ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
154
2181-
3187
YOSHLAR ORASIDAGI ISHSIZLIKNING IQTISODIYOTGA TA’SIRI
Eleusinova Qatira Turar qizi
, Berdaq
nomidagi Qoraqalpoq davlat universiteti
“Iqtisodiyot” ta’lim yo‘nalishi talabasi
Yoshlar ishsizligi 15 dan 24 yoshgacha bo‘lgan, ish joyi yo‘q, lekin ish izlayotgan
ishchi kuchining ulushini bildiradi. Yoshlar ishsizligi umumiy ishchi kuchidagi
ishsizlikdan farq qiladi, chunki yoshlar ishsizligi darajasi butun dunyo bo‘ylab
kattalarnikidan doimiy ravishda yuqori bo‘ladi, Yevropa Komissiyasi hisobotiga ko‘ra,
2014-2024-yillarda Yevropa Ittifoqi yoshlari ishsizlik darajasi umumiy ishsizlik
darajasidan taxminan ikki baravar yuqoriligicha qolmoqda. Yoshlar ishsizligi
murakkab masala, chunki u ko‘pincha irqchilik, sinf, jins va kasta kabi boshqa ijtimoiy-
iqtisodiy tengsizliklar bilan kesishadi. O‘zbekistonda yoshlar o‘rtasidagi ishsizlik
darajasi taxminan taxminan 2024-yilda 10,94%. Bu ko‘rsatkich 15-24 yosh toifasidagi
ishsizlar, lekin faol ish izlayotgan ishchi kuchining foizini bildiradi. O‘zbekistonda
umumiy ishsizlik darajasi yoshlar o‘rtasidagi ishsizlik darajasidan ancha past bo‘lib,
4,5% atrofida. Yoshlar ishsizligi darajasi so‘nggi yillarda biroz o‘zgardi, lekin umuman
olganda, umumiy ishsizlik darajasidan yuqoriligicha qolmoqda.
Yoshlar - jamiyatning eng faol, bilimli va yangilikka ochiq qatlamidir. Ular har
qanday mamlakatning kelajagi va iqtisodiy o‘sishini ta’minlovchi asosiy kuch
hisoblanadi. Biroq so‘nggi yillarda nafaqat dunyoda, balki O‘zbekistonda ham yoshlar
o‘rtasida ishsizlik darajasi oshib bormoqda. Bu faqat ijtimoiy muammo emas, balki
milliy iqtisodiyotga ham bevosita salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu maqolada yoshlar
ishsizligining asosiy sabablari, uning iqtisodiyotga ta’siri va yechim yo‘llari
muhokama qilinadi.
Yoshlar o‘rtasidagi ishsizlik ko‘p omilli muammodir. Bunga aniq bir sabab emas,
juda ko‘p omillar keltirish mumkin.
Uning birinchi sababi
- ta’lim tizimi bilan mehnat bozori o‘rtasidagi tafovutdir.
Oliy o‘quv yurtlarida olingan nazariy bilim ko‘pincha amaliy mehnat talablari bilan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
155
2181-
3187
mos kelmaydi. Ko‘nikmalar yetishmaydi, ya’ni ta’lim maskanlari mehnat bozorlari
bilan to‘g’ridan-to‘g’ri aloqa o‘rnatishmaydi. Bu esa albatta yoshlar orasidagi
ishsizlikka ta’sir etadi.
Ikkinchi sabab
- ish tajribasining yo‘qligi. Ish beruvchilar odatda tajribali
mutaxassislarni afzal ko‘radi. Yoshlar esa yangi bitirgan bo‘lgani uchun tajriba
orttirishga imkon topa olmaydi va shu sababdan ish topishga qiynalishadi.
Uchinchi omi
l - hududiy tengsizlik. Qishloqlarda ish o‘rinlarining yetishmasligi
- yoshlarni shaharga ko‘chishga yoki umuman ishsiz qolishga majbur qiladi, va
shahalarda ish o‘rinlari ko‘p bo‘lgani bilan unga joylashishda har xil muammolar kelib
chiqishi tabiyiy.
To‘rtinchi sabab
- tadbirkorlik ko‘nikmalarining pastligi. Ko‘plab yoshlar o‘z
biznesini boshlashga jur’at qilmaydi yoki bilimga ega emas.Bu maktab davridan yoki
universitet davrlarida biznes haqida, ishbilarmonlik haqida bilimlar yetarli
berilmasligidan kelib chiqishi mumkin.
Yana bir sabab
- iqtisodiy strukturaning o‘zgarishi. Texnologik taraqqiyot
sababli ba’zi kasblar yo‘qolib, yangilari paydo bo‘lmoqda. Yoshlar bu o‘zgarishlarga
tezda moslasha olmay qolmoqda. Bunga IT va shunga bog’liq sohalarni keltirish
mumkin. Albatta, yoshlarning ishsiz qolishi milliy iqtisodiyotga ta’sir etadi u bir nechta
yo‘nalishda zarar yetkazadi.
1. Ishchi kuchining ishsiz yotishi - ya’ni inson resurslaridan to‘liq
foydalanilmasligi. Har bir ishsiz yosh - foydalanilmagan iqtisodiy imkoniyatdir.
Imkoniyotdan to‘gri foydalanmaslik esa qiyinchilikka olib keladi.
2. Byudjet tushumlarining kamayishi. Ishsizlar soliq to‘lamaydi, bu esa davlat
daromadlarini qisqartiradi.
3. Ijtimoiy xarajatlarning oshishi. Yoshlar uchun nafaqalar, subsidiyalar, ijtimoiy
dasturlar - bular davlat byudjetiga yuk bo‘ladi.
4. Noformal iqtisodiyot va ijtimoiy beqarorlik. Ish topolmagan yoshlar ba’zida
noqonuniy yo‘llarga murojaat qiladi, bu esa jinoyatchilikning oshishiga olib keladi.
2025 yilda O‘zbekistonda yoshlar o‘rtasidagi ishsizlikka qarshi kurash yangi bosqichga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
156
2181-
3187
qadam qo‘yadi. Yetakchilarga yoshlar o‘rtasidagi ishsizlikning yuzaga kelishi mumkin
bo‘lgan salbiy oqibatlari, jumladan, yoshlarning noqonuniy faoliyatga, diniy
ekstremizmga yoki jinoyatchilikka tushib qolish xavfi haqida eslatib o‘tildi.
Yunusobod, Asaka, Sharof Rashidov, Chiroqchi, Pastdarg‘om tumanlari, Olmaliq va
Buxoro shaharlarida ahvol ayniqsa qoniqarsiz, deb topildi.
5. “Miya oqimi” (brain drain). Qobiliyatli yoshlar boshqa davlatlarga o‘qishga
yoki ishlashga ketadi. Bu esa mamlakatning intellektual salohiyatini kamaytiradi.
Yoshlar ishsizligini kamaytirish uchun quyidagi yo‘nalishlarda tizimli choralar
zarur:
1. Ta’limni mehnat bozoriga yaqinlashtirish. Amaliy mashg‘ulotlarga asoslangan
dual tizimni rivojlantirish. Bu borada davlatimizda yaqin yillarda katta ishlar amalga
oshirilmoqda va natijalari kutilmoqda.
2. Kasbiy yo‘naltirish xizmatlarini rivojlantirish. Maktab bosqichidan boshlab
kasb tanlash bo‘yicha maslahat berish va kasbga yo‘naltirish darslarini to‘g’ri olib
borish.
3. Yoshlar tadbirkorligini qo‘llab-quvvatlash. Startaplar uchun grantlar,
treninglar, soliq imtiyozlari.
2025-yilda O‘zbekistonda yoshlar o‘rtasidagi ishsizlikka
qarshi kurashish borasidagi sa’y-harakatlar sezilarli darajada oshirilmoqda, katta
byudjet ajratilmoqda va turli dasturlar ishga tushirilmoqda. ning rejalashtirilgan
byudjeti bilan keng ko‘lamli bandlik dasturi 126 trillion so‘m (10 milliard dollarga
yaqin)mikro-loyihalarni yaratish, kreditlar berish, kasb-hunar va tillarni o‘rganishga
qaratilgan. Bundan tashqari, 400 million dollarlik jamg'arma yoshlar tadbirkorligini
qo‘llab-quvvatlaydi, bunda banklar va moliya institutlari yoshlarga kredit va moliyaviy
yordam berishda muhim rol o‘ynaydi.
4. Stajirovka va amaliyot dasturlarini kengaytirish. Bitiruvchilarga korxonalarda
tajriba orttirish imkonini berish.
5. Hududiy iqtisodiy rivojlanishga e’tibor. Qishloqlarda kichik biznesni
rag‘batlantirish, yangi ish o‘rinlari yaratish.
Muammoli jihatlar:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
157
2181-
3187
Ko‘p hollarda yoshlar o‘z qiziqishiga mos kasbni emas, balki ommaviy bo‘lgan
yo‘nalishlarni tanlaydi - bu esa ortiqcha mutaxassislar soniga olib keladi. Mehnat
bozorida ko‘plab ish o‘rinlari mavjud, biroq ular uchun malaka va zamonaviy
ko‘nikmalar yetishmaydi (IT, marketing, muhandislik). Davlat tomonidan ayrim
dasturlar mavjud, biroq axborot yetkazish va monitoring ishlari sust - yoshlar bu
imkoniyatlardan xabardor emas.
Dunyo tajribalaridan misol keltiradigan bo‘lsak, Germaniya davlatida dual ta’lim
tizimi orqali yoshlar o‘qish bilan birga ishlab, ish tajribasini oladi, natijada yoshlar
o‘rtasidagi ishsizlik 7% dan past, Janubiy Koreya davlatida esa "Youth Start" dasturi
orqali 18–35 yoshdagi yosh tadbirkorlar uchun maxsus grantlar va inkubator markazlar
tashkil etilgan, bu esa yoshlar uchun katta rag’batlantirish. Qo‘shni Qozog‘iston
davlatida esa "Yoshlar amaliyoti" dasturi bilan OTM bitiruvchilari davlat idoralari yoki
kompaniyalarda 6-12 oy muddatda amaliyot o‘tashi mumkin.
Bunda men ham o‘z fikr va taklifimni keltirib o‘tmoqchiman:
1.
“Yoshlar mehnat portali”: Maxsus onlayn platforma orqali yoshlar bo‘sh ish
o‘rinlari, amaliyot, stajirovka va freelancing imkoniyatlaridan foydalanishi mumkin.
Hozirgi davrda hamma telefonnan foydalangani bois, bu yoshlar uchun juda qulay.
2.
Tadbirkorlikni erta yoshdan rivojlantirish: Maktablarda "Biznes asoslari"
darslarini joriy etish orqali yoshlar o‘z loyihalarini yaratishni o‘rganadi va biznes
haqida kengroq tushunchaga ega bo‘ladi, tavakkalchilik sirlarini o‘rganadi.
3.
"StartUp Village" loyihasi: Har bir viloyatda yoshlar uchun innovatsion
g‘oyalar markazlari tashkil etish orqali ularning tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash,
buni hattoki olish hududlatda amalga oshirish.
Xulosa qilib aytganda, yoshlar o‘rtasidagi ishsizlik nafaqat ijtimoiy, balki
iqtisodiy muammo hamdir. Agarda yoshlarning salohiyati to‘liq ishga solinmasa,
davlatning barqaror rivojlanishi xavf ostida qoladi. Shu boisdan ta’lim, ishga
joylashtirish va tadbirkorlik yo‘nalishlaridagi islohotlar faqat yoshlar uchun emas,
balki butun jamiyat manfaatiga xizmat qiladi. Yoshlar imkoniyatga ega bo‘lsa -
mamlakat iqtisodiyoti ham rivojlanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–1_ июл–2025
158
2181-
3187
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat Statistika qo‘mitasi. (2024). Yoshlar ishsizligi
statistikasi bo‘yicha ma’lumotlar.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Strategik islohotlar agentligi.
(2023). Mehnat bozori va yoshlar siyosatiga oid tahliliy hisobot.
3.
Islomov, I. (2022). Ishsizlik va uning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari. Toshkent:
Iqtisodiyot nashriyoti.
4.
Siddiqov, A. (2021). Yoshlar ishsizligining kelib chiqish omillari va bartaraf etish
choralari. Jurnal: Iqtisod va Jamiyat, №2, 45–50-betlar.
5.
Jahon banki. (2022). Uzbekistan: Jobs, Growth and Inclusion. World Bank Country
Report.
6.
Xalqaro mehnat tashkiloti (ILO). (2023). Global Employment Trends for Youth
2023.
7.
Nazarova, D. (2020). Yoshlar bandligini ta’minlashda tadbirkorlikni
rivojlantirishning ahamiyati. Iqtisodiy taraqqiyot jurnali, №4, 33–37-betlar.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori. (2021-yil 13-yanvar). “Yoshlar –
kelajagimiz” davlat dasturi to‘g‘risida.
9.
https://yoshlarkelajagimiz.uz/en/uzbekistans-efforts-to-combat-youth-
unemployment-reach-a-new-phase/
