ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июл–2025
34
2181-
3187
SAVDO-SOTIQ JARAYONIDA MIJOZLAR BILAN SAMARALI
MULOQOT KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISH
Boʻstonliq tuman 1-son politexnikumi
Ishlab chiqarish ta’lim ustasi
Gulmetova Karima
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada savdo-sotiq jarayonida mijozlar bilan
samarali muloqot qilish ko‘nikmalarining mazmun-mohiyati, ularning kasbiy
faoliyatdagi o‘rni va ta’lim jarayonida bu ko‘nikmalarni shakllantirish usullari tahlil
qilingan. Ayniqsa, “Sotuvchi-nazoratchi-kassir” yo‘nalishida tahsil olayotgan
o‘quvchilarda xizmat ko‘rsatish madaniyati va muloqot madaniyatini rivojlantirish
zarurati asoslab berilgan. Maqolada muloqotning asosiy shakllari, og‘zaki va og‘zaki
bo‘lmagan kommunikatsiya, empatiya, mijoz e’tirozlariga javob berish usullari
yoritilgan. Shuningdek, kasb-hunar ta’limida rol o‘ynash, vaziyatli topshiriqlar,
simulyatsiya mashg‘ulotlari, video tahlil va boshqa interaktiv metodlar orqali muloqot
ko‘nikmalarini shakllantirishning samarali yondashuvlari keltirilgan. Tadqiqot
natijalari asosida ushbu ko‘nikmalar nafaqat savdo samaradorligini oshirish, balki
mijozlar sodiqligini ta’minlashda ham muhim omil ekani ko‘rsatilgan. Maqola kasb-
hunar ta’limi sohasida faoliyat yuritayotgan ustozlar, metodistlar va amaliyotchi
mutaxassislar uchun foydali tavsiyalarni o‘z ichiga oladi.
Kalit so‘zlar
Kichik biznes, iqtsodiy, rivojlanish, o‘sish, texnalogiyalar,
mamlakat;
ANNOTATION
This article analyzes the essence of effective communication
skills with customers in the process of trade and sales, their role in professional activity,
and methods of forming these skills in vocational education. In particular, the necessity
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июл–2025
35
2181-
3187
of developing service and communication culture among students specializing in
"Salesperson–Inspector–Cashier" is substantiated. The article highlights the main types
of communication, verbal and non-verbal communication, empathy, and strategies for
responding to customer objections. It also presents effective approaches to developing
communication skills in vocational training through interactive methods such as role-
playing, case studies, simulation exercises, and video analysis. Based on the research,
it is shown that these skills are not only important for improving sales efficiency but
also for ensuring customer loyalty.The article offers practical recommendations for
vocational educators, methodologists, and industry professionals.
Key words
Small Business, Economic, Development, Growth, Technology,
country;
KIRISH
Zamonaviy savdo-sotiq tizimi nafaqat mahsulotni xaridorga yetkazib
berish, balki mijoz ehtiyojini to‘liq qondirish, xizmat ko‘rsatish sifati va insoniy
munosabatlar asosida shakllanmoqda. Bugungi globallashuv davrida raqobatbardosh
savdo tizimi mijoz bilan to‘g‘ri va samarali muloqot olib borishni talab qilmoqda.
Ayniqsa, sotuvchi, nazoratchi va kassir kabi bevosita mijozlar bilan aloqada bo‘ladigan
kasb egalarining kasbiy kompetensiyasi ichida
muloqot ko‘nikmalari
yetakchi o‘rin
egallaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июл–2025
36
2181-
3187
Muloqot — bu ikki yoki undan ortiq shaxslar o‘rtasida axborot almashinuvi, fikr
bildirish, his-tuyg‘ularni ifoda etish va o‘zaro tushunishga yo‘naltirilgan jarayondir.
Aynan savdo-sotiq jarayonida muloqot ko‘nikmalari savdo samaradorligi, mijozning
qoniqishi va brendga sodiqligi kabi mezonlarga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Bu borada,
mijoz bilan
samimiy, muloyim va professional muloqot qilish
, unga mahsulot yoki
xizmat haqida tushunarli va ishonchli axborot berish, e’tiroz va savollariga to‘g‘ri
javob qaytarish, sotuvchining xizmat madaniyatini namoyon etadi. Ijtimoiy
psixologiya va kommunikatsiya sohasidagi ilmiy izlanishlar shuni ko‘rsatmoqdaki,
xaridorlarning 70% dan ortig‘i mahsulot sifatidangina emas, balki sotuvchi bilan
bo‘lgan
insoniy munosabat
tufayli xarid qilish yoki qilmaslik qaroriga kelishadi. Shu
bois, kasb-hunar ta’lim muassasalarida “Sotuvchi-nazoratchi-kassir” yo‘nalishi
bo‘yicha ta’lim olayotgan o‘quvchilarda mazkur ko‘nikmalarni shakllantirish muhim
ahamiyat kasb etadi. Ta’lim jarayonida bu ko‘nikmalarni shakllantirishda an’anaviy
nazariy yondashuvlar bilan bir qatorda
innovatsion usullar
— rol o‘ynash (rol-play),
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июл–2025
37
2181-
3187
xizmat ko‘rsatish simulyatsiyalari, amaliy mashg‘ulotlar, video tahlillar orqali
mustahkamlash ta’sirchan natijalar beradi. Ushbu maqolada aynan savdo-sotiq
jarayonida samarali muloqotning ahamiyati, uning asosiy shakllari, ta’limda qanday
metodlar bilan o‘rgatilishi va bu orqali o‘quvchilarni kasbiy faoliyatga tayyorlash
masalalari yoritib beriladi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Savdo-sotiqda samarali
muloqotning mazmun-mohiyati.
Savdo jarayonidagi muloqot mijoz va sotuvchi
o‘rtasidagi axborot almashinuvi, ehtiyojlarni aniqlash, mahsulot yoki xizmat bo‘yicha
qaror qabul qilishga yordam beruvchi ijtimoiy-psixologik jarayondir. U quyidagi
bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
Muloqotning boshlanishi – salomlashish, o‘zini tanishtirish, mijozni kutib olish
madaniyati; Axborot almashinuvi – mahsulot xususiyatlarini tushuntirish, mijoz
savollariga javob berish; Baholash va qaror qabul qilish – mijoz fikrini tushunish,
ehtimoliy e’tirozlarni bartaraf etish; Sotuvni yakunlash – xaridni rasmiylashtirish,
xayrlashish, xizmatdan qoniqish holatini aniqlash. Samarali muloqot natijasida
xaridorga nafaqat mahsulot balki yoqimli tajriba taqdim etiladi, bu esa ularning
xizmatdan yana foydalanish istagini oshiradi.
Sotuvchi, nazoratchi va kassir faoliyatida muhim bo‘lgan muloqot ko‘nikmalari
a) Tinglash va tushunish
Aktiv tinglash — bu mijozni diqqat bilan eshitish, so‘zlar ortidagi ehtiyoj va
muammolarni anglay olishdir. Bu ko‘nikma mijozga e’tibor ko‘rsatilganini bildiradi.
b) Og‘zaki va og‘zaki bo‘lmagan (neverbal) muloqot
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июл–2025
38
2181-
3187
Tana harakati, yuz ifodasi, qo‘l harakatlari, ovoz ohangi kabi omillar mijozda
sotuvchi haqida birlamchi taassurot hosil qiladi. Tadqiqotlarga ko‘ra, insonlararo
muloqotda 55% tana tili, 38% ovoz ohangi va faqat 7% so‘zlar orqali ta’sir ko‘rsatadi
(Mehrabian, 1971).
c) Samimiylik va empatiya
Sotuvchi mijoz holatiga hamdard bo‘lib, uning holatini tushunishga harakat
qilganda, mijoz o‘zini qadrlangan his qiladi. Bu esa ishonch va sadoqatni kuchaytiradi.
d) Muammoli vaziyatlarni boshqarish
E’tirozlar, shikoyatlar yoki norozilik holatlarida sotuvchining vazminlik, sabr-
toqat va ijobiy yondashuvi muhim ahamiyatga ega. Konfliktni boshqarish bo‘yicha
treninglar bu borada foydalidir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июл–2025
39
2181-
3187
Kasb-hunar ta’limida muloqot ko‘nikmalarini shakllantirish metodlari
. a)
Rol o‘ynash texnologiyasi (Role-play), Bu usulda o‘quvchilar real hayotdagi sotuvchi-
mijoz vaziyatlarini canlandıradi. Masalan: Mijoz e’tiroz bildirganida sotuvchining
javobi;
Xaridor noto‘g‘ri to‘lov qilgan holatni kassir qanday boshqaradi; Sotuvchi turli
xaridor tiplariga qanday munosabatda bo‘ladi? Bu mashg‘ulotlar orqali o‘quvchilar
turli kommunikativ vaziyatlarda qanday harakat qilishni o‘rganadi.
b) Vaziyatli topshiriqlar (Case-study)
Turli real hayotdagi savdo muammolari berilib, o‘quvchilardan ularni hal etish
strategiyalarini ishlab chiqish so‘raladi. Bu tanqidiy fikrlash va qaror qabul qilish
ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
c) Interaktiv treninglar
Simulyatsiya asosidagi darslarda real savdo muhiti yaratiladi: kassadagi
muomala, elektron to‘lov, skanerlash, QR koddan foydalanish, mijozga maslahat
berish, savdo etiketi va boshqalar. Bu metodlar orqali bilim – tajribaga aylanadi.
d) Video tahlil va muhokama
Xizmat ko‘rsatish bo‘yicha videolar ko‘rsatiladi va o‘quvchilar ulardagi xatolik
va ijobiy jihatlarni tahlil qiladi. Bu orqali muloqotdagi nozik jihatlar aniqlanadi.
e) Baholash usullari
Muloqot ko‘nikmalarini baholashda quyidagilardan foydalanish mumkin:
Kuzatuv jadvallari (obzor list)
Savdo jarayonining videosi orqali tahlil
Jamoaviy baholash va o‘z-o‘zini baholash
Samarali muloqotning natijalari va afzalliklari.
Savdoning ko‘payishi –
ishonchli va professional muloqot mijozni xarid qilishga undaydi. Mijoz sadoqati –
samimiy xizmat ko‘rsatish mijozni doimiy xaridorga aylantiradi. Brend obro‘sining
oshishi – xizmat sifati yuqori baholanadi. Ish muhitining sog‘lomlashuvi – salbiy
vaziyatlar kamroq yuz beradi. O‘quvchilarning ishga tayyorligi – real sharoitda
muloqot qilishga o‘rgangan bitiruvchilar mehnat bozorida raqobatbardosh bo‘ladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июл–2025
40
2181-
3187
XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki Savdo-sotiq
faoliyatida mijozlar bilan samarali muloqot qilish ko‘nikmalarining mavjudligi – bu
zamonaviy savdo tizimining eng muhim poydevorlaridan biridir. Ayniqsa, “sotuvchi-
nazoratchi-kassir” yo‘nalishida faoliyat yurituvchi mutaxassislar uchun muloqot —
nafaqat aloqa vositasi, balki kasbiy mahoratning ajralmas tarkibiy qismidir. Bu
ko‘nikma savdo samaradorligiga, mijozlar ehtiyojini aniqlashga, ular bilan ishonchli
va uzoq muddatli aloqalar o‘rnatishga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Muloqot faqat og‘zaki
ifoda emas, balki tana tili, yuz ifodasi, mijozning kayfiyatini his qilish va unga mos
ravishda munosabat bildirish kabi ko‘plab og‘zaki bo‘lmagan jihatlarni ham o‘z ichiga
oladi. Muloqot orqali mijozga mahsulot yoki xizmat haqida ishonchli axborot beriladi,
mijoz fikriga hurmat bilan yondashiladi va e’tirozlar ijobiy tarzda bartaraf etiladi. Bu
esa o‘z navbatida xaridorgirlik darajasining oshishiga va xizmat sifati bo‘yicha ijobiy
taassurot shakllanishiga olib keladi.
Kasb-hunar ta’lim tizimida bu ko‘nikmalarni shakllantirish uchun
an’anaviy
nazariy yondashuvlar yetarli emas
. Shuning uchun interaktiv va innovatsion
metodlardan foydalanish — ta’lim jarayonini real ish muhiti bilan uyg‘unlashtiradi.
Xususan:
rol o‘ynash (rol-play) mashg‘ulotlari
— turli muloqot vaziyatlarini amalda
sinab ko‘rish imkonini beradi;
vaziyatli topshiriqlar (case-study)
— tahliliy fikrlash
va qaror qabul qilish malakalarini rivojlantiradi;
simulyatsiya asosidagi amaliyotlar
— haqiqiy savdo muhiti tajribasini beradi;
video tahlillar
— vizual o‘rganish orqali
o‘quvchining kuzatuvchanlik va tanqidiy fikrlash qobiliyatini shakllantiradi.
Tadqiqotlar ko‘rsatmoqdaki, mijozlarning 60–70 foizi mahsulot sifatidan ko‘ra,
xizmat ko‘rsatish sifati asosida sotib olish qarorini qabul qiladi. Demak, xizmat
madaniyati va muloqot sifati raqobatbardosh savdo tizimini shakllantirishda hal
qiluvchi omildir. Shu bois, “Sotuvchi-nazoratchi-kassir” yo‘nalishida tahsil olayotgan
o‘quvchilarga muloqot ko‘nikmalarini shakllantirish bo‘yicha tizimli va metodik
yondashuv zarur. Bu nafaqat ularning kasbiy tayyorgarligini mustahkamlaydi, balki
mehnat bozorida o‘z o‘rnini topishga, xizmat ko‘rsatish madaniyatini oshirishga
xizmat qiladi. Kelajakda bu yo‘nalishdagi o‘quv dasturlarini amaliy mashg‘ulotlar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июл–2025
41
2181-
3187
bilan boyitish, real mijozlar bilan treninglar tashkil qilish, xizmat ko‘rsatishdagi
zamonaviy texnologiyalar (chat-botlar, elektron kassalar, mijozlarni boshqarish
tizimlari – CRM)ni o‘rgatish orqali ta’lim sifatini yanada oshirish mumkin. Shunday
qilib, savdo-sotiq jarayonida mijozlar bilan samarali muloqot ko‘nikmalarini
shakllantirish — bu nafaqat kasbiy ehtiyoj, balki har tomonlama ijtimoiy va iqtisodiy
muvozanatli xizmat tizimini yaratish yo‘lida muhim bosqichdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.O‘zbekiston Respublikasi Qonunlari, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
farmon va qarorlari, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining qarorlari,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning asarlari.
2.O‘zbekiston
Respublikasining
2019-yil
11-noyabrdagi
«O‘zbekiston
Respublikasining Markaziy banki to‘g‘risida»gi Qonuni.
3.O’zbekiston Respublikasining “Banklar va bank faoliyati to’g’risida”gi Qonuni,
1996 yil 25 aprel.
4.O’zbekiston Respublikasining “Tadbirkorlik va tadbirkorlik faoliyati kafolatlari
to’g’risida”gi Qonuni. – T.: 14 aprel 1999 yil.
5. “Bank tizimini yanada erkinlashtirish va isloh qilish borasidagi chora-tadbirlar
to’g’risida”. “Xalq so’zi” gazetasi, 2000 yil 21 mart.
6. Faxriddin B., No‘monbek A. ABS SISTEMASI BILAN JIHOZLANGAN M1
TOIFALI
AVTOMOBILLARNING
TORMOZ
SAMARADORLIGINI
MATEMATIK NAZARIY TAHLILI //International journal of scientific researchers
(IJSR) INDEXING. – 2024. – Т. 4. – №. 1. – С. 333-337.
7.Qurbonazarov S. et al. ANALYSIS OF THE FUNDAMENTALS OF
MATHEMATICAL MODELING OF WHEEL MOVEMENT ON THE ROAD
SURFACE OF CARS EQUIPPED WITH ABS //Multidisciplinary Journal of Science
and Technology. – 2024. – Т. 4. – №. 8. – С. 45-50.
8.Xuzriddinovich B. F. et al. ABS BILAN JIHOZLANGAN AVTOMOBILNI
TORMOZ PAYTIDA O ‘ZO ‘ZIDAN VA MAJBURIY TEBRANISHLARINI
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июл–2025
42
2181-
3187
TORMOZ SAMARADORLIGIGA TA’SIRINI TAHLIL QILISH //ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ. – 2024. – Т. 47. – №. 4. – С. 81-
87.
9. Xusinovich T. J., Ro‘zibayevich M. N. M1 TOIFALI AVTOMOBILLARNI TURLI
MUHITLARDA TORMOZLANISHINI TAHLIL QILISH VA PARAMETRLARINI
O ‘RGANISH.
10. Karshiev F. U., Abduqahorov N. ABS BILAN JIHOZLAНГАН M1 TOIFALI
AVTOMOBILLAR TORMOZ TIZIMLARINING USTIVORLIGI //Academic
research in educational sciences. – 2024. – Т. 5. – №. 5. – С. 787-791. 11.Каршиев
Фахридин Умарович, Н.Абдуқаҳоров ИЗУЧЕНИЕ МИКРОСТРУКТУРЫ
СТАЛИ
В
МАТЕРИАЛОВЕДЕНИ//https://www.iupr.ru/6-121-2024
https://www.iupr.ru/_files/ugd/b06fdc_15c4798c874a4ddab326a52bd3af34ea.pdf?ind
ex=true
12. Абдуқаҳоров Н., Турдиалиев Ж., Мўминов Н. АВТОМОБИЛИ M1 В
РАЗНЫХ УСЛОВИЯХ АНАЛИЗ И ПАРАМЕТРЫ ТОРМОЖЕНИЯ УЧИТЬСЯ
//Журнал научно-инновационных исследований в Узбекистане. – 2024. – Т. 2. –
№. 4. – С. 377-386.
13. Каршиев Ф. У., Абдукахоров Н. ИЗУЧЕНИЕ МИКРОСТРУКТУРЫ СТАЛИ
В МАТЕРИАЛОВЕДЕНИИ //Экономика и социум. – 2024. – №. 6-2 (121). – С.
1142-1145.
14. Xusinovich T. J., Ro‘zibayevich M. N. M1 TOIFALI AVTOMOBILLARNI
TURLI
MUHITLARDA
TORMOZLANISHINI
TAHLIL
QILISH
VA
PARAMETRLARINI O ‘RGANISH.
15. Farxadjonovna, Bekimbetova Elmira, and Abduqahorov No‘monbek.
"STARTING ENGINES AT LOW TEMPERATURES." Multidisciplinary Journal of
Science and Technology 5.2 (2025): 83-87.
16. Xusinovich, Turdialiyev Jonibek, and Mo‘minov Nurali Ro‘zibayevich. "M1
TOIFALI AVTOMOBILLARNI TURLI MUHITLARDA TORMOZLANISHINI
TAHLIL QILISH VA PARAMETRLARINI O ‘RGANISH."
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июл–2025
43
2181-
3187
17. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining “Bank xizmatlari ommabopligini oshirish
bo’yicha qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida” Qarori, 23.03.2018 y.
18. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2011 yil 24 avgustdagi “Kichik biznes
va xususiy tadbirkorlikni yanada rivojlantirish uchun qulay ishbilarmonlik muhitini
shakllantirishga doir qo’shimcha chora-tadbirlar to’g’risida”gi PF-4354- sonli
Farmoni. "Экономика и социум" №10(113)-2 2023 www.iupr.ru 274
19. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Tadbirkorlik maqsadlarida foydalanish
uchun davlat mulki obyektlarini sotishni jadallashtirish va uning tartib-taomillarini
yanada soddalashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida” gi Farmoni. 2017 yil 17 yanvardagi
PF-4933-son.
