ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
284
2181-
3187
МАМАЛАКАТИМИЗ ИҚТИСОДИЁТИГА МОЛИЯВИЙ
РЕСУРСЛАРНИ ЖАЛБ ҚИЛИШНИНГ ЎЗИГА ХОС ХУСУСИЯТЛАРИ
Нуралиев Беҳзод Бахтиёр ўғли
Тошкент давлат иқтисодиёт
университети ўқитувчси
behzodnuraliyev@gmail.com
ORCID: 0009-0002-2427-1633
Аннотация.
Ушбу мақолада сўнги йилларда мамлакатимиз иқтисодиётига
халқаро молиявий институтлар томонидан молиявий ресурсларни жалб қилишда
амалга оширилаёткан ислоҳотларнинг ўзига хос жиҳатлари тадқиқ қилинган.
Мавжуд камчиликларни бартараф этиш ҳамда молиявий оқимни ошириш,
капитал бозорига кириб боришнинг ўзига хос ҳусусиятлари тўғрисидаги илмий-
амалий таклифларга тўхталиб ўтилган.
Калит сўзлар:
халқаро молиявий институтлар, молиявий ресурслар,
инвестицион лойихалар, “яшил" иқтисодиёт, акциядорлик жамияти, молиявий
инструмент, сунъий интеллект
КИРИШ
Ҳозирги кунда жаҳон иқтисодиётига назар ташлайдиган бўлсак, хеч бир
мамлакат ёки иқтисодиёт халқаро молиявий муносабатларда фаол иштирок
этмаган холда иқтисодий ўсишга эриша олмайди. Бунинг энг асосий
сабабларидан бири эса бу молиявий ресурсларнинг етишмаслиги хисобланади.
Жумладан, бугунги кунда мамлакатизнинг ташқи иқтисодий фаолиятига назар
ташлайдиган бўлсак хорижий давлатлар ва халқаро молиявий институтлар билан
мустахкам хамкорликларни йўлга қўйиш устувор вазифалардан бири бўлиб
қолмоқда. Бироқ, ҳар қандай мамлакат ёки халқаро ташкилотлар билан ўзаро
хамкорликларни йўлга қўйишда энг аввало мамлакатимиз манфаатлари ва
келажагини хисобга олган холда қарорлар қабул қилинмоқда. Натижада эса
мамлакатимизни ривожланган мамлакатлар қаторига чиқариш, иқтисодий
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
285
2181-
3187
жихатдан ўз қудратини ошириш ва бу орқали халқимиз фаровонлигини
таьминлаш, аҳоли даромадларини ошириш, турмуш даражасини яхшилаш,
камбағалликни бартараф этиш ва бошқа кўплаб соҳаларни ривожлантиришга
алоҳида эьтибор қаратиб келмоқда.
2022 — 2026 йилларга мўлжалланган «Ҳаракатлар стратегиясидан —
Тараққиёт стратегияси сари» тамойилига асосан ишлаб чиқилган Янги
Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегиясида хам “Жаҳон миқёсидаги мураккаб
жараёнларни ва мамлакатимиз босиб ўтган тараққиёт натижаларини чуқур
таҳлил қилган ҳолда кейинги йилларда «Инсон қадри учун» тамойили асосида
халқимизнинг фаровонлигини янада ошириш, иқтисодиёт тармоқларини
трансформация қилиш ва тадбиркорликни жадал ривожлантириш, инсон
ҳуқуқлари ва манфаатларини сўзсиз таъминлаш ҳамда фаол фуқаролик
жамиятини
шакллантиришга
қаратилган
ислоҳотларнинг
устувор
йўналишлари”
1
нинг белгилаб берилиши хам юқоридаги фикрларимизнинг
исботидир.
АДАБИЁТЛАР ТАҲЛИЛИ
Халқаро молиявий ресурсларни иқтисодиётимизга жалб қилиш бир қанча
омилларга боғлиқ хисобланади. Жумладан, Инвестицион муҳит, яьни хорижий
инвестицияларни жалб қилиш бўйича миллий қонунчилигизда кўзда тутилган
меьёрлар, талаблар, имтиёзлар ва бошқа омиллар. Сўнги йилларда қабул
қилинган қарор ва қонунлар, яьни 2023 йил 2 сентябрлаги “Капитал бозорини
ривожлантиришнинг қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ-291-сонли
Президент қарори, 2024 йил 1 майдаги “Товар ва молия бозорларида
монополияга қарши тартибга солишга доир норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни
тасдиқлаш тўғрисида”ги 256-сонли ВМ қарори ва бошқа меёрий хужжатларнинг
қабул қилиниши хам инвестицион муҳитни яхшилашга қаратилган чораларнинг
бир қисми хисобланади.
1
Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармони, 28.01.2022 йилдаги ПФ
-60-
сон.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
286
2181-
3187
Хўжалик юрутувчи субьектларда молиявий маблағларни белгилаш ва
шакллантириш, инвестицион жараёнларнинг самарадорлигини ошириш ҳамда
улардан оқилона фойдаланиш механизмини ишлаб чиқиш масалалари бўйича
қатор хорижий ҳамда ўзбекистонлик иқтисодчи олимлар ўз фикрларини
билдириб ўтишган. Иқтисодчи олим И.Бланк фикрича, молиявий механизм
“корхонанинг молиявий фаолияти соҳасидаги бошқарув қарорларини ишлаб
чиқиш ва амалга ошириш жараёнига таъсир этишнинг асосий элементлари
тўпламидир”. Профессор Ш.Ш.Шохаъзамийнинг фикрига кўра, “молия бозори
– бу монетизациялашган реал инвестицион базисга эквивалент молиявий
инструментлар билан боғлиқ ташкиллашган иқтисодий-хуқуқий механизм билан
таъминланган муносабатларни мақсадли амалга оширувчи, иқтисодиёт
субъектлари учун зарурий бозор шароитларини яратиб берувчи мажмуа
сифатида намоён бўлувчи тизимдир”.
Россиялик иқтисодчи олим Р.Р.Рубцовнинг фикрига кўра, “капитал бозори
таркибидаги молия бозори – пул капиталининг ҳаракатланиши билан боғлиқ
иқтисодий муносабатлар ва институтлар мажмуидир”
2
.
И.Балабановга кўра, “молиявий ресурслардан фойдаланишни ташкил этиш,
режалаштириш ва рағбатлантиришда ифодаланган молиявий воситаларнинг
ишлаш тизимидир”.
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев 10 июнь куни
пойтахтимиздаги Халқаро конгресс марказида тўртинчи Тошкент халқаро
инвестиция форумининг ялпи мажлисида сўзлаган нутқида иштирокчилар
эътиборини “Мамлакатимиз учун инвестициялар шунчаки молиявий ресурс
эмас, балки технологиялар, билимлар, малакали кадрлар, шунингдек, халқаро
ишлаб чиқариш занжирларига интеграциялашув”
3
эканлигига қаратди.
ТАҲЛИЛ ВА НАТИЖАЛАР
2
АКЦИЯДОРЛИК ЖАМИЯТЛАРИГА КАПИТАЛ БОЗОРИДАН МОЛИЯВИЙ РЕСУРСЛАР ЖАЛБ
ҚИЛИШНИ КЕНГАЙТИРИШ ЙЎЛЛАРИ. “Актуар молия ва бухгалтерия ҳисоби” илмий журнали. №1, 2021й.
ISSN:2181-1865
3
Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев 10 июнь куни пойтахтимиздаги Халқаро конгресс
марказида тўртинчи Тошкент халқаро инвестиция форумининг ялпи мажлисида сўзлаган нутқи
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
287
2181-
3187
Мамлакатимизга молиявий ресурсларни жалб қилиш орқали хўжалик
юрутувчи субектларни қўшимча молиявий ресурслар билан таъминлаш ҳамда
мамлакатимизнинг иқтисодий кўрсаткичларини янада оширишга алоҳида
аҳамият қаратилмоқда. Мамлакатимиз тадбиркорлик субьектларини халқаро
капитал
бозори
иштирокчиларига
айланиши,
уларнинг
халқаро
интеграциялашув жараёнларини ошириш билан бирга ишлаб чиқариш
жараёнларига инновацион технологияларни жорий этиш имкониятини янада
оширади. Бугунги кунда Ўзбекистон мустақиллик тарихида илк бор корпоратив
еврооблигацияларни халқаро фонд биржасида жойлаштириб булар бўйича
дастлабки ижобий натижаларга эришилди. Жумладан, 2019 йилнинг февраль
ойида Лондон фонд биржасида Ўзбекистон тарихида биринчи марта
евробондлар, яъни еврооблигацияларни бозорга жойлади. Бунда 5 йиллик 500
миллион долларлик евробондларни 4,75 фоиздан, 10 йиллик 500 миллион
долларлик евробондларни эса 5,375 фоиздан жойлаштирди. Қарз
облигацияларини қайтариш муддатлари 2024 йил ва 2029 йиллар қилиб
белгиланди
4
.
Бугун жаҳон иқтисодиёти янги ўзгаришлар остонасида турганини
таъкидлар экан, Ўзбекистон Президенти тўртта муҳим йўналиш бўйича
ҳамкорлик қилиш муҳимлигини кўрсатиб ўтди.
1.
Биринчиси - "яшил" иқтисодиёт моделига ўтиш.
Кейинги йилларда бу соҳага қарийб 6 миллиард доллар тўғридан-тўғри
хорижий инвестициялар жалб қилинди. Электр энергияси ишлаб чиқариш ҳажми
59 миллиарддан 82 миллиард киловатт соатга ошди. Келгуси 5 йилда бу
кўрсаткич 120 миллиард киловатт-соатдан ошиб, "яшил" энергия улуши 54
фоизга етади.
4
“Актуар молия ва бухгалтерия ҳисоби” илмий журнали. №1, 2021й. ISSN:2181
-1865
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
288
2181-
3187
Электр тармоқларини янгилашга ҳам 4 миллиард доллар жалб қилинади.
Жорий йилда Самарқанд шаҳрида, келгуси йилда яна 8 та ҳудудда электр
тармоқлари хусусий шерикликка берилади
2.
Иккинчидан, рақамли технологиялар ва сунъий интеллект
иқтисодиётнинг янги "драйвери"га айланмоқда.
Мамлакатимизда шу йилнинг ўзида IT экспорти 1 миллиард долларга етади.
2030 йилга бориб, бу кўрсаткични 5 карра ошириш учун салоҳиятимиз ҳам,
имкониятимиз ҳам етарли
3.
Учинчидан, молиявий тизим ва технологиялар тубдан ўзгармоқда.
Биз яқинда Халқаро валюта жамғармаси ва Жаҳон банки билан бирга
Ўзбекистон молия секторини илк бор комплекс баҳолашдан ўтказдик. Улар банк,
молия, суғурта, капитал бозоридаги ислоҳотларимизни тўлиқ қўллаб-
қувватлади. Стартаплар учун муқобил молиявий восита - венчурлар жадал
ривожланмоқда. Масалан, ўтган йили иккита миллий стартап компаниясининг
қиймати илк бор 1 миллиард доллардан ошди.
4.
Яна бир йўналиш - "Тўртинчи саноат инқилоби" шароитида
технологик минералларга талаб бир неча баробар кўпаймоқда.
Ўзбекистонда вольфрам, молибден, магний, литий, графит, ванадий, титан
ва бошқа минералларнинг катта захиралари аниқланган. Ер ости
бойликларимизнинг умумий салоҳияти 3 триллион долларга баҳоланмоқда.-
Минтақамизнинг минераллардан юқори қўшилган қийматли маҳсулотлар ишлаб
чиқариш “хаби”га айланиши учун барча имкониятлар мавжуд. Бу борада
Тошкент ва Самарқанд вилоятларида “Келажак металлари технопарки”ни бунёд
этмоқдамиз, - деди давлатимиз раҳбари. Шу боис геология-қидирув ишларидан
тайёр маҳсулот ишлаб чиқаришгача бўлган тўлиқ занжирни йўлга қўйган
инвесторларга 10 йил давомида рента солиғини қайтариб бериш таклиф қилинди.
ХУЛОСА ВА ТАКЛИФЛАР
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
289
2181-
3187
Хорижий инвестицияларни мамлакатимизга жалб қилишдан асосий мақсад
шунчаки молиявий ресурс эмас, балки технологиялар, билимлар, малакали
кадрлар, шунингдек, халқаро ишлаб чиқариш занжирларига интеграциялашув
эканлигига алоҳида эьтибор қаратган ҳолда улкан мақсадлар қўйилмоқда.
Мамлакатимизда фаолият юрутувчи йирик хўжалик юрутувчи субьектларни
жахон бозорларига интеграция қилиш орқали мамлакатимиз иқтисодий
салоҳиятининг халқаро майдонда эътироф этилишига эришиш, йирик давлат
корхоналари ва банклари учун жаҳон молия бозорларида ўз облигацияларини
жойлаштириш
ва
шу
асосда
инвестицион
лойиҳаларни
мустақил
молиялаштириш учун замин яратади. Бу эса хусусий секторнинг мамлакатимиз
Ялпи ички махсулотидаги улушининг ортишига, солиқ тушумларининг
ортишига, аҳолининг турмуш даражасининг яхшиланишига олиб келади.
Фикримизча,
Мамлакатимизга
молиявий
ресурсларини
жалб
этиш,
уларни
бошқаришнинг аниқ белгилаш илмий асосланган мезонларини ишлаб чиқиш,
мазкур фаолиятни оқилона тартибга солиш асосида ички ва ташқи молиявий
манбаларни барча шарт-шароитларни ҳисобга олган ҳолда шакллантириш
мамлакатимизнинг иқтисодий келажагини белгилайди.
Мамлакатимизга капитал бозоридан молиявий ресурсларни самарали жалб
этиш мақсадида қуйидаги чора-тадбирларни амалга ошириши керак:
- Мамлакатимиз молиявий ҳолатини унинг молиявий ресурсларни жалб
қилиш мақсадлари ва вазифаларидан келиб чиққан ҳолда пухта баҳолаш;
- Аҳоли турмуш даражасини оширишга қартилган инвестиция дастурларини
белгилаш;
- Алоҳида мақсадларга эришиш учун молиявий ресурсларни жалб қилиш
режасини ишлаб чиқиш;
- молиявий ресурсларни жалб қилиш усулларини, капитал бозорининг
турларини, компаниянинг молиявий ҳолатига кўра қарз олишнинг асосий
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
290
2181-
3187
параметрларини, инвестиция дастурлари ва молиявий ресурсларни жалб қилиш
режасини асослаш;
- натижада капитал бозорининг молиявий ресурсларини компаниянинг
молиявий ресурсларига айланишини таъминловчи молиявий ресурсларни жалб
қилиш жараёнини амалга ошириш;
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
1.
...................................................................................................................
“2
026-2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси
тўғрисида” ги Ўзбекистон Республикаси Президентининг Фармони, 28.01.2022
йилдаги ПФ-60-сон
2.
...................................................................................................................
20
23 йил 2 сентябрлаги “Капитал бозорини ривожлантиришнинг қўшимча чора-
тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ-291-сонли Президент қарори
3.
...................................................................................................................
2024 йил 1 майдаги “Товар ва молия бозорларида монополияга қарши тартибга
солишга доир норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни тасдиқлаш тўғрисида”ги 256-
сонли ВМ қарори
4.
...................................................................................................................
Ў
збекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев 10 июнь куни
пойтахтимиздаги Халқаро конгресс марказида тўртинчи Тошкент халқаро
инвестиция форумининг ялпи мажлисида сўзлаган нутқи.
5.
...................................................................................................................
“
Акциядорлик жамиятларига капитал бозоридан молиявий ресурслар жалб
қилишни кенгайтириш йўллари” Тошкент давлат иқтисодиёт университети,
проректор, DSc М.Эшов. “Актуар молия ва бухгалтерия ҳисоби” илмий журнали.
№1, 2021й. ISSN:2181-1865
6.
...................................................................................................................
“
Молиявий ресурслар ва уларнинг корхона фаолиятидаги аҳамияти” Темиров
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
291
2181-
3187
Абдулазиз Алимжанович, ТДИУ, и.ф.н. доцент. RESEARCH AND EDUCATION
ISSN: 2181-3191 VOLUME 2 | ISSUE 4 | 2023
7.
...................................................................................................................
8.
...................................................................................................................
9.
...................................................................................................................
10.
.................................................................................................................
ht
tps://stat.uz
