ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
102
2181-
3187
JAHONDAGI ILK MUZEYLAR TARIXI
Kurbanova Nargiz Nasirdinbekovna
‘‘University of esonomics and pedagogy’’NOTM
Ijtimoiy gumanitar fanlar kafedrasi
dotsenti, tarix fanlari nomzodi.
ANNOTATSIYA:
Madaniy-ma’rifiy muassasa sifatida ommaning ijtimoiy
ehtiyojlarini qondirish, ularni ma’naviy kamolotga yetkazishning asosiy vositalaridan
biri muzeylar hisoblanadi. Ushbu maqolada aynan muzey tushunchasining tub
mohiyati, mazmuni hamda dunyo muzeylarining dastlabkilari haqida ma’lumot
berilgan.
Kalit so‘zlar:
jonli ertaklar,muzey, muzalar uyi, Ptolomey I,“nozik didlilar”,
Iskandariya kutubxonasi, museyon, Britaniya muzeyi, Xalqaro muzeylar kengashi,
Xalqaro muzey kuni.
ИСТОРИЯ ПЕРВЫХ МУЗЕЕВ В МИРЕ
АННОТАЦИЯ:
Как культурно-просветительское учреждение музеи
являются одним из основных средств удовлетворения социальных потребностей
населения и доведения его до духовной зрелости. В данной статье
представлена информация о сущности понятия музея, его содержании и
зарождении музеев в мире.
Ключевые слова:
живые сказки, музей, дом муз, Птолемей I, «тонкие
вкусы», Александрийская библиотека, музей, Британский музей,
Международный совет музеев, Международный день музеев.
THE HISTORY OF THE FIRST MUSEUMS IN THE WORLD
ABSTRACT :
As a cultural and educational institution, museums are one
of the main means of meeting the public's social needs and bringing them to spiritual
maturity. This article provides information about the essence of the concept of a
museum, its content, and the beginnings of museums in the world.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
103
2181-
3187
Keywords :
living fairy tales, museum, house of muses, Ptolemy I, "fine
tastes", Library of Alexandria, museum, British Museum, International Council of
Museums, International Museum Day.
«Muzeun» -bu go‘zal buyumlar saqlanadigan, ilhom parilari to‘planadigan joy
degan maʼnoni anglatadi. Shuningdek, «moziy» so‘zining «muzey» atamasiga
monand ekanligini ham eʼtirof etish kerak. «Moziy» so‘zining lug‘aviy maʼnosi tarix,
o‘tmish degan mazmunni anglatadi. Muzeylar ham vazifasiga ko‘ra tarixni, o‘tmishni
namoyish qilish bilan avlodlarga bilim beradi. Shunday ekan, muzeylar tarixdan
saboq beradi, u xalqning asrlar davomida qoʼlga kiritgan yutuqlari, ilm-maʼrifatga
qoʼshgan hissasi haqida maʼlumot beradi, ko‘rgazmali, ishonchli, ilmiy asoslar bilan
insoniyatga maʼrifat tarqatadi desak xato bo‘lmaydi.
Muzeylar orqali tarixiy va madaniy merosiga bo‘lgan munosabat ifodalanadi.
Muzeylarda moddiy va maʼnaviy madaniyat yodgorliklarini to‘plash va namoyish
etish barobarida ilmiy-maʼrifiy hamda taʼlim-tarbiyaviy yo‘nalishdagi ishlar ham olib
boriladi. Muzeyshunoslik bugungi kunga kelib o'zining muayyan faoliyat turiga ega
soha. Ya'ni muzeylar turli toʻplamlarni butlaydi va oʻrganadi. Ilmiy hujjatlarni
tayyorlaydi, muzey ashyolarini saqlash va taʼmirlash tartibini yaratadi, monografiya,
katalog, yoʻl koʻrsatkichlar nashr etadi. Zamonaviy muzeyshunoslik ishlab chiqqan
ilmiy usul va metodologiya asosida ekspozitsiyalarda ilmiy tashviqotlar olib boradi.
Siyosiy, ilmiy, madaniy, iqtisodiy ehtiyojlarni qondiruvchi muzeyning paydo boʻlish
tarixi esa olis davrlarga borib taqaladi.
Muzey tushunchasi ilk bor XV asrda kirib kelgan. Аvval muzey deb antik
yodgorliklar to‘plami va sanʼat asarlariga, keyinchalik tabiat olamining namunalari va
barcha noyob, g‘alati narsalarga aytilgan bo‘lsa, XVI asrning ikkinchi yarmiga kelib
“muzey” termini nafaqat buyumlar to‘plamiga, balki ular saqlanayotgan, ilmiy
o‘rganiladigan va namoyish etiladigan binoga nisbatan qo‘llaniladi. XX asr boshida
yuz bergan inqilobiy voqealar jamiyat hayotining barcha sohalarida o‘zgarish
yasadi. Dastlab muzeylar faqat “nozik didlilar” uchun bo‘lsa, so‘ngra aholining barcha
qatlamlari uchun baravar ochiq xizmat qildi[1].
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
104
2181-
3187
Muzeylar oʻz kolleksiyasini saqlash va hujjatlashtirishdan tortib,
tadqiqotchilar va mutaxassislarga xizmat koʻrsatish hamda keng jamoatchilikka
xizmat koʻrsatishgacha boʻlgan turli maqsadlarga ega.Ilk muzeylar qachon tashkil
topgan degan savolga javob olish uchun tarix kitobining anchayin oldingi
sahifalariga nazar tashlashga to‘g‘ri keladi. Muzeyning oʻtmishdoshlari tabiat va
ijtimoiy hayotdan olingan asl buyumlarni xoʻjalik maqsadlarida va moddiy boylik
sifatida emas, balki memorial guvohnoma va estetik qimmatli asl narsalar sifatida
saqlana boshlagan davrda yuzaga kelgan.
Miloddan avvalgi XVI asrga oid Kritdagi Knos saroy xazinasi, miloddan avvalgi
XIII-XII asrlarga oid Xitoydagi Vanlar saroyi va ink qohinlarining arxivi,
Nineviya saroy kutubxonasi va boshqa shu kabi osori-atiqalarda muzeylarning
dastlabki ko‘rinishlari aks etadi. Qadim zamonlardan ibodatxonalarda to‘planib
borgan noyob buyumlar keyinroq, xususan,miloddan avvalgi III asrlarga kelib,
shaxsiy toʻplamlarda jamlanib bordi. Varres, Sulla galereyalari, Serviliy, Krase,
Lukull, Pompei, Sezar va boshqa toʻplamlar so‘zimizga misol bo‘lib xizmat
qiladi.Ma’lum bo‘lgan eng qadimgi muzeylardan biri Neo-Bobil imperiyasida
(Iroqda) malika Ennigaldi tomonidan qurilgan Ennigaldi-Nanna muzeyidir.
Miloddan avvalgi 530-yil va undan oldingi Mesopotamiya sivilizatsiyalariga oid
artefaktlarni o‘z ichiga olgan. Shunisi e’tiborga loyiqki, ushbu joydan uchta tilda
yozilgan loydan yasalgan baraban yorlig‘i topilgan bo‘lib, unda muzey buyumining
tarixi va topilishi haqida ma’lumot berilgan [2].
Qadimgi yunonlar va rimliklar ham san’at va buyumlarni to‘plashdi va
namoyish qilishdi. Klassik davrda muzeylar ibodatxonalar va ularning uchastkalari
bo‘lib, ularda nazr qurbonliklari to‘plamlari joylashgan edi. Bog‘larda, forumlarda,
teatrlarda, hammomlarda rasmlar va haykallar namoyish etildi[3]. Qadimgi
oʻtmishda kutubxonalar va muzeylar oʻrtasida deyarli farq yoʻq edi, ularning ikkalasi
ham binoni egallagan va ular koʻpincha maʼbad yoki qirollik saroyi bilan bogʻlangan.
Butun dunyoda birinchi Museyon ya’ni ma’bud -yoki muzalar, ilhom
parilarining uyi miloddan avvalgi 290-yilda paydo bo‘lgan deb hisoblanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
105
2181-
3187
Makedoniyalik Aleksandrning sarkardalari va vorislaridan biri Ptolomey I
dastlabki muzeyning tashkilotchisi sifatida e’tirof etiladi. Manbalarga ko‘ra
ungacha ham «muzalar uyi» ibodatxonalari mavjud bo‘lgan bo‘lishi mumkin,
ammo Iskandariya ibodatxonasi muzeylar tarixining tamal toshini qo‘yishda muhim
ahamiyat kasb etadi deya hisoblanadi. Iskandariya muzeyi dunyodagi eng qadimgi
muzeylardan biri hisoblanadi. U Iskandariya kutubxonasiga ulangan. Muzey
kutubxonadan boshqa binoda bo‘lganmi yoki kutubxona majmuasining bir qismi
bo‘lganmi, aniq emas. Muzey haqida kam narsa ma’lum bo‘lsa-da, u Uyg‘onish
davrining dastlabki davridagi muzeylar uchun ilhom manbai bo‘lgan[4]
Qirollik saroylari ham zabt etilgan hududlardagi sanʼat buyumlari va boshqa
qirollik elchilarining sovgʻalari bilan jihozlangan oʻziga xos muzey boʻlib xizmat
qilgan, bu esa hukmdorga yigʻilgan kolleksiyalarni mehmonlarga va tashrif buyurgan
oliygohlarga koʻrsatish imkonini beradi. [5]
Shuningdek, Iskandariyada Ptolemey II Filadelf davridan boshlab (miloddan
avvalgi 285-246 yillar) birinchi zoologik park tashkil etilgan. Dastlab Filadelfus
tomonidan Afrika fillarini urushda qoʻllash maqsadida qoʻllanilgan boʻlsa, fillar,
shuningdek, boshqa hayvonlar namunalari, jumladan, tuyaqushlar, zebralar,
leoparlar, jirafalar, karkidonlar va pitonlarni koʻrsatish uchun ham ishlatilgan[6].
Ilk muzeylar badavlat shaxslar, oilalar yoki san’at muassasalari, noyob yoki qiziq
tabiiy obyektlar va artefaktlarning shaxsiy kolleksiyalari sifatida boshlangan. Ular
ko‘pincha "ajoyib xonalar" yoki qiziqishlar kabinetlarida namoyish etilgan. Ushbu
zamonaviy muzeylar dastlab G‘arbiy Yevropada paydo bo‘lgan, keyin dunyoning
boshqa qismlariga tarqaldi[7].Ushbu muzeylarga jamoatchilik kirishi ko‘pincha
"hurmatlilar", ayniqsa shaxsiy san’at kolleksiyalari uchun mumkin edi, lekin egasi va
uning xodimlarining xohishiga ko‘ra. Bu davrda erkaklar uchun elita olamida yuqori
ijtimoiy mavqega ega bo‘lishning bir usuli -bu qiziq narsalarni yig‘uvchiga aylanish
va ularni namoyish qilish edi. Ushbu to‘plamlardagi ko‘plab narsalar yangi
kashfiyotlar edi va bu kolleksionerlar yoki tabiatshunoslar ishi edi. Chunki bu
odamlarning ko‘pchiligi tabiiy fanlarga qiziqish bildirgan va ularni olishga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
106
2181-
3187
intilgan. O‘z kolleksiyalarini muzeyga qo‘yish va ko‘rgazmaga qo‘yish orqali ular
nafaqat o‘zlarining ajoyib topilmalarini namoyish etishdi, balki muzeydan
"qadimiy matnlarni yanada kengroq tarqatish, sayohatlarni ko‘paytirish usuli
sifatida foydalanishdi[8].
Butun dunyo madaniyat va san’at ixlosmandlari uchun o‘tmishdan «jonli
ertaklar» hikoya qiluvchi sokin va sirli go‘shalar –muzeylar doim ham alohida
e’tiborga loyiq bo‘lib kelgan. Shu bois ham 18 –may butun dunyoda muzeylar kuni
sifatida nishonlanishi aynan muzeylar faoliyatiga qiziquvchilar uchun notanish
ma’lumot emas, deb bemalol ta’kidlashimiz mumkin. Har yili 18-may kuni dunyo
bo‘ylab muzey xodimlari o‘zlarining professional bayramlarini -Xalqaro muzey
kunini nishonlashadi. Bu ko‘pchilik taxmin qilganidek, birinchi muzey ochilgan kun
bilan bog‘liq emas. Bu an’ana dastlab 1977 -yilda, Xalqaro muzeylar
kengashining (ICOM) navbatdagi yig‘ilishida o‘rtaga tashlangan taklif bir ovozdan
qabul qilinganidan buyon davom etib kelmoqda[9].
Muzeylar madaniy-maʼrifiy muassasa hisoblanib, uning vazifasi tarixiy
hujjatlar, madaniy va maʼnaviy yodgorliklarni to‘plash, tabiiy boyliklardan
namunalar jamlash va saqlash, ularni ilmiy jihatdan o‘rganib ko‘rgazmalarga
qo‘yish va keng xalq ommasiga havola qilishdan iborat. Muzeylar aholining keng
tabaqalari o‘rtasida madaniy-maʼrifiy ishlarni olib boradi. Muzeylar faoliyati
xalqning tarixiy taraqqiyot jarayonida rivojlanib borishi, qo‘lga kiritgan yutuqlari
hamda qoldirgan boy madaniy-maʼnaviy merosi xususida juda katta bilimlar
beradi. Muzeylar faoliyatini yaqindan o‘rganish, ularning mazmun va maʼno
jihatdan rang-barang turlarini ajrata bilish, xalq ommasi orasida keng targ‘ib
etishning xilma-xil usullarini joriy qilishimiz muhim hisoblanadi. Muzey haqida
batafsil ma’lumotlarga ega bo‘lish, dunyo va mahalliy muzeylar tarixini kengroq
o‘rganish inson ongini rivojlantiradi.Yuqorida ko‘rib o‘tganimizdek, muzey
tushunchasi hamda ilk dunyo muzeylari tarixi bir necha ming yillarga borib
taqaladi. Bugungi rivojlanish zamonida xorij muzeylarga onlayn sayohatni
uyushtirish ham mumkin. YOshlarni tariximizga qiziqtirish maqsadida hozirgi kunda
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
107
2181-
3187
O‘zbekistonda ham muzeylarga onlayn sayohat tashkil qilish masalasida keng
ko’lamli ishlar amalga oshirilmoqda.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI1.
1.Kuryazova D. Muzey ishi tarixi va nazariyasi. Oʼquv qoʼllanma. –T.2007 y.
2.Wilkens, Alasdair. The story behind the world's oldest museum, built by a
Babylonian princess 2,500 years ago.2011 y.
3.Van Buren, E. Douglas.Museums and Raree Shows in Antiquity.1922y.
4.Genoways, Hugh; Andrei, Mary Anne, eds. Museum Origins: Readings in
earlymuseum history and philosophy. 2008 y.
5."Museums in the Ancient Mediterranean".World History Encyclopedia.
6.Hubbell, H. M.Ptolemy's Zoo.The Classical Journal.1935 y.
7.Chang Wan-Chen,A cross-cultural perspective on musealization: the museum’s
reception by China and Japan in the second half of the nineteenthcenturyinMuseum
and Society. 2012 y.
8.Paula Findlen, Possessing Nature: Museums, Collecting,and ScientificCulture in
Early Modern Italy. Berkeley, California: University of California Press. 1994 y.
9.Bobir Boltayev. Muzeyshunoslikfanidan uslubiy –qo‘llanma. “Durdona” nashriyoti,
Buxoro. 2016.
