ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
60
2181-
3187
O‘ZBEKISTON SHAROITIDA OPTIK TOLALI
ALOQANI JORIY ETISHDAGI TO‘SIQLAR VA YECHIMLAR
Qashqadaryo viloyati yakkabog‘ tuman
1-son Politexnikumi Informatika va
axborot texnologiyalar fani o‘qituvchisi
Mamadiyorova Nargiza Luxmonjonovna
nargizamamadiyorova23@gmail.com
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida optik tolali
aloqa (OTA) texnologiyalarining joriy holati, ularni keng miqyosda tatbiq etishdagi
asosiy texnik, iqtisodiy va tashkiliy to‘siqlar tahlil qilingan. Bugungi kunda yuqori
tezlikdagi internet va keng polosali tarmoqlarga bo‘lgan ehtiyoj ortib borar ekan, optik
tolali aloqaning afzalliklari, jumladan yuqori uzatish tezligi, elektromagnit
shovqinlarga chidamlilik, uzoq masofalarga signal yo‘qotilmasdan uzatilishi kabi
xususiyatlari dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Maqolada O‘zbekiston sharoitida
mavjud bo‘lgan infratuzilma, aholining zichligi, tog‘li va chekka hududlardagi
muammolar, shuningdek, optik tarmoqlarni qurishda yuzaga kelayotgan iqtisodiy va
kadrlar bilan bog‘liq muammolar yoritilgan. Shuningdek, xorijiy tajriba asosida optik
aloqa texnologiyalarini joriy etish bo‘yicha samarali yechimlar — davlat-xususiy
sheriklik modeli, umumiy infratuzilma tizimi, lokal ishlab chiqarish imkoniyatlari va
malakali kadrlar tayyorlash bo‘yicha takliflar ilgari surilgan. Maqola yakunida
O‘zbekistonda optik tolali aloqa tizimini har tomonlama joriy etish nafaqat aloqa sifati,
balki mamlakatning raqamli iqtisodiyotga o‘tishida strategik qadam bo‘lishi
ta’kidlangan.
Kalit so‘zlar
optik tolali aloqa, FTTH, telekommunikatsiya infratuzilmasi,
tarmoq modernizatsiyasi, signal uzatish, keng polosali internet.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
61
2181-
3187
ANNOTATION
This article analyzes the current state of fiber optic
communication (FOC) technologies in the Republic of Uzbekistan, as well as the key
technical, economic, and organizational barriers to their large-scale implementation. In
today's world, the demand for high-speed internet and broadband networks is rapidly
growing. In this context, fiber optic communication technologies have become
increasingly relevant due to their significant advantages—such as high data
transmission rates, resistance to electromagnetic interference, and minimal signal loss
over long distances. The paper discusses the challenges of developing FOC
infrastructure in Uzbekistan, including outdated communication systems, low
population density in rural and mountainous areas, and a shortage of qualified
personnel. Drawing on international experience, the author proposes practical solutions
for overcoming these challenges: public-private partnerships, shared infrastructure
models, localized production, and specialized technical training. The article concludes
that the comprehensive implementation of FOC technologies in Uzbekistan is not only
crucial for improving communication quality but also a strategic step toward the
country's digital transformation and economic development.
Key words
fiber optic communication, broadband internet, digital
infrastructure, FTTH, Uzbekistan, network modernization
KIRISH
So‘nggi o‘n yilliklarda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT)
global miqyosda ijtimoiy va iqtisodiy rivojlanishning eng muhim omillaridan biriga
aylandi. Internet tarmog‘ining kengayishi, raqamli xizmatlarning rivojlanishi, elektron
hukumat, raqamli ta’lim va masofaviy sog‘liqni saqlash tizimlarining joriy etilishi
barcha sohalarda sifat jihatidan yangi yondashuvlarni talab qilmoqda. Bunday
sharoitda
yuqori
tezlikdagi,
ishonchli
va
barqaror
telekommunikatsiya
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
62
2181-
3187
infratuzilmasining mavjudligi har bir mamlakat raqobatbardoshligining muhim
mezoniga aylanmoqda.
Optik tolali aloqa texnologiyasi bugungi kunda eng zamonaviy va istiqbolli
uzatish vositalaridan biri hisoblanadi. Mazkur texnologiya yorug‘lik impulslarini
tashuvchi sifatida optik tolalardan foydalanadi, bu esa an’anaviy mis kabellarga
nisbatan yuqori o‘tkazuvchanlik, past kechikish, elektromagnit aralashuvlarga
chidamlilik va uzoq masofalarga yo‘qotishsiz signal uzatish kabi muhim afzalliklarni
ta’minlaydi. Ayniqsa,
FTTH (Fiber To The Home)
– ya’ni, to‘g‘ridan-to‘g‘ri
foydalanuvchining uyigacha optik tolani yetkazish texnologiyasi yuqori sifatli raqamli
xizmatlar uchun asos bo‘lmoqda. O‘zbekiston Respublikasida so‘nggi yillarda AKT
sohasini rivojlantirish bo‘yicha keng ko‘lamli islohotlar olib borilmoqda. Xususan,
“Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi doirasida mamlakat bo‘ylab keng polosali
internet xizmatlarini joriy etish va mavjud tarmoqlarni modernizatsiya qilish bo‘yicha
bir qator davlat dasturlari ishlab chiqilgan va amaliyotga tadbiq qilinmoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
63
2181-
3187
Shu bilan birga, O‘zbekiston geografiyasi, iqtisodiy imkoniyatlari, mavjud
telekommunikatsiya infratuzilmasining holati va kadrlar salohiyati optik tolali aloqa
tizimlarini joriy etishda bir qator jiddiy muammolarni yuzaga keltirmoqda.
Ushbu maqolada O‘zbekistonda optik tolali aloqaning ahamiyati, hozirgi holati,
uni keng joriy etishdagi texnik, iqtisodiy va tashkiliy to‘siqlar chuqur tahlil qilinadi.
Shuningdek, mavjud muammolarga ilmiy asoslangan yechimlar, ilg‘or xorijiy tajriba
va O‘zbekiston sharoitlariga mos takliflar keltiriladi. Bu mavzuning dolzarbligi
shundaki,
optik
tolali
aloqa
texnologiyalarining
joriy
etilishi
nafaqat
telekommunikatsiya sohasini, balki ta’lim, sog‘liqni saqlash, davlat boshqaruvi, biznes
va boshqa tarmoqlarning raqamli transformatsiyasini tezlashtiradi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI.
Optik tolali aloqa texnologiyasi haqida tushuncha.
Optik tolali aloqa (fiber
optic communication) — bu axborotni yorug‘lik nurlariga aylantirib, uni optik tolalar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
64
2181-
3187
orqali uzatish texnologiyasidir. Optik tolalar asosan ikkita qatlamdan iborat: yadro
(core) va qobiq (cladding). Yorug‘lik nurlari tolaning yadro qismidan aks ettirilgan
holatda harakat qiladi va to‘siqlarsiz uzoq masofalarga yetib boradi. Yuqori
o‘tkazuvchanlik: 1 Gbit/s dan 100 Gbit/s gacha ma’lumot uzatish imkoniyati. Past
yo‘qotish (attenuation): 0,2–0,4 dB/km gacha bo‘lgan signal yo‘qotilishi. EMIga
(elektromagnit aralashuv) nisbatan barqarorlik. Kichik o‘lcham va yengillik: Optik
kabellar mis kabellarga nisbatan nozik va oson yotqiziladi. Uzoq umr: O‘rtacha xizmat
muddati 25–30 yil.
Turli turdagi optik tarmoqlar mavjud, jumladan:
FTTH (Fiber to the Home) – to‘g‘ridan-to‘g‘ri foydalanuvchigacha optik aloqa.
FTTB (Fiber to the Building) – binogacha, ichki aloqa esa mis orqali.
FTTC (Fiber to the Curb) – yaqin ko‘cha yoki punktgacha, undan so‘ng boshqa
texnologiyalar.
O‘zbekistonda optik tolali aloqa tizimining holati.
O‘zbekiston Respublikasi
raqamli iqtisodiyotga o‘tish yo‘lida AKT sohasini ustuvor yo‘nalishlardan biri sifatida
belgilagan. 2020–2024 yillarga mo‘ljallangan “Raqamli O‘zbekiston – 2030”
strategiyasida 100% aholini keng polosali internet bilan ta’minlash maqsadi
belgilangan. Mavjud holat: “Uztelecom” kompaniyasi FTTH texnologiyasini joriy
etishda yetakchi bo‘lib, 2023 yil oxiriga kelib 15 mingdan ortiq abonentni optik tolali
aloqaga ulagan.
Yirik shaharlarda (Toshkent, Samarqand, Buxoro) optik tarmoqlar jadal
rivojlanmoqda, lekin qishloq va tog‘li hududlarda infratuzilma juda sust rivojlangan.
“Ucell” va “Beeline” mobil operatorlari tayanch stansiyalarni optik magistralga ulash
orqali xizmat sifatini oshirishga harakat qilmoqda. Statistik ma’lumot (2023):
Foydalanuvchilarning 65% hali ham misli (ADSL) yoki mobil internetdan foydalanadi.
Optik tolali aloqa bilan qamrab olingan aholi ulushi 35% dan kam.
Optik tolali aloqani joriy etishdagi asosiy to‘siqlar.
Yuqori texnik talablar:
Optik kabelni yotqizish uchun maxsus o‘rnatish uskunalari, signal kuchaytirgichlar
(repeater), konnektorlar talab qilinadi. Yuqori aniq montaj ishlari: To‘g‘ri payvandlash
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
65
2181-
3187
(fusion splicing), signal testi (OTDR testlari) zarur. Eskirgan tarmoqlarni
modernizatsiya qilish: Ko‘plab hududlarda misli ADSL tarmoqlari mavjud, ularni
to‘liq optik tolalar bilan almashtirish katta resurs talab qiladi. Energiya ta’minoti:
Chekka hududlarda signal kuchaytirgichlarni barqaror ishlatish uchun uzluksiz elektr
manbai talab etiladi. Yuqori boshlang‘ich xarajatlar:
Bir km optik tolali liniya qurilishi O‘zbekiston sharoitida $5,000–$20,000
oralig‘ida bo‘lishi mumkin. Kam daromadli hududlarda iqtisodiy samarasizlik: Aholi
zichligi past bo‘lgan hududlarda investitsiya tez qaytmaydi. Uskuna va materiallar
importga bog‘liq: Ko‘p uskunalar Xitoy, Koreya va Germaniyadan import qilinadi.
Byurokratik to‘siqlar: Loyiha qilish va ruxsat olish ko‘p vaqt oladi, yer ostidan
kabel yotqizish uchun ko‘plab tashkilotlardan ruxsat talab qilinadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
66
2181-
3187
Muvofiqlashtirilmagan tarmoq boshqaruvi: Davlat va xususiy operatorlar o‘rtasida
resurslardan birgalikda foydalanish mexanizmi mavjud emas. Texnik mutaxassislar
tanqisligi: Optik kabellar bilan ishlovchi malakali kadrlar, ayniqsa viloyatlarda, yetarli
emas. Ta’lim muassasalarida zamonaviy o‘quv dasturlar yetarli emas: Politexnikum va
kollejlar hozircha bu yo‘nalishda chuqur tayyorlov bermayapti.
Davlat tomonidan subsidiyalar, grantlar va imtiyozli kreditlar ajratish orqali
tarmoqlar qurilishi uchun sharoit yaratish. “Universal xizmat” jamg‘armasi orqali
chekka hududlarda infratuzilma barpo etish. Magistral optik liniyalarni davlat
tomonidan qurib, operatorlarga ijaraga berish tizimini yaratish.Shaharlararo
magistrallarni birlashtirishda operatorlar o‘rtasida kooperatsiyani kuchaytirish. Optik
kabellarni O‘zbekistonda ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish (masalan, “Farg‘ona kabel
zavodi” potensialiga asoslanib). Mahalliy uskunalarni standatlarga moslashtirish va
sertifikatlash. Politexnikumlar va texnikumlarda “Optik aloqa texnologiyalari”
bo‘yicha maxsus yo‘nalishlar ochish. Amaliyotga yo‘naltirilgan kurslar va xalqaro
sertifikatlar (masalan, FOA – Fiber Optic Association) asosida o‘qitish. Janubiy
Koreya, Finlyandiya, Xitoy kabi mamlakatlar FTTH joriy etishdagi ilg‘or tajribasini
o‘rganish.
Xalqaro hamkorlik orqali texnologik transfer va kadrlar almashinuvini yo‘lga
qo‘yish.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa qilib aytganda Optik tolali aloqa
texnologiyalari bugungi kunda global miqyosda eng ilg‘or, ishonchli va istiqbolli
telekommunikatsiya vositalaridan biri sifatida tan olinmoqda. Bu texnologiyaning o‘ta
yuqori o‘tkazuvchanlikka, elektromagnit shovqinlarga chidamlilikka, uzoq
masofalarga signalni yo‘qotishsiz uzatish imkoniga ega bo‘lishi uni nafaqat shahar
infratuzilmasida, balki qishloq, sanoat va ijtimoiy sohalarda ham asosiy
kommunikatsiya vositasiga aylantirmoqda. Ayniqsa,
raqamli iqtisodiyot, elektron
hukumat, “aqlli shaharlar”, masofaviy ta’lim va tibbiyot
kabi xizmatlarning
kengayishi optik aloqa tarmoqlariga bo‘lgan ehtiyojni yanada oshirmoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
67
2181-
3187
O‘zbekiston Respublikasi bu borada muhim qadamlarni tashlamoqda. “Raqamli
O‘zbekiston – 2030” strategiyasi asosida davlat tomonidan keng polosali internet
tarmoqlarini rivojlantirish, telekommunikatsiya infratuzilmasini modernizatsiya qilish
va raqamli xizmatlarni rivojlantirish yo‘nalishlarida keng ko‘lamli chora-tadbirlar
ko‘rilmoqda. Mamlakatda “Uztelecom”, “Ucell”, “Beeline” va boshqa operatorlar
tomonidan FTTH, FTTB, optik magistrallarni rivojlantirish bo‘yicha loyihalar
boshlangan. Biroq, mavjud tahlillar shuni ko‘rsatadiki, optik tolali aloqa tizimlarini
mamlakat miqyosida to‘liq joriy etish yo‘lida bir qator muhim
to‘siqlar mavjud
. Ular
orasida texnik (eskirgan tarmoq infratuzilmasi, uskunalarning murakkabligi), iqtisodiy
(yuqori boshlang‘ich sarmoya, qaytish muddati), tashkiliy (byurokratik jarayonlar, yer
osti infratuzilmasi), geografik (tog‘li va chekka hududlar) va kadrlar yetishmovchiligi
kabi omillar ajralib turadi. Aynan ushbu to‘siqlar mamlakatda optik tarmoq
texnologiyalarini har tomonlama joriy etish jarayonini sekinlashtirayotgan
omillardandir. Bu muammolarning har biriga yechim sifatida:
Davlat tomonidan moliyaviy va huquqiy qo‘llab-quvvatlash
,
Xususiy sektor bilan sheriklik asosida infratuzilmani barpo etish
,
Texnologik transfer va xalqaro hamkorlikni kengaytirish
,
Maxsus tayyorlangan kadrlar zaxirasini shakllantirish
,
Optik kabellarni mahalliy ishlab chiqarish imkoniyatlarini yaratish
kabi
kompleks chora-tadbirlar hayotga tatbiq etilishi zarur. Shuningdek, dunyoning ilg‘or
mamlakatlarida qo‘llanilayotgan
"shared infrastructure" (umumiy infratuzilma)
modeli asosida magistral tarmoqlarni davlat tomonidan qurib, xususiy operatorlarga
ijaraga berish mexanizmini joriy etish O‘zbekistonda ham samarali bo‘lishi mumkin.
Xulosa qilib aytganda, optik tolali aloqa texnologiyalarini keng joriy etish orqali
O‘zbekiston o‘zining raqamli transformatsiya yo‘nalishidagi asosiy bosqichni bosib
o‘tadi. Bu esa nafaqat telekommunikatsiya sohasining sifat jihatdan rivojlanishiga,
balki
mamlakatning
umumiy
iqtisodiy
salohiyatining
oshishiga,
axborot
xavfsizligining kuchayishiga va aholining hayot sifatining yaxshilanishiga xizmat
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
68
2181-
3187
qiladi. Optik aloqa texnologiyalari – bu bugunning zarurati va kelajak taraqqiyotining
kafolatidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Aripov X.K. va boshq. “Elektronika” O.F.M.J.N. T. 2012 y.400 b.
2. Fraiden_Dzh. Handbook of “Modem sensors”, Sovremennbie datchiki. 2004, New-
York,470 p.
3. Гусев В.Г., Гусев Ю.М. Электроника - Москва.: Высшая школа, 2006г. 342 с.
4. N.R.Yusupbekov va boshq. Texnologik jarayonlami nazorat qilish va
avtomatlashtirish. T.2011,576 c. 5.Бохан Н.И. и др. Средства автоматики и
телемехеники. - М.: Агропромиздат, 1992,
6. Faxriddin B., No‘monbek A. ABS SISTEMASI BILAN JIHOZLANGAN M1
TOIFALI
AVTOMOBILLARNING
TORMOZ
SAMARADORLIGINI
MATEMATIK NAZARIY TAHLILI //International journal of scientific researchers
(IJSR) INDEXING. – 2024. – Т. 4. – №. 1. – С. 333-337.
7.Qurbonazarov S. et al. ANALYSIS OF THE FUNDAMENTALS OF
MATHEMATICAL MODELING OF WHEEL MOVEMENT ON THE ROAD
SURFACE OF CARS EQUIPPED WITH ABS //Multidisciplinary Journal of Science
and Technology. – 2024. – Т. 4. – №. 8. – С. 45-50.
8.Xuzriddinovich B. F. et al. ABS BILAN JIHOZLANGAN AVTOMOBILNI
TORMOZ PAYTIDA O ‘ZO ‘ZIDAN VA MAJBURIY TEBRANISHLARINI
TORMOZ SAMARADORLIGIGA TA’SIRINI TAHLIL QILISH //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 4. – С. 81-
87.
9. Xusinovich T. J., Ro‘zibayevich M. N. M1 TOIFALI AVTOMOBILLARNI TURLI
MUHITLARDA TORMOZLANISHINI TAHLIL QILISH VA PARAMETRLARINI
O ‘RGANISH.
10. Karshiev F. U., Abduqahorov N. ABS BILAN JIHOZLAНГАН M1 TOIFALI
AVTOMOBILLAR TORMOZ TIZIMLARINING USTIVORLIGI //Academic
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
69
2181-
3187
research in educational sciences. – 2024. – Т. 5. – №. 5. – С. 787-791. 11.Каршиев
Фахридин Умарович, Н.Абдуқаҳоров ИЗУЧЕНИЕ МИКРОСТРУКТУРЫ
СТАЛИ
В
МАТЕРИАЛОВЕДЕНИ//https://www.iupr.ru/6-121-2024
https://www.iupr.ru/_files/ugd/b06fdc_15c4798c874a4ddab326a52bd3af34ea.pdf?ind
12. Xusinovich T. J., Ro‘zibayevich M. N. M1 TOIFALI AVTOMOBILLARNI
TURLI
MUHITLARDA
TORMOZLANISHINI
TAHLIL
QILISH
VA
PARAMETRLARINI O ‘RGANISH.
13. Farxadjonovna, Bekimbetova Elmira, and Abduqahorov No‘monbek.
"STARTING ENGINES AT LOW TEMPERATURES." Multidisciplinary Journal of
Science and Technology 5.2 (2025): 83-87.
14. Xusinovich, Turdialiyev Jonibek, and Mo‘minov Nurali Ro‘zibayevich. "M1
TOIFALI AVTOMOBILLARNI TURLI MUHITLARDA TORMOZLANISHINI
TAHLIL QILISH VA PARAMETRLARINI O ‘RGANISH."
15. В. Я. Бочкарев. Новые технологии и средства измерений, методы
организации водоучета на оросительных системах. Новочеркасск, 2012,227 с
16.В.А.Втюрин.Автоматизированные системы управления технологичес-кими
процессами .Основы АСУТП. Санкт-Петербург 2006,154 с.
17.Рачков М.Ю. Технические средства автоматизатсии.- Москва: МГИУ, 2006,-
347 с. 9.Vohidov А.Х. Abdullaeva D.A. Avtomatikanmg texnik vositalari. T..TIMI,
2011.180 b.
