ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
3
2181-
3187
YUQORI QO‘SHILGAN QIYMATGA EGA BO‘LGAN TOVARLAR
EKSPORTINI RIVOJLANTIRISHDA ISHLAB CHIQARISH
KLASTERLARINING AHAMIYATI (XITOY XALQ RESPUBLIKASI
TAJRIBASI MISOLIDA)
Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti
Xalqaro iqtisodiyot va menejment fakulteti
70411101 – Jahon iqtisodiyoti
magistratura mutaxassisligi
Marimova Indira Rasul qizi
Elektron pochta:
Annotatsiya
Mazkur maqolada yuqori qo‘shilgan qiymatga ega bo‘lgan tovarlar eksportini
rivojlantirishda ishlab chiqarish klasterlarining o‘rni va ahamiyati Xitoy Xalq
Respublikasi (XXR) tajribasi asosida tahlil qilinadi. Shuningdek, 2024-2025 yillardagi
zamonaviy strategik yondashuvlar asosida O‘zbekistonda klaster tizimini eksportga
yo‘naltirish imkoniyatlari yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
eksport, yuqori qo‘shilgan qiymat, ishlab chiqarish klasterlari,
XXR tajribasi, iqtisodiy strategiya, sanoat.
Аннотация
В данной статье рассматривается роль и значение производственных
кластеров в развитии экспорта товаров с высокой добавленной стоимостью на
примере опыта Китайской Народной Республики (КНР). Также освещаются
возможности внедрения кластерной системы в Узбекистане на основе
современных стратегических подходов на 2024-2025 годы.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
4
2181-
3187
Ключевые
слова:
экспорт,
высокая
добавленная
стоимость,
производственные
кластеры,
опыт
КНР,
экономическая
стратегия,
промышленность.
Annotation
This article analyzes the role and importance of production clusters in developing
the export of high value-added products, using the example of the People's Republic of
China (PRC). The article also explores the potential for implementing cluster systems
in Uzbekistan based on modern strategic approaches for 2024-2025.
Keywords:
export, high value-added, production clusters, PRC experience,
economic strategy, industry.
Kirish
Jahon iqtisodiyotining globallashuvi sharoitida raqobatbardosh tovarlar ishlab
chiqarish va ularni xalqaro bozorlarga olib chiqish har bir davlat iqtisodiy
strategiyasining ustuvor yo‘nalishiga aylanmoqda. Ayniqsa, yuqori qo‘shilgan
qiymatga ega bo‘lgan mahsulotlarni eksport qilish orqali iqtisodiy o‘sishga erishish –
hozirgi davr talabidir. Ushbu yo‘nalishda ishlab chiqarish klasterlari muhim vosita
bo‘lib xizmat qilmoqda. Xitoy Xalq Respublikasi aynan shu model asosida yirik
iqtisodiy qudratga aylangan mamlakat sifatida e’tirof etiladi.
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda klaster yondashuvi qishloq xo‘jaligi sohasida keng
qo‘llanila boshladi. Endilikda esa bu tizim sanoat ishlab chiqarishi va eksportga
yo‘naltirilgan yondashuv bilan integratsiyalashmoqda. 2024-2025 yillarga
mo‘ljallangan eksportni rivojlantirish strategiyalari doirasida klasterlar asosida yuqori
qo‘shilgan qiymatli mahsulotlar ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yish dolzarb vazifalardan
biridir.
1. Klaster tizimining nazariy asoslari va amaliy mohiyati
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
5
2181-
3187
Klaster – bu ma’lum bir hududda joylashgan, o‘zaro uzviy bog‘langan ishlab
chiqaruvchilar, yetkazib beruvchilar, xizmat ko‘rsatuvchi tashkilotlar va ilmiy-tadqiqot
muassasalarining
birlashmasidir.
Klasterlar
raqobat
ustunligini
oshirishga,
innovatsiyalarni joriy etishga va xarajatlarni kamaytirishga xizmat qiladi.
Klaster yondashuvi orqali:
ishlab chiqarish zanjiri optimallashtiriladi;
mahsulot sifati va texnologik darajasi oshadi;
tashqi bozorlarga chiqish imkoniyati kengayadi;
mintaqaviy iqtisodiyot rivojlanadi.
Ko‘plab rivojlangan mamlakatlar, jumladan AQSh, Germaniya, Janubiy Koreya
va ayniqsa Xitoy klaster yondashuvini iqtisodiy siyosatining ajralmas qismiga
aylantirgan.
2. Xitoy tajribasida ishlab chiqarish klasterlarining rivojlanish bosqichlari
Xitoyda ishlab chiqarish klasterlari 1980-yillardan boshlab «ochiq eshiklar
siyosati» doirasida shakllana boshladi. Dastlab, quyi qiymatli mahsulotlar (tekstil,
plastik, o‘yinchoqlar) ishlab chiqarishga ixtisoslashgan zonalar tashkil etildi.
Keyinchalik, yuqori texnologiyali va yuqori qo‘shilgan qiymatga ega mahsulotlarga
yo‘naltirilgan klasterlar rivojlantirildi.
Xitoyda klasterlar quyidagi bosqichlarda rivojlangan:
1-bosqich:
Erkin iqtisodiy zonalar tashkil etilishi (1980-1990)
2-bosqich:
Maxsus iqtisodiy hududlar va texnoparklar (1990-2005)
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
6
2181-
3187
3-bosqich:
Innovatsion klasterlar va eksportga yo‘naltirilgan sanoat markazlari
(2005-2020)
Shenzhen, Guangzhou, Shanghai, Chengdu va boshqa yirik shaharlarda klasterlar
yordamida IT, elektrotexnika, mashinasozlik va sog‘liqni saqlash sohalari kuchli
rivojlangan.
3. Yuqori qo‘shilgan qiymatli mahsulotlar eksporti bo‘yicha XXR iqtisodiy
ko‘rsatkichlari
Yil
Umumiy
eksport
hajmi (mlrd. $)
Yuqori
texnologiyali
eksport (mlrd. $)
Ulushi
(%)
2015
2 275
560
24,6
2018
2 487
732
29,4
2020
2 591
770
29,7
2023
3 380
910
26,9
Manba: Xitoy Savdo vazirligi, Jahon Banki
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, Xitoy eksportining deyarli uchdan bir qismini yuqori
qo‘shilgan qiymatli mahsulotlar tashkil etadi. Bu esa mamlakatning intellektual va
texnologik salohiyatining yuqoriligidan dalolat beradi.
4. O‘zbekistonda 2024-2025 yillarda eksport strategiyasida klasterlarning
o‘rni
O‘zbekiston Respublikasining 2024-2025 yillardagi eksport siyosatida yuqori
qo‘shilgan qiymatli mahsulotlar ulushini oshirish ustuvor yo‘nalish sifatida
belgilanmoqda. Bu borada quyidagi sohalarda klaster tizimi shakllantirilmoqda:
To‘qimachilik klasterlari:
paxtadan tayyor mahsulotgacha bo‘lgan to‘liq zanjir;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
7
2181-
3187
Farmatsevtika klasterlari:
mahalliy dori vositalari va biotexnologiyalar ishlab
chiqarish;
Elektrotexnika va IT klasterlari:
“IT Park” va “Digital Uzbekistan 2030”
strategiyasi asosida;
Agrosanoat klasterlari:
eksportbop qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta
ishlash.
2024-yilda “Yuqori qo‘shilgan qiymatli mahsulotlar eksportini qo‘llab-
quvvatlash jamg‘armasi” tashkil etilishi rejalashtirilgan. Bu jamg‘arma orqali
klasterlarda ishlab chiqarilayotgan mahsulotlar eksporti uchun imtiyozlar, grantlar va
infratuzilmaviy yordamlar beriladi.
5. Taklif va xulosa
Xitoy Xalq Respublikasining ishlab chiqarish klasterlari orqali yuqori qo‘shilgan
qiymatli mahsulotlarni eksport qilishdagi tajribasi shuni ko‘rsatmoqdaki, bu
yondashuv raqobatbardosh iqtisodiy modelni yaratishda asosiy omil hisoblanadi.
Klasterlar mahsulot tannarxini kamaytiradi, innovatsion g‘oyalarni tez joriy qilish
imkonini beradi, eksport salohiyatini oshiradi va mintaqaviy iqtisodiyotni uyg‘un
rivojlantiradi.
O‘zbekiston uchun bu model katta imkoniyatlar eshigini ochadi. Ayni paytda,
yurtimizda mavjud bo‘lgan xomashyo bazasi, yosh va bilimli kadrlar salohiyati, hamda
zamonaviy infratuzilma imkoniyatlari klasterlarni rivojlantirish uchun qulay sharoit
yaratadi. 2024–2025 yillarda ishlab chiqarish klasterlarini eksportga yo‘naltirish orqali
mamlakatning iqtisodiy barqarorligini mustahkamlash, global bozorlar bilan
integratsiyani kuchaytirish mumkin.
Klaster modeli orqali yuqori qo‘shilgan qiymatli mahsulotlar hajmi oshadi
,
bu esa O‘zbekiston eksportining sifatini va miqdorini oshirishga xizmat qiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
8
2181-
3187
Xitoydagi kabi sanoat va texnologik zonalarni eksportga yo‘naltirish lozim
,
bunda har bir klasterning o‘z ixtisoslashgan mahsulot liniyasi bo‘lishi kerak.
Ilmiy-tadqiqot institutlari bilan klasterlar o‘rtasidagi uzviy aloqani
mustahkamlash
,
texnologiyalarni
transfer
qilish
va
mahalliylashtirishni
jadallashtiradi.
Kichik va o‘rta biznesni klasterlar atrofida shakllantirish
, ular uchun
moliyaviy, soliq va eksport imtiyozlari yaratish lozim.
“Made in Uzbekistan” brendi ostida yuqori sifatli mahsulotlarni xalqaro
bozorlarga olib chiqish
, bu borada eksport marketingiga katta e’tibor qaratish zarur.
Xulosa qilib aytganda, ishlab chiqarish klasterlarini yuqori qo‘shilgan qiymatli
mahsulotlar eksporti bilan uyg‘unlashtirish O‘zbekiston iqtisodiyotini sifat jihatdan
yangi bosqichga olib chiqadi. Bu yo‘nalishda Xitoy tajribasi amaliy tayanch sifatida
qo‘llanilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
World Bank - China Export Data
Ministry of Commerce of the People's Republic of China
Porter, M. (1990). The Competitive Advantage of Nations
Presidential Decree of Uzbekistan on Export Strategy 2024-2025 (Lex.uz)
Ministry of Investment, Industry and Trade of Uzbekistan
UNIDO - Industrial Clusters and Export Growth
OECD Economic Survey: China 2023
