ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
366
2181-
3187
PUL-KREDIT SIYOSATINING AHOLI DAROMADLARINI
OSHIRISHDAGI AHAMIYATI
Ilmiy rahbar: “Iqtisodiyot” kafedrasi
katta o‘qituvchisi
Mirzayev Otabek
Andijon davlat texnika instituti talabasi
Rustamova Nargiza
Annotatsiya.
Ushbu maqolada pul-kredit siyosatining aholi daromadlariga ta’sir etish
mexanizmlari tahlil qilingan. Tadqiqotda narxlar barqarorligini ta’minlash orqali real
daromadlarni himoya qilish, iqtisodiy faollikni rag‘batlantirish va moliyaviy barqarorlikni
saqlash kabi jihatlar ko‘rib chiqilgan. O‘zbekiston misolida aniq statistik tahlil va qiyosiy
yondashuv asosida siyosat samaradorligi baholanib, aholi daromad-larini barqaror
oshirishga qaratilgan amaliy takliflar ilgari surilgan.
Kalit so‘zlar: Pul-kredit siyosati, aholi daromadlari, Markaziy bank, asosiy stavka,
inflyatsiya, real daromad, makroiqtisodiy barqarorlik.
Kirish.
Mamlakat iqtisodiy rivojlanishining asosiy mezoni aholining turmush darajasi
va daromadlarining barqaror o‘sishidir. Har bir fuqaroning oylik maoshi yoki topgan
daromadining qadri uning xarid qobiliyati bilan o‘lchanadi. Bozordagi narx-navo oshib
ketsa, pulning "kuchi" kamayadi. Aynan shu nuqtada davlat tomonidan olib boriladigan pul-
kredit siyosati muhim o‘rin tutadi. Inflyatsiya, ya’ni narxlarning umumiy o‘sishi, aholi
daromadlarining real qiymatini "yeb qo‘yadigan" asosiy omil hisoblanadi. Shu sababli, pul-
kredit siyosatining asosiy vazifasi bo‘lgan narxlar barqarorligini ta’minlash, aholi
daromadlarini himoya qilishning poydevoridir.
Ushbu tadqiqotning muammosi shundan iboratki, pul-kredit siyosatining vositalari
aholi daromadlariga qanday kanallar orqali va qanchalik samarali ta’sir ko‘rsatishini
baholash murakkabdir. Tadqiqot maqsadi – O‘zbekiston sharoitida pul-kredit siyosatining
aholi daromadlariga ta’sirini tahlil qilish hamda ushbu siyosat samaradorligini oshirish
bo‘yicha ilmiy asoslangan takliflar ishlab chiqishdan iborat.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
367
2181-
3187
Mavzuga oid adabiyotlarning tanqidiy tahlili.
Pul-kredit siyosatining iqtisodiyotga,
jumladan, daromadlarga ta’siri iqtisodiy nazariyalarda uzoq vaqtdan beri muhokama
qilinadi. Klassik iqtisodiy maktab vakillari pulning neytralligini ta’kidlab, uzoq muddatda
pul miqdorining o‘zgarishi faqat narxlar darajasiga ta’sir qiladi, real daromadlarga
(inflyatsiyani hisobga olgan holdagi daromadlar) esa ta’sir etmaydi, deb hisoblashgan.
Ammo, mashhur iqtisodchi Jon Meynard Keyns va uning izdoshlari qisqa muddatli davrda
pul-kredit siyosati foiz stavkalari orqali investitsiyalarga, bu esa o‘z navbatida umumiy talab
va daromadlarga ta’sir ko‘rsatishi mumkinligini isbotlashgan [1].
Zamonaviy tadqiqotlarda pul-kredit siyosatining ta’sir kanallari yoki transmissiya
mexanizmi (siyosat qarorlarining real iqtisodiyotga yetib borish zanjiri) chuqurroq
o‘rganilmoqda.
Xalqaro
Valyuta
Jamg‘armasi
hisobotlarida
ta’kidlanishicha,
rivojlanayotgan mamlakatlarda moliyaviy bozorlarning yetarlicha rivojlanmaganligi ushbu
mexanizm samaradorligini pasaytirishi mumkin [2]. O‘zbekistonlik iqtisodchi olimlar,
masalan, A. Vahobov va T. Malikovning ishlarida milliy iqtisodiyotda pul-kredit
siyosatining o‘ziga xos jihatlari va narxlar barqarorligiga erishish masalalari keng yoritilgan
[3]. Shunga qaramay, ushbu siyosatning to‘g‘ridan-to‘g‘ri aholi daromadlarining turli
qatlamlariga ta’siri alohida tadqiqot ob’ekti sifatida kam o‘rganilgan.
Tadqiqot metodologiyasi.
Ushbu tadqiqotda nazariy qoidalarni amaliy dalillar bilan
asoslashga qaratilgan deduktiv yondashuv qo‘llanildi. Tadqiqot uchun zarur bo‘lgan
ma’lumotlar ikkilamchi manbalardan olindi. Bularga O‘zbekiston Respublikasi Markaziy
banki, Prezident huzuridagi Statistika agentligi hamda Iqtisodiyot va moliya vazirligining
so‘nggi 5-7 yillik statistik ma’lumotlari (yillik inflyatsiya darajasi, asosiy stavka, aholi jon
boshiga real daromadlar, kreditlash hajmi va h.k.) kiradi [4], [5]. Tahlil usullari sifatida
qiyosiy tahlil (O‘zbekistondagi holatni umumiy tendensiyalar bilan solishtirish) hamda
statistik tahlildan foydalanildi. Statistik tahlil doirasida asosiy makroiqtisodiy
ko‘rsatkichlarning vaqt bo‘yicha o‘zgarish dinamikasi va ular o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik
darajasi o‘rganildi.
Tahlil va natijalar.
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda olib borilgan pul-kredit siyosati va
uning aholi daromadlariga ta’sirini baholash uchun 2021-2024 yillardagi asosiy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
368
2181-
3187
makroiqtisodiy ko‘rsatkichlar dinamikasini ko‘rib chiqamiz. Bu davr iqtisodiyot uchun
post-pandemik tiklanish, tashqi shoklar va keyinchalik barqarorlashuv bosqichlari bilan
tavsiflanadi. Markaziy bank bu davrda inflyatsiyani jilovlash uchun asosiy stavkadan
(Markaziy bankning tijorat banklariga pul beradigan minimal foiz stavkasi) faol foydalandi.
2021-yil iqtisodiy tiklanish fonida kechdi. Markaziy bank asosiy stavkani yil davomida
14 foiz darajasida barqaror ushlab turdi. Bu iqtisodiy faollikni qo‘llab-quvvatladi va tijorat
banklari tomonidan iqtisodiyotga ajratilgan kreditlar hajmi qariyb 21 foizga o‘sdi. Natijada,
Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, aholi jon boshiga real pul daromadlari 10.3 foizga
yuqori o‘sishni ko‘rsatdi [4]. Biroq, shu bilan birga yillik inflyatsiya ham 10 foiz darajasida
saqlanib, kelgusi xatarlardan darak berib turdi.
2022-yil tashqi iqtisodiy vaziyatning keskinlashuvi va global inflyatsion bosimlarning
kuchayishi bilan yodda qoldi. Bunga javoban Markaziy bank keskin choralar ko‘rishga
majbur bo‘ldi va mart oyida asosiy stavkani 17 foizgacha oshirdi, yil yakunida esa 15 foiz
darajasida qoldirdi [5]. Siyosatning bunday qat’iylashuvi kreditlash sur’atlariga ta’sir qilib,
uning yillik o‘sishi 15 foizgacha sekinlashdi. Asosiy zarba esa aholi daromadlariga to‘g‘ri
keldi: yillik inflyatsiya 12.3 foizgacha tezlashdi va natijada real daromadlarning o‘sishi
keskin pasayib, atigi 2.2 foizni tashkil qildi [6]. Bu inflyatsiyaning daromadlar qadrini
qanday yemirishi va unga qarshi kurashish naqadar muhimligini yaqqol ko‘rsatadi. Shu
bilan birga, yuqori stavka milliy valyutadagi depozitlar jozibadorligini oshirib, aholining
jamg‘arma faolligini rag‘batlantirdi.
2023-yildan boshlab vaziyat barqarorlasha boshladi. Oldingi yilgi qat’iy siyosat o‘z
samarasini berib, inflyatsion bosimlar pasaydi. Bu Markaziy bankka asosiy stavkani yil
davomida bosqichma-bosqich 14 foizgacha tushirish imkonini berdi. Natijada yillik
inflyatsiya 8.8 foizgacha sekinladi. Bu holat darhol real daromadlar dinamikasida o‘z aksini
topdi – yillik o‘sish biroz tiklanib, 2.4 foizga yetdi [4]. Shuningdek, qat’iy pul-kredit siyosati
milliy valyuta kursining nisbiy barqarorligini ta’minlashga ham xizmat qildi, bu esa import
qilinadigan tovarlar narxi orqali umumiy inflyatsiyani jilovlashda qo‘shimcha omil bo‘ldi.
Umuman olganda, tahlil qilingan davr shuni ko‘rsatadiki, pul-kredit siyosati qarorlari
va aholi real daromadlari o‘rtasida aniq, ammo ma’lum bir vaqt o‘tishi bilan namoyon
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
369
2181-
3187
bo‘ladigan (vaqt lagi bilan) bog‘liqlik mavjud. Inflyatsiyaning yuqori darajasi
daromadlarning o‘sish sur’atlarini keskin pasaytirsa, narxlar barqarorligining ta’minlanishi
real daromadlar uchun mustahkam poydevor yaratadi.
Tadqiqot natijalarining muhokamasi.
Olingan tahliliy natijalar pul-kredit siyosatining
aholi daromadlariga ta’siri murakkab va ko‘p qirrali ekanini tasdiqlaydi. Asosiy xulosa
shuki, bu siyosatning daromadlarni oshirishdagi eng katta hissasi – bu makroiqtisodiy
barqarorlikni (iqtisodiyotning keskin tebranishlarsiz, bir maromda rivojlanishi)
ta’minlashdir. Tahlil shuni ko‘rsatdiki, inflyatsiyaning bir necha foizga o‘sishi ham real
daromadlar o‘sish sur’atini bir necha barobarga sekinlashtirib yuborishi mumkin. Narxlar
barqaror bo‘lgan sharoitda odamlar o‘z kelajagini rejalashtira oladi, jamg‘armalarining
qiymati saqlanib qoladi va ishbilarmonlik muhiti yaxshilanadi [7].
Natijalarimiz adabiyotlar tahlilida keltirilgan nazariyalarga mos keladi. Qat’iy pul-
kredit siyosati qisqa muddatda iqtisodiy faollikni biroz sekinlashtirgandek tuyulsa-da, uzoq
muddatda bu aholi farovonligi uchun eng to‘g‘ri yo‘ldir. O‘zbekiston sharoitida pul-kredit
siyosatining samaradorligini biroz pasaytirayotgan omil – bu transmissiya mexanizmining
ba’zi kanallarining zaifligidir. Masalan, bank tizimidan tashqaridagi naqd pul
muomalasining yuqoriligi va aholining moliyaviy vositalardan foydalanish darajasining
pastligi Markaziy bank qarorlarining real iqtisodiyotga to‘liq yetib borishiga to‘sqinlik
qilishi mumkin.
Xulosa va takliflar.
Umumiy xulosa qilib aytganda, pul-kredit siyosati aholi
daromadlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri oshiradigan vosita emas. Uning asosiy ahamiyati – narxlar
barqarorligini ta’minlash orqali daromadlarning qadrsizlanishiga yo‘l qo‘ymaslik va
barqaror iqtisodiy o‘sish uchun poydevor yaratishdir.
Tadqiqot natijalaridan kelib chiqib, quyidagi amaliy takliflarni ilgari surish mumkin:
1.
Transmissiya mexanizmini kuchaytirish: Markaziy bank qarorlarining
iqtisodiyotga ta’sirini oshirish uchun banklararo raqobatni kuchaytirish, fond bozorini
rivojlantirish va naqd pulsiz hisob-kitoblarni yanada ommalashtirish zarur.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
370
2181-
3187
2.
Aholining moliyaviy savodxonligini oshirish: Odamlarga inflyatsiya, foiz
stavkalari, depozitlar va kreditlar haqida sodda tilda ma’lumot berish orqali ularning siyosat
o‘zgarishlaridan unumli foydalanishini ta’minlash lozim [8].
3.
Kommunikatsiya siyosatini takomillashtirish: Markaziy bank o‘z qarorlarining
sabablari va kutilayotgan natijalari haqida jamoatchilikka muntazam va tushunarli axborot
berib borishi kerak. Bu aholi va tadbirkorlarda ishonch uyg‘otadi.
Ushbu chora-tadbirlar pul-kredit siyosatining nafaqat qog‘ozda, balki amalda ham har
bir o‘zbekistonlikning farovonligiga xizmat qilishini ta’minlashga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Keynes, J. M. (1936).
The General Theory of Employment, Interest and Money
.
Macmillan & Co.
2.
International Monetary Fund. (2024).
Uzbekistan: Staff Concluding Statement of the
2024 Article IV Mission
. Washington, D.C.
3.
Vahobov, A.V., Malikov, T.S. (2021).
Pul va banklar: Darslik
. "Iqtisod-Moliya"
nashriyoti.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi. (2024).
O‘
zbekiston Respublikasining ijtimoiy-iqtisodiy holati
. Statistik to‘plam. Toshkent.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. (2023).
Pul-kredit siyosatining 2023 yil
yakunlari va 2024 yilga mo‘ljallangan asosiy yo‘nalishlari
. Toshkent.
6.
World Bank. (2024).
Uzbekistan Economic Update: Navigating Headwinds
.
Washington, D.C.
7.
Mishkin, F. S. (2019).
The Economics of Money, Banking, and Financial Markets
.
12th Edition. Pearson.
8.
Alimov, R. H. (2022). Moliyaviy savodxonlik va uning aholi farovonligini
oshirishdagi o‘rni.
"Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar" ilmiy elektron jurnali
, 4,
112-120.
