ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
300
2181-
3187
MAS’ULIYATI CHEKLANGAN JAMIYATLARDA AUDITORLIK
TEKSHIRUVINING MAQSADI VA TURLARI
Ilmiy rahbar: Andijon davlat texnika instituti
“Buxgalteriya hisobi va menejment” kafedrasi
katta o‘qituvchisi
Bo‘stonova Nilufar
Ismoilov Shukurbek Shodilbek o‘g‘li
Andijon davlat texnika instituti
Buxgalteriya hisobi va audit yo‘nalishi 4-kurs talabasi
Annotatsiya. Maqolada mas’uliyati cheklangan jamiyatlarda (MChJ) auditorlik
tekshiruvining maqsadlari va turlari tahlil qilinadi. Auditorlik tekshiruvining asosiy
maqsadi sifatida moliyaviy hisobotlarning ishonchliligi va shaffofligini ta’minlash,
xalqaro buxgalteriya standartlariga (IFRS) muvofiqligini tekshirish ko‘rsatiladi.
Tekshiruv turlari, jumladan, majburiy va tashabbuskor auditorlik, ichki va tashqi audit
tahlil qilinadi. O‘zbekiston qonunchiligidagi MChJlarda auditorlik faoliyatining
xususiyatlari, shu jumladan, normativ talablar va amaliy qo‘llanilishi muhokama
qilinadi.
Kalit so‘zlar: mas’uliyati cheklangan jamiyatlar, auditorlik tekshiruvi, moliyaviy
hisobotlar, xalqaro buxgalteriya standartlari, normativ talablar.
Kirish.
Mas’uliyati cheklangan jamiyatlar (MChJ) O‘zbekiston iqtisodiyotida
muhim o‘rin tutadi. MChJlar, o‘zlarining tuzilishi va faoliyatlari bilan, ko‘plab kichik
va o‘rta bizneslar uchun qulay shaklni taqdim etadi. Biroq, MChJlarning
muvaffaqiyatli faoliyati uchun moliyaviy hisobotlarni to‘g‘ri tayyorlash va nazorat
qilish juda muhimdir. Quyida auditorlik tekshiruvining maqsadlari va turlari haqida
batafsil ma’lumot beramiz. Auditorlik tekshiruvining maqsadlari:
✓
MChJlar uchun moliyaviy hisobotlar muhim ahamiyatga ega, chunki ular
investorlar, kredit beruvchilar va boshqa manfaatdor tomonlar uchun asosiy axborot
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
301
2181-
3187
manbai hisoblanadi [1]. Auditorlik tekshiruvi moliyaviy hisobotlarning to‘g‘ri va
ishonchli ekanligini tasdiqlashga yordam beradi.
✓
Auditorlar MChJning ichki nazorat tizimini baholash orqali moliyaviy
operatsiyalarni boshqarish va xatolarni oldini olishga yordam beradi. Bu jarayon ichki
nazoratning samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
✓
Auditorlik tekshiruvi davomida moliyaviy operatsiyalar tahlil qilinadi, bu
esa MChJning moliyaviy holatini yaxshilash imkonini beradi. Auditorlar turli
ko‘rsatkichlarni baholash orqali korxonaning kuchli va zaif tomonlarini aniqlaydi.
✓
MChJlar uchun qonunlar va normativ hujjatlarga rioya qilish juda
muhimdir. Auditorlar qonunlarga moslikni nazorat qilib, potentsial qonunbuzarliklarni
aniqlashga yordam beradi.
✓
Moliyaviy hisobotlarning ishonchliligi auditorlik tekshiruvi orqali
tasdiqlanganda, investorlar va kredit beruvchilar MChJga investitsiya kiritishga tayyor
bo‘lishadi. Bu esa korxonaning rivojlanishiga yordam beradi.
Auditorlik tekshiruvi bir necha turlarga bo‘linadi. Har bir tur o‘z maqsadlari va
uslublariga ega.
➢
Moliya auditi moliyaviy hisobotlarning to‘g‘riligini va ishonchliligini
baholashga qaratilgan. Auditorlar hisob-kitoblarni, balanslarni va foyda-zarar
hisobotlarini tekshirib, ularning qonunlarga va standartlarga mosligini aniqlaydilar.
➢
Ichki audit MChJning ichki nazorat tizimini baholashga qaratilgan. Ichki
auditorlar korxonaning ichki jarayonlarini tahlil qilib, samaradorlikni oshirish va
xatolarni kamaytirish uchun tavsiyalar berishadi [2].
➢
Tashqi auditorlar mustaqil ravishda MChJning moliyaviy hisobotlarini
tekshiradilar. Ular korxona faoliyatiga tashqaridan qarab, moliyaviy hisobotlarning
ishonchliligini tasdiqlaydilar.
➢
Xalqaro audit kompaniyalari tomonidan amalga oshiriladigan audit
turidir. Bu turdagi audit xalqaro standartlarga muvofiq amalga oshiriladi va ko‘pincha
xorijiy investorlar uchun muhimdir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
302
2181-
3187
➢
Maxsus audit aniq bir soha yoki masala bo‘yicha o‘tkaziladi. Masalan,
MChJning soliq to‘lovlari yoki boshqa moliyaviy majburiyatlarini tekshirish uchun
maxsus audit o‘tkazilishi mumkin.
Auditorlik tekshiruvi moliyaviy hisobotlarning ishonchliligi va shaffofligini
ta’minlash uchun muhim jarayon hisoblanadi. Bu jarayonning asosiy maqsadi, avvalo,
kompaniyaning moliyaviy holatini aniq va to‘g‘ri aks ettirishdir [3]. Auditorlar,
mustaqil mutaxassislar sifatida, moliyaviy hisobotlarni tekshirib, ularning to‘g‘riligini,
shaffofligini va xalqaro buxgalteriya standartlariga (IFRS) muvofiqligini baholaydilar.
Ushbu jarayon, nafaqat kompaniyaning ichki manfaatdor tomonlari, balki tashqi
investorlar, kredit beruvchilar va boshqa manfaatdorlar uchun ham muhimdir.
Moliyaviy hisobotlarning ishonchliligi - bu auditorlik tekshiruvining eng asosiy
maqsadlaridan biridir. Auditorlar hisobotlarni tekshirish jarayonida muhim
ko‘rsatkichlar va hisob-kitoblarni tahlil qiladilar. Ular kompaniyaning balansida
ko‘rsatilgan aktivlar va passivlar, foyda-zarar hisobotidagi daromad va xarajatlar,
shuningdek, naqd pul oqimlari haqidagi ma’lumotlarni aniqlik bilan tekshirib
chiqadilar. Auditorlar, shuningdek, hisob siyosati va ichki nazorat tizimini baholash
orqali hisobotlarning ishonchliligini oshirishga yordam beradilar.
Shaffoflik - bu auditorlik tekshiruvi jarayonida yana bir muhim jihatdir.
Kompaniyaning moliyaviy hisobotlari shaffof bo‘lishi kerak, ya’ni ular oson
tushunilishi va tahlil qilinishi lozim. Auditorlar hisobotlarda mavjud bo‘lgan har
qanday noaniqlik yoki tushunmovchiliklarni aniqlashga intilishadi. Bu jarayon,
investorlar va boshqa manfaatdor tomonlarga kompaniyaning moliyaviy holati haqida
aniq tasavvur berishga yordam beradi. Shaffof hisobotlar, shuningdek, kompaniyaning
obro‘sini oshiradi va investorlarning ishonchini qozonishga yordam beradi.
Xalqaro buxgalteriya standartlari (IFRS) - bu moliyaviy hisobotlarni tayyorlashda
qo‘llaniladigan xalqaro qoidalar to‘plamidir. Auditorlik tekshiruvi jarayonida
auditorlar kompaniyaning moliyaviy hisobotlarini IFRS ga muvofiqligini tekshiradilar
[4]. Bu standartlarga rioya qilish kompaniyaning moliyaviy ma’lumotlarini xalqaro
miqyosda solishtirish imkonini beradi. Auditorlar, shuningdek, IFRS ga muvofiq
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
303
2181-
3187
tayyorlanmagan hisobotlarni aniqlashga yordam berishadi va bu borada tavsiyalar
berishadi.
Auditorlik jarayoni bir necha bosqichlardan iborat. Birinchi bosqichda auditorlar
kompaniyaning ichki nazorat tizimini baholaydilar va moliyaviy hisobotlarni
tayyorlash jarayonini tahlil qiladilar. Keyin ular hisobotlarni tekshirish uchun zarur
bo‘lgan ma’lumotlarni to‘playdilar. Bu bosqichda auditorlar hisob-kitoblarni o‘rganib
chiqib, mavjud xatolarni aniqlashga harakat qiladilar. Nihoyat, auditorlar o‘z
topilmalarini hujjatlashtirib, hisobot tayyorlaydilar. Ushbu hisobotda auditorlarning
fikrlari, tavsiyalar va aniqlangan xatolar haqida ma’lumot beriladi.
O‘zbekiston qonunchiligida MChJ (Mas’uliyati cheklangan jamiyat)larda
auditorlik faoliyati muhim o‘rin tutadi. MChJlar, o‘z faoliyatida moliyaviy hisobotlarni
tayyorlash va ularni nazorat qilishda auditorlik xizmatlaridan foydalanadilar.
Auditorlik faoliyatining asosiy maqsadi, MChJlarning moliyaviy hisobotlarining
ishonchliligini ta’minlash, shaffofligini oshirish va investorlar, kredit beruvchilar
hamda boshqa manfaatdor tomonlar uchun aniq ma’lumotlarni taqdim etishdir.
O‘zbekiston Respublikasida auditorlik faoliyatini tartibga soluvchi asosiy
normativ hujjatlar “Auditorlik faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun va O‘zbekiston
Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan ishlab chiqilgan boshqa me’yoriy
hujjatlardir. Ushbu qonun auditorlik faoliyatining asosiy prinsiplari, auditorlarning
huquq va majburiyatlari, shuningdek, auditorlik tashkilotlari faoliyatini tartibga
soluvchi qoidalarni belgilaydi.
MChJlarda auditorlik faoliyatini amalga oshirishda quyidagi asosiy talablar
mavjud:
−
Auditorlar O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi tomonidan berilgan
sertifikatga ega bo‘lishlari kerak. Bu, o‘z navbatida, auditorning malakasini va bilim
darajasini tasdiqlaydi.
−
Auditorlar o‘z faoliyatlarini mustaqil ravishda amalga oshirishlari lozim.
Bu, ularning hisobotlarini ta’sir qiluvchi har qanday manfaatlardan xoli bo‘lishini
ta’minlaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
304
2181-
3187
−
Auditorlik faoliyati xalqaro auditorlik standartlariga (ISA) muvofiq
amalga oshirilishi kerak. Bu, auditorlik jarayonining sifatini oshirishga yordam beradi.
−
Auditorlar o‘z faoliyatlarini hujjatlashtirishlari va audit jarayonida
to‘plangan barcha materiallarni saqlashlari zarur [5]. Bu kelgusida audit faoliyatining
shaffofligini ta’minlaydi.
MChJlarda auditorlik faoliyatining amaliy qo‘llanilishi bir necha bosqichdan
iborat. Birinchi bosqichda auditorlar kompaniyaning ichki nazorat tizimini tahlil
qiladilar. Bu bosqichda ular kompaniyaning moliyaviy hisobotlarini tayyorlash
jarayonini o‘rganadilar va mavjud ichki nazorat mexanizmlarini baholaydilar. Keyingi
bosqichda auditorlar moliyaviy hisobotlarni tekshirish uchun zarur bo‘lgan
ma’lumotlarni to‘playdilar [6]. Ular hisob-kitoblarni tekshirib, xatolar yoki
noaniqliklarni aniqlashga harakat qiladilar. Bu jarayonda auditorlar kompaniyaning
balansida ko‘rsatilgan aktivlar va passivlar, foyda-zarar hisobotidagi daromad va
xarajatlar, shuningdek, naqd pul oqimlari haqidagi ma’lumotlarni diqqat bilan tahlil
qiladilar.
Auditorlik jarayonining so‘nggi bosqichida auditorlar o‘z topilmalarini
hujjatlashtirib, audit hisobotini tayyorlaydilar. Ushbu hisobotda auditorlarning fikrlari,
tavsiyalar va aniqlangan xatolar haqida ma’lumot beriladi. Audit hisobotining natijalari
MChJning rahbariyati va boshqaruv organlari uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lib,
kelgusidagi qarorlarni qabul qilishda yordam beradi.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston qonunchiligida MChJlarda auditorlik
faoliyati moliyaviy hisobotlarning ishonchliligini ta’minlash va kompaniyaning
obro‘sini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Auditorlar o‘z faoliyatlarini mustaqil va
professional tarzda amalga oshirishi, xalqaro standartlarga muvofiq bo‘lishi va
hujjatlarni to‘g‘ri yuritishi zarur. Shunday qilib, auditorlik faoliyati MChJlarning
moliyaviy barqarorligini ta’minlashga va investorlarning ishonchini qozonishga
yordam beradi. Bu jarayon, nafaqat kompaniyaning ichki manfaatdor tomonlari uchun,
balki tashqi investorlar va boshqa manfaatdorlar uchun ham muhimdir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
305
2181-
3187
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bahodirovich, Xalilov Bahromjon. "AUDITORLIK TEKSHIRUVLAR
NATIJALARINI UMUMLASHTIRISH VA BAHOLASH."
MODERN PROBLEMS
IN EDUCATION AND THEIR SCIENTIFIC SOLUTIONS
1.3 (2024): 245-251.
2.
Abdumannonovna, Turumova Dildora, and Islomov Diyorbek Baxtiyor ogli.
"Auditorlik Tekshiruvida Muhimlik Va Risk Tushunchasi."
International Conference
of Economics, Finance and Accounting Studies
. Vol. 14. 2025.
3.
Abdumannonovna,
Turumova
Dildora.
"Auditorlik
Tekshiruvini
Rejalashtirishning Muhimligi Va Afzalliklari."
International Conference of
Economics, Finance and Accounting Studies
. Vol. 16. 2025.
4.
Zebiniso, Xatamova, and Egamberdiyev Shavkatbek. "ACCOUNTING AND
ECONOMIC ANALYSIS: AN INTEGRATED APPROACH TO CALCULATING
FINANCIAL INDICATORS."
Modern education and development
19.4 (2025): 8-13.
5.
Norboyeva, D., and S. Tursunqulova. "AUDITORLIK FAOLIYATIDA
EKSPERTNING AHAMIYATI."
Russian-Uzbekistan Conference
. 2024.
6.
Bahodirovich, Xalilov Bahromjon. "AUDITORLIK TASHKILOTINING
HUQUQLARI, MAJBURIYATLARI VA JAVOBGARLIGI."
STUDYING THE
PROGRESS OF SCIENCE AND ITS SHORTCOMINGS
1.3 (2024): 31-37.
