalterlik tizimining
mukammalligi muhim ahamiyat kasb etadi. Shuning uchun, bu sohadagi muammolarni
aniqlash va bartaraf etish yo‘llarini ishlab chiqish nafaqat alohida tadbirkorlar, balki
davlat iqtisodiy siyosati uchun ham muhimdir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
102
2181-
3187
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. O‘zbekiston Respublikasining “Buxgalteriya hisobi to‘g‘risida”gi Qonuni.
2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 24-fevraldagi PQ- 4604- sonli
qarori.
3. O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligining buyrug‘lari va tavsiyalari.
4. www.lex.uz – normativ-huquqiy hujjatlar portali.
5. Xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IFRS).1. O‘zbekiston Respublikasi Soliq
kodeksi. 2020-y.
6. Soliq va moliyaviy nazorat qo‘mitasi statistik axborotlari.
7. Sharipov S., Muxitdinov N. – “Buxgalteriya hisobi nazariyasi va amaliyoti”,
Toshkent, 2022.
8. Internet manbalari: www.soliq.uz, www.lex.uz
