ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
189
2181-
3187
MEXRIBONLIK UYIDAGI BOLALAR TA’LIM – TARBIYASI VA
PSIXOLOGIYASI
Elmurodova Dilnoza Shuhrat qizi
Iqtisodiyot va Pedagogika unversiteti
O`qituvchisi
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolamiz mamlakatimizdagi mehribonlik uylarida yashovchi
bolalar va ularning bu yerga kelib qolish tarixlari. Hozirda ta’lim – tarbiyasiga,
ularning psixologiyasiga qanday ta’siri borligi haqida aniq yoritib beriladi.
O’zbekiston Pespublikasida mana shunday bolalarga qanday imkoniyat va shart-
sharoitlar yaratilganligi haqida ko’rib chiqamiz.
Kalit so’zlar:
Mehribonlik uyi, bolalar, ta’lim-tarbiya psixologiyasi,pedagog,ota
ona , salbiy ta’sir, jamiyat
.
ABSTRACT
This article is about children living in orphanages in our newspaper and the
history of their arrival here. Currently, it will be clearly explained about the impact on
education and legal psychology. We will consider the opportunities and conditions for
such children in the Republic of Uzbekistan.
Key words:
Mercy home, children, education, psychology, pedagogue, parents,
sick influence, society.
АННОТАЦИЯ
Эта статья о детях, живущих в детских домах нашей страны, и
истории их прибытия сюда. В настоящее время будет четко объяснено влияние
на образование и их психологию. Рассмотрим, какие возможности и условия
созданы для таких детей в Республике Узбекистан.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
190
2181-
3187
Ключевые слова:
Дом милосердия, дети, педагогическая психология,
педагог, родители, негативное влияние, общество.
Mehribonlik uylarining hozirgi holati va ularning tarbiyalanuvchilar
ularni tark etishda duch keladigan muammolar ko'plab mutaxassislarning e'tiborini
tortadi. Buning sababi shundaki, bitiruvchilar mehribonlik uyini tark etgandan keyin
jamiyatda "begona" bo'lishadi. Ular o'zlarini jamiyatning boshqa normal a'zolari kabi
his qilmaydilar, o'zlarini normal ijtimoiy aloqalar va munosabatlarga ko’nikib
ketgandek his qilmaydilar.Chunki aynan mehribonlik uydagi bolalr ruhiyatida
mahzunlik va uksinish hissi bo’ladi. To’g’ri ularni barchasini birdek ko’rib tarbiya
ta’lim beriladi, tengdoshlari bilan muloqot jarayonida ham kamsitmaslik , ajratib
qo’ymaslikni va kun kelib ularni ham ota-onalari yoki ularning o’rnini bosib turuvchi
shaxslar olib ketishlari haqda tushunchalarni , bolalar taqsil oladigan maktab
pedagoglari tomonida tushuntiriladi. Ammo bularning barchasi bolalar voyaga yetib
ularda “men” tushunchasi paydo bo’lguniga qadar deb o’layman. Va bu fikrga tasdiq
o’rnida shuni bildiramanki har bir bola voyaga yetish(o’smirlik) davrida 3 hil
avtonomiyani boshdan kechirishadi. O’smirlik avtonomiyasi mehribonlik uydagi
bolalarda esa ota-onasi bor bolalarga nisbatan ancha qiyin utadi achinarli holat
shundaki ular orasida shu qobiqdan chiqa olmagan bolalar ham uchrab turadi. Makoniy
avtonomiyada bu bolalar atrof muhit ta’siriga tushib , tushkin ahvolda hechkimga
ishonmay faqat o’zlarini ayblash hissi ortib otasi yoki onasi balkida biror qarindoshlari
izlab kelishinin kutib, ba’zi holarda mehribonlik uyidan qochib ketishga urunib ham
ko’rganlar va bu foydasizligini bilib ruhlarini imidszlantrib qolishadi.Emotsional
avtanomiyada esa ularga dalda bo’ladigan insonlar faqat do’stlarini dalda berishi,
atrofidagi bolalarni vaqti kelib oilalar olib ketishayotgani va ta’lim tarbiya beruvchi
shaxslarning motiv va motivatsiyalari bo’lib qoladi . Prezidentimiz yaratgan shart –
sharoitlar ularni yashashga , ota onasi bo’lmasada ular butun xalqning e’tiborida
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
191
2181-
3187
bo’layotgani yashashga undaydi. Ular o’z ustida ish olib borishi, yaxshi hayotga
qadam qo’yishiga ishonchi ortib boraveradi.
Mehribonlik uylari bolalarni tarbiyalash, o'qitish va mustaqil hayotga
tayyorlash uchun sharoit yaratadi. O’zbekiston Federatsiyasida Mehribonlik uylari
tarmog'iga quyidagilar kiradi: maktabgacha (3-7 yosh), maktab (7-18 yosh) va aralash
yoshdagi bolalar uchun Mehribonlik uylari, shuningdek oilaviy Mehribonlik uylari.
Tarbiyaviy ishlar umumiy psixologik-pedagogik asoslarga, har bir o'quvchiga
individual va shaxsiy yondashuvga asoslanadi. Bolalar ijodiy, sport va mehnat
faoliyatiga jalb qilingan. Mehribonlik uyidagi tarbiya uslubi o'qituvchilar va
o'qituvchilar tomonidan belgilanadi. Bolalar uyi bitiruvchilari ota-onalariga qaytib,
kasb-hunar ta'limi muassasalarida o'qishni davom ettirishlari va mehnat faoliyatini
boshlashlari mumkin. Mehribonlik uylari tarbiyalanuvchilari, birinchi navbatda,turli
sabablarga ko'ra ota-ona qaramog'isiz qolgan bolalardir. Internat muassasasi
tarbiyalanuvchisi rivojlanishining ijtimoiy holati ijtimoiy tarbiya sifatida
tavsiflanadigan maxsus yashash sharoitlari bilan belgilanadi. Olimlar va amaliyotchilar
bolalarning aqliy rivojlanishiga salbiy ta'sir ko'rsatadigan ijtimoiy tarbiyaning
kamchiliklarini aniqlaydilar:
1. Kattalar va bolalar o'rtasidagi aloqani noto'g'ri tashkil etish:
mehribonlik
uydagi bolalar nafaqat ular boshqa bolalar bilan ham, muloqotni aksariyat yoshi katta
insonlar ya’ni, oila a’zolari muloqotni noto’g’ri tuzishlari tufayli bolaning
psixalogiyasiga ta’sir qilib undagi qiziqishlar so’nib aksincha qo’rquvlar hayotiga kirib
kelishni boshlaydi.
2.O’qituvchilarning psixologik va pedagogik tayyorgarligining yetarli
emasligi;
bunda bolalar ta’lim tarbiyasida muammo tug’iladi , ya’ni mehribonlik
uydagi bolalar tarbiyasi ta’limi o’qituvchi psixologlar qo’lida bo’ladi ular xato qilishga
xaqli emaslar chunki jamiyat poydevorlariga dasr ketishi mumkin. Oddiy
pedagoglarga nisbatan ma’suliyatni kuchliroq xis qilishlarini so’rab qolamiz.
3.Bolalarni oilaning yo'qligi sababli rivojlanish nuqsonlarini qoplamaydigan
dasturlar bo'yicha tarbiyalash va o'qitish;
oilasi yoq bolalar albatta tushkinlik
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
192
2181-
3187
ruhida bo’ladilar. Bu holatda pisixologik bilish jarayonlari keskin uzgarishi mumkin,
hulqida ruhiyatida nuqsonlari paydo bo’lishni boshlaydi. Mehribonlik uydagi malakali
hodimlar esa bu holatlarda bolalar bilan yakka tartibda ish ko’rishlari lozim.
4.Ta'lim va tarbiya jarayonida bolalarga ajratilmagan yondashuv;
bolalar
o’zlari qiziqtirgan savollarini tortinmasdan so’rashsalar vaqtni ayamasdan savolari
qanday bo’lishiga qat’iy nazar to’g’ri yondashuv bo’lishi shart.
5.Aniq hissiy tajribaning qashshoqligi bolalar, ularning atrof-muhitining
haddan tashqari torayishi;
muvaffaqiyatli shaxslar bilan o‘zaro munosabatlarning
asosidir. Hissiy tajriba darajasi yuqori bo‘lgan odamlar o‘zlarining his-tuyg‘ularini
yaxshiroq tushunadi, qanday boshqarishni biladi va boshqalar bilan yanada samarali
muloqot qiladi.
Belgilangan muammolarni bartaraf etish uchun mustaqillikni tarbiyalashga
ongli tizimli yondashuv talab etiladi. Yetim bolalar va ota-ona qaramog'isiz qolgan
bolalar uchun muassasalar xodimlari o'quvchilarni - bo'lajak bitiruvchilarni ijtimoiy
kompetentsiyani rivojlantirishga undashlari, mustaqil yashash uchun zarur bo'lgan
ko'nikmalarni shakllantirishlari, hayot istiqbollarini ko'rish qobiliyatini va mas'uliyatli
qarorlar qabul qilish qobiliyatini rivojlantirishlari kerak. Ularga maqsadlarni
belgilashni va ularni amalga oshirish uchun javobgar bo'lishni o'rgatish, ko'proq
mustaqillik berish, ba'zida har bir qadamdan keyin qanday natijaga erishish
mumkinligini tushuntirish, ba'zida to'liq mustaqillikni ta'minlash kerak.
Mehribonlik uyidagi ish shakllantirishga qaratilgan bo'lishi kerak:
- odamlarga ijobiy munosabat;
- turmush tarzi sifatida mehnatga bo'lgan ehtiyoj;
- tanlov qilish qobiliyati, qaror qabul qilish va ular uchun javobgar bo'lish
qobiliyati (faol hayotiy pozitsiya);
- ijtimoiy makonda yashash qobiliyati (qonunlarda harakat qilish, huquqlar va
ularni amalga oshirish usullarini bilish, fuqaro sifatida fuqarolik majburiyatlarini
bajarishga tayyor bo'lish).
XULOSA
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
193
2181-
3187
Shunday qilib, zamonaviy Mehribonlik uyidagi pedagogik jarayon imkon
qadar tezroq o'quvchilarni etarli darajada psixologik qo'llab-quvvatlash va qo'llab-
quvvatlash bilan to'ldirilishi kerak. Bu ularning shaxsiyatining rivojlanish darajasini va
keyingi ijtimoiy moslashuvdi, ta’lim va tarbiyaviy o’zgarishlari, dunyoqarashlari ,
imkoniyatlarini sezilarli darajada oshiradi. Va yetuk insonlar safiga qushiladilar.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1
. (74Olimov L.Ya, Baratov Sh. R. Авезов О.Р. Psixologiya nazariyasi va tarixi.
Darslik. "O'zbekiston faylasuflari milliy jamiyati" nashriyoti. Toshkent. 2019. -B. 494.
2.
(71 Olimov L.Ya. Xulqi o'gishgan bolalar psixologiyasi. Darslik. Buxoro,
"Durdona". 2019. – 460)
3.
(73 Olimov L.Ya. Shaxs psixologiyasi. "Durdona" nashriyoti. Buxoro. 2019. -B.
