ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
127
2181-
3187
IQTISODIY ZO‘RAVONLIK HAQIDAGI QARASHLAR
EVOLYUTSIYASI VA UNING ZAMONAVIY TALQINLARI
Abdulfaizova Durdona Ikromjon qizi
Andijon davlat universiteti tayanch doktoranti
Email:
DurdonaAbdulfaizova2@gmail.com
Annotatsiya:
Mazkur maqolada iqtisodiy zo‘ravonlik tushunchasining
shakllanishi, rivojlanish bosqichlari va uning zamonaviy ijtimoiy-huquqiy talqinlari
tahlil qilingan. Nazariy asos sifatida Johan Galtungning struktural zo‘ravonlik
nazariyasi va Pierre Bourdieu’ning ramziy kuch haqidagi qarashlari o‘rganilgan.
Xalqaro va milliy qonunchilikdagi yondashuvlar solishtirilib, O‘zbekiston kontekstida
iqtisodiy zo‘ravonlikning amaliy ko‘rinishlari empirik ma’lumotlar asosida ochib
berilgan. Tadqiqot natijalari iqtisodiy zo‘ravonlikka qarshi kurashishda qonunchilik,
ta’lim va ijtimoiy ongni o‘zgartirish muhimligini ko‘rsatdi.
Kalit so‘zlar.
Iqtisodiy zo‘ravonlik, struktural zo‘ravonlik, gender tengligi,
ramziy kuch, qonunchilik tahlili, ayollar huquqlari, oila barqarorligi, moliyaviy
nazorat, ijtimoiy tengsizlik, empirik tahlil
Annotation
This article analyzes the evolution and modern interpretations of the
concept of economic violence. It explores the theoretical foundations laid by Johan
Galtung’s structural violence theory and Pierre Bourdieu’s concept of symbolic power.
Comparative legal analysis of international and national legal frameworks is
conducted, with a focus on the current context in Uzbekistan. Empirical data is used to
reveal the practical manifestations of economic violence. The findings highlight the
need for legal reform, educational programs, and societal awareness to effectively
address economic violence.
Keywords:
economic violence, structural violence, gender equality, symbolic
power, legal analysis, women's rights, family stability, financial control, social
inequality, empirical analysis
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
128
2181-
3187
Kirish.
Zo'ravonlik zamonaviy jamiyatda keng tarqalgan va tobora kuchayib
bormoqda. Iqtisodiy zo‘ravonlik inson huquqlari va gender tengligi bilan bog‘liq eng
sezilmas, ammo eng og‘ir zo‘ravonlik shakllaridan biridir. Bu zo‘ravonlik shakli
kishining iqtisodiy resurslardan foydalana olmasligi, daromad topish imkoniyatidan
mahrum etilishi yoki moliyaviy qarorlar qabul qilishdan chetda qoldirilishi orqali
amalga oshiriladi. Bu atama zamonaviy fan sohasida ayniqsa 20-asrning ikkinchi
yarmidan boshlab rivojlangan bo‘lsa-da, uning ildizlari tarixiy va struktural
zo‘ravonlik tushunchalariga borib taqaladi. Johan Galtungning "struktural zo‘ravonlik"
nazariyasi iqtisodiy zo‘ravonlikning chuqur ildizlarini tahlil qilish imkonini bergan.
Ushbu maqola iqtisodiy zo‘ravonlikka doir tushunchalarning evolyutsiyasini,
zamonaviy ilmiy yondashuvlar va milliy ijtimoiy muhitda bu hodisaning qanday talqin
qilinishini o‘rganadi.
Iqtisodiy zo'ravonlik-bu pul va boshqa moddiy resurslardan foydalanishni
nazorat qilish, bu moliyani mustaqil ravishda tasarruf etish imkoniyatidan mahrum
qiladi va odamni yaqiniga qaram qiladi. Agressorning maqsadi kuchni namoyish
etish, jabrlanuvchini ko'proq qaram qilishdir. Oiladagi zo'ravonlikdan jabrlanganlarni
himoya qilish bo'yicha Amerika markazlarining ma'lumotlariga ko'ra, boshqa har
qanday zo'ravonlik mavjud bo'lgan munosabatlarning 98 foizida moliyaviy bosim va
nazorat mavjud bo'ladi
1
.
Iqtisodiy zo'ravonlik ayollarga nisbatan zo'ravonlikning keng tarqalgan shakli
bo'lib, statistik ma'lumotlarga ko'ra "shaxsga iqtisodiy zarar yetkazadigan har qanday
harakat yoki xatti-harakat" deb ta'riflanadi
Adabiyotlar sharxi:
Iqtisodiy zo‘ravonlik ijtimoiy fanlar, ayniqsa
sotsiologiya, gendershunoslik va huquqshunoslik doirasida tobora ko‘proq
muhokama qilinayotgan murakkab hodisadirga ayanmoqda. Uning nazariy va
empirik asoslarini yoritishda bir nechta muhim adabiy manbalar mavjud.
Iqtisodiy zo‘ravonlik tushunchasi ilk bor Johan Galtungning (1990) “struktural
zo‘ravonlik” modeli doirasida tahlil qilingan. Galtungga ko‘ra, agar biror shaxs yoki
1
https://nasiliu.net/pronasilie/chto-takoe-ekonomicheskoe-nasilie/
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
129
2181-
3187
ijtimoiy guruh tizimli darajada imkoniyatlardan mahrum qilinsa – bu bevosita emas,
lekin bilvosita zo‘ravonlikdir. Iqtisodiy zo‘ravonlik – resurslar, daromad, ta’lim yoki
ish imkoniyatlari bo‘yicha tengsizlik orqali inson salohiyatini cheklashning aynan
shunday shaklidir. Ushbu nazariya zamonaviy iqtisodiy zo‘ravonlik tahlillarining
nazariy poydevorini tashkil qiladi.
Bourdieu iqtisodiy nazoratni “symbolic violence” (ramziy zo‘ravonlik) bilan
bog‘laydi. Unga ko‘ra, ijtimoiy hukmronlik shakllari, jumladan iqtisodiy qarorlarni
nazorat qilish ham jamiyatda normal hol sifatida qabul qilinib, aslida ko‘rinmas
zo‘ravonlik sifatida amal qiladi. Bourdieu ayollarning iqtisodiy mustaqilligini
cheklovchi gender tizimlarni ham zo‘ravonlik manbasi sifatida ko‘rsatadi.
Shiffman o‘zining “The Economics of Violence” asarida iqtisodiy
zo‘ravonlikni ijtimoiy tengsizlik, patriarxal ijtimoiy tuzum va ayollarning iqtisodiy
resurslardan chetda qoldirilishi bilan bog‘laydi. U bu turdagi zo‘ravonlikni “kam
kuzatiladigan, ammo katta oqibatlarga olib keluvchi” hodisa sifatida baholaydi.
Uning fikricha, iqtisodiy mustaqillik – gender adolatining asosi.
CEDAW– Ayollarga nisbatan har qanday kamsitishlarga barham berish
to‘g‘risidagi konvensiya, ayollarning iqtisodiy hayotdagi teng huquqli ishtirokini
kafolatlaydi. Bu hujjat iqtisodiy zo‘ravonlikni bilvosita kamsitish shakli sifatida tan
oladi. BMTning 1993-yildagi “Inson huquqlari va gender zo‘ravonligi” bo‘yicha
deklaratsiyasi esa iqtisodiy resurslardan mahrum etishni ayollarga nisbatan
zo‘ravonlik shakli sifatida e’tirof etgan.
O‘zbekistonda ushbu mavzuga oid ilmiy yondashuvlar tobora shakllanib
bormoqda. G.A. Ishankhanova o‘z tadqiqotida iqtisodiy zo‘ravonlikka oid holatlarni
milliy qonunchilik doirasida tahlil qilib, amaldagi normalarning zamonaviy
ehtiyojlarga to‘liq javob bermasligini ta’kidlaydi. “Ayollar va bolalarni
zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g‘risidagi qonun”da iqtisodiy zo‘ravonlik alohida
shakl sifatida qayd etilmagan, biroq uni qamrab oluvchi holatlar mavjud.
ACTED (2024) va Ijtimoiy Tadqiqotlar Markazining (2023) tadqiqotlari
asosida O‘zbekistonda ayollar o‘rtasida iqtisodiy mustaqillik darajasi, moliyaviy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
130
2181-
3187
resurslarga kirish imkoniyati va mehnat bozorida to‘siqlarga uchrash holatlari
statistik jihatdan aniqlangan. Jumladan, ACTED ma’lumotlariga ko‘ra, ayollarning
38% daromadlarini mustaqil boshqara olmaydi, 41% esa ishlashiga erlari yoki oila
a’zolari to‘sqinlik qilmoqda.
Yuqorida keltirilgan adabiyotlar iqtisodiy zo‘ravonlikni nazariy va empirik
jihatdan o‘rganishda mustahkam asos bo‘lib xizmat qiladi. Zamonaviy yondashuvlar
bu zo‘ravonlik shaklini faqat ayollarga emas, balki har qanday iqtisodiy jihatdan zaif
guruhlarga nisbatan amalga oshiriladigan tizimli cheklov sifatida ko‘radi.
O‘zbekiston sharoitida bu boradagi huquqiy va amaliy tahlillar hali davom etmoqda
va kengaytirilgan empirik tadqiqotlar zarurligini ko‘rsatadi.
Metodologiya:
Mazkur tadqiqot iqtisodiy zo‘ravonlik tushunchasining nazariy
asoslari, tarixiy shakllanishi, zamonaviy ijtimoiy talqinlari hamda O‘zbekiston
sharoitida qanday ko‘rinishlarda namoyon bo‘layotganini tahlil qilishga
yo‘naltirilgan. Shu maqsadda quyidagi ilmiy-uslubiy yondashuvlar qo‘llanildi:
Tarixiy nazariy tahlil metod orqali iqtisodiy zo‘ravonlik atamasining
evolyutsiyasi, uni belgilagan nazariy asoslar (Johan Galtungning
struktural
zo‘ravonlik
nazariyasi, Pierre Bourdieu’ning
ramziy kuch
tushunchasi) tahlil qilindi.
Ayniqsa, Galtung (1969, 1990) tomonidan zo‘ravonlikni bevosita (jismoniy) va
bilvosita (tizimli) shakllarda tasniflash yondashuvi, ushbu tushunchaning ilmiy
ildizlarini anglashda asosiy vosita bo‘lib xizmat qildi. Ushbu yondashuvlar
yordamida iqtisodiy zo‘ravonlikning ilmiy-nazariy kontseptsiyasi shakllantirildi.
Solishtirma huquqiy tahlil metodi yordamida xalqaro huquqiy hujjatlar
(CEDAW, BMT konvensiyalari) va O‘zbekiston Respublikasining milliy qonunchilik
bazasi (Oila kodeksi, Jinoyat kodeksi, “Ayollar va bolalarni zo‘ravonlikdan himoya
qilish to‘g‘risida”gi qonun) solishtirildi. Bu yondashuv orqali quyidagilar
aniqlashtirildi:
-
Iqtisodiy zo‘ravonlik xalqaro huquqda alohida tan olinganini;
-
O‘zbekiston qonunchiligida bu tushuncha to‘liq yoki aniq yoritilmaganini;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
131
2181-
3187
-
Ammo ayrim huquqiy normalar orqali bilvosita tartibga solinayotganini
ko‘rsatdi.
Matnli tahlil. Ommaviy axborot vositalarida (internet portallari, ijtimoiy
tarmoqlar, jurnalistik maqolalar) iqtisodiy zo‘ravonlikka doir yoritilgan holatlar
tanlab olinib, kontent-analiz usulida tahlil qilindi. Jumladan:
-
ayollar ishi, daromadi yoki mulki ustidan erlari yoki ota-onalari tomonidan
nazorat qilinishi;
-
iqtisodiy mustaqillik masalasi jamiyatda qanday talqin qilinayotganligi;
-
iqtisodiy erkinlikni yo‘qotgan ayollarning psixologik va ijtimoiy oqibatlari.
Bu metod ijtimoiy qarashlar va stereotiplarning mavzuga ta’sirini o‘rganish
imkonini berdi.
Tadqiqot davomida bir nechta cheklovlarga duch kelindi:
Iqtisodiy zo‘ravonlik alohida qonuniy atama sifatida O‘zbekiston qonunchiligida
mavjud emasligi sababli, tegishli ma’lumotlarni umumiy “oilaviy zo‘ravonlik”
doirasida ajratib olishga to‘g‘ri keldi.
Empirik tadqiqotlar ikkilamchi ma’lumotlarga asoslangan; birlamchi anketalar
va intervyular o‘tkazilmadi.
Ijtimoiy tarmoqlardagi holatlarni tahlil qilishda sub’ektiv fikrlar va noaniq
ma’lumotlar mavjud bo‘lib, bu ayrim natijalarning ishonchliligiga ta’sir ko‘rsatgan
bo‘lishi mumkin.
Tadqiqot O‘zbekiston ijtimoiy-madaniy kontekstida iqtisodiy zo‘ravonlikning
quyidagi ko‘rinishlarini qamrab oldi: ayollarning ishga chiqishiga to‘sqinlik qilish;
daromadni o‘zlashtirish yoki cheklash; mulk ustidan erkin tasarruf qilishni taqiqlash;
oilaviy moliyaviy qarorlarni bir tomonlama hal qilish.
Natija
Tadqiqot natijalari iqtisodiy zo‘ravonlik tushunchasining rivojlanish
bosqichlari va uning zamonaviy talqinlarida bir nechta muhim tendensiyalarni
aniqladi: Tushunchalar evolyutsiyasi 1960–1980-yillarda iqtisodiy zo‘ravonlik
“struktural tengsizlik” doirasida muhokama qilingan. 1990-yildan boshlab Galtung va
Bourdieu nazariyalari asosida zo‘ravonlikning ramziy va tizimli shakllari mustaqil
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
132
2181-
3187
atama sifatida rivojlanmoqda. 2000-yillarda esa bu tushuncha ayollarga nisbatan
gender asosidagi iqtisodiy bosim sifatida xalqaro tashkilotlar tomonidan tan olingan.
Milliy kontekstdagi zamonaviy yondashuvlar: O‘zbekiston Respublikasi
qonunchiligida iqtisodiy zo‘ravonlik alohida shakl sifatida nomlanmagan bo‘lsa-da,
uning ayrim turlari “Oilaviy zo‘ravonlik” tarkibida ko‘zda tutilgan. Ayollar va
bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilish to‘g‘risidagi qonun (2020) asosida 2023-yilda
21,871 ta himoya orderi berilgan, ularning 80% dan ortig‘i oilaviy zo‘ravonlik bilan
bog‘liq.
Empirik ma’lumotlar:
ACTED (2024) ma’lumotlariga ko‘ra, O‘zbekistonda
ayollarning 38% moliyaviy qarorlar qabul qilish imkoniyatidan mahrum. So‘rovdan
o‘tgan ayollarning 41% ishga chiqishga turmush o‘rtog‘i yoki ota-onasi tomonidan
ruxsat etilmasligini bildirgan. 63% ayollar oilaviy budjetni nazorat qilishda ishtirok
etmasligini tan olgan.
Muhokama.
Johan Galtungning struktural zo‘ravonlik nazariyasi iqtisodiy
resurslarga teng kirish imkoniyati yo‘qligini zo‘ravonlik shakli sifatida ko‘rsatgani
hozirgi kun tadqiqotlari uchun ham muhim nazariy asos bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa,
bu nazariya rivojlanayotgan davlatlar kontekstida ijtimoiy tengsizlik va gender
adolatsizligini chuqur tahlil qilish imkonini beradi.
Zamonaviy jamiyatda iqtisodiy zo‘ravonlikning ko‘rinmasligi:Zamonaviy
talqinda iqtisodiy zo‘ravonlik asosan ko‘rinmas shaklda — ishga chiqishga ruxsat
bermaslik, daromadni o‘zlashtirish, ayolning moliyaviy mustaqilligini cheklash orqali
amalga oshirilmoqda. Bunday shakllar jamiyatda “oddiy oilaviy muomala” sifatida
qabul qilinishi, uni aniqlashni yanada murakkablashtiradi.
Milliy ijtimoiy-tarixiy kontekst: O‘zbek jamiyatida patriarxal qadriyatlar kuchli
bo‘lib, bu ayollarning iqtisodiy erkinligi ustidan nazoratni “an’anaviy” me’yor
sifatida saqlab qolgan. Qonunchilikda bu holatga nisbatan to‘g‘ridan-to‘g‘ri
yondashuv yo‘q, ammo Gender strategiyasi (2021–2030) orqali moliyaviy tenglikka
erishish bo‘yicha harakatlar olib borilmoqda.
Amaliy tavsiyalar:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
133
2181-
3187
-
Qonunchilikda iqtisodiy zo‘ravonlikni alohida shakl sifatida e’tirof etish
lozim.
-
Ayollar uchun moliyaviy savodxonlik, tadbirkorlik va yuridik himoya
vositalarini kengaytirish zarur.
-
OAV va ta’lim muassasalari orqali iqtisodiy tenglik va moliyaviy erkinlik
g‘oyalarini ommalashtirish lozim.
Mazkur tadqiqot iqtisodiy zo‘ravonlikning nazariy asoslari, evolyutsiyasi va
zamonaviy talqinlarini tahlil qilish orqali ushbu muammo ko‘lami va murakkabligini
ochib berdi. Tarixiy va zamonaviy manbalar tahlili asosida quyidagi muhim
xulosalarga kelindi:
Iqtisodiy zo‘ravonlik mustaqil zo‘ravonlik shakli sifatida Galtung va Bourdieu
kabi nazariyotchilarning ishlarida asoslangan bo‘lib, bu holat jamiyatda ko‘rinmas,
tizimli zo‘ravonlik sifatida namoyon bo‘ladi.
Xalqaro yondashuvlarda,
iqtisodiy zo‘ravonlik gender tengsizlik bilan uzviy
bog‘liq bo‘lib, BMT, CEDAW kabi tashkilotlar tomonidan tan olingan va unga qarshi
kurashish chora-tadbirlari ishlab chiqilgan.
Milliy kontekstdagi holat,
O‘zbekiston qonunchiligida bu tushuncha aniq
belgilab qo‘yilmagan bo‘lsa-da, ayrim qonuniy normalar orqali bilvosita tartibga
solinmoqda. Shunga qaramay, ayollarning iqtisodiy erkinligini cheklovchi holatlar
keng tarqalgan.
Empirik natijalar,
ayollarning ishga chiqish huquqi, daromad ustidan nazorat
va moliyaviy qarorlar qabul qilishdagi ishtiroki cheklanganligini ko‘rsatadi. Bu esa
iqtisodiy zo‘ravonlikning jiddiy ijtimoiy muammo ekanligidan dalolat beradi.
Tavsiyalar:
-
Iqtisodiy zo‘ravonlikni alohida tushuncha sifatida qonunchilikda aks ettirish
zarur.
-
Ayollar moliyaviy savodxonligini oshirish, ularni iqtisodiy jihatdan mustaqil
qilish uchun amaliy dasturlar ishlab chiqish lozim.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
134
2181-
3187
-
Tahliliy tadqiqotlar doirasini kengaytirish, birlamchi empirik tadqiqotlar
o‘tkazish dolzarbdir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Galtung, J. (1969).
Violence, Peace, and Peace Research
. Journal of Peace
Research, 6(3), 167–191.
2.
Galtung, J. (1990).
Cultural Violence
. Journal of Peace Research, 27(3), 291–
305.
3.
Bourdieu, P. (1998).
Masculine Domination
. Stanford University Press.
4.
Shiffman, G. (2020).
The Economics of Violence: How Behavioral Science Can
Transform Our View of Crime, Insurgency, and Terrorism
. Cambridge University
Press.
5.
CEDAW (1979).
Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination
Against Women
. United Nations.
6.
O‘zbekiston Respublikasi “Ayollar va bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilish
to‘g‘risida”gi Qonuni. (2020).
7.
ACTED Uzbekistan. (2024).
Women Empowerment and Economic
Participation Report
.
8.
Ijtimoiy Tadqiqotlar Markazi. (2023).
O‘zbekistonda ayollar holati bo‘yicha
sotsiologik hisobot
.
9.
Ishankhanova, G. (2024).
Economic Violence in Uzbek Families: Legal and
Social Challenges
. (nashr etilayotgan maqola).
