ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
194
2181-
3187
FARZANDLARIMIZ-KELAJAGIMIZ POYDEVORI
Musayeva Latofat Qodirnazarovna
Sirdaryo viloyati Sayxunobod tuman
MMTBga qarashli 4-sonli umumiy
o‘rta maktabi amaliyotchi psixologi
Annotatasiya:
Mazkur maqola farzand tarbiyasining mohiyati, unda ota-onaning
tutgan o‘rni, mas’uliyati, vazifalari va burchlari masalalarini chuqur tahlil etishga
bag‘ishlangan. Unda farzand tarbiyasi nafaqat kundalik hayotiy tajriba va oddiy
ko‘rsatmalarga asoslangan jarayon ekanligi, balki u murakkab, ko‘p qirrali ijtimoiy
hodisa bo‘lib, o‘z ichiga diniy-axloqiy bilimlar, tibbiyot, etika, psixologiya va
pedagogika kabi ko‘plab fan sohalariga oid tushunchalarni qamrab olishi ta’kidlangan.
Maqolada farzand tarbiyasining ijtimoiy ahamiyati, sog‘lom va maʼnaviy yetuk
avlodni voyaga yetkazishdagi ota-onalarning beqiyos roli yoritilgan. Tadqiqot
natijalari tarbiyachilar, o‘qituvchilar, psixologlar va ota-onalar uchun amaliy jihatdan
foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar
: oila, jamiyat, ota-ona, farzand, mas’uliyat, tarbiya, xulq-atvor,
ma’naviy kamolot, sog‘lom avlod, psixologik yondashuv.
O
‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganlaridek:
“Avlodlar davomiyligini ta’minlaydigan ma’naviyat qo‘rg‘oni bu – oiladir.”
Bu so‘zlar hayotiy haqiqat bo‘lib, farzand tarbiyasining ildizlari aynan oiladan
boshlanishini ifodalaydi. Bugungi globallashuv davrida barkamol avlodni tarbiyalash
nafaqat ijtimoiy vazifa, balki har bir insonning axloqiy burchi sifatida qaralmoqda. Shu
sababli mamlakatimizda amalga oshirilayotgan ko‘plab islohotlar va dasturlar zamirida
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
195
2181-
3187
oilani mustahkamlash, bolalarga sog‘lom ma’naviy va jismoniy rivojlanish muhitini
yaratishdek ezgu maqsad mujassam.
Jamiyat taraqqiyoti bevosita uning eng kichik birligi bo‘lgan oilaning
mustahkamligiga bog‘liqdir. Oila sog‘lom bo‘lsa – jamiyat barqaror, jamiyat barqaror
bo‘lsa – davlat taraqqiy etadi. Shu boisdan ham farzand tarbiyasiga oid masalalar
nafaqat ota-onalar, balki ta’lim-tarbiya muassasalari, mahalla fuqarolar yig‘inlari va
butun jamiyat e’tibor markazida bo‘lishi lozim.
Farzand tarbiyasi – bu oddiy ko‘rsatmalar, odatiy nasihatlar majmui emas, balki
murakkab va uzluksiz jarayondir. Bu jarayonning samaradorligi diniy-axloqiy bilimlar,
psixologik yondashuvlar, pedagogik metodika, ijtimoiy muhit va oilaviy
qadriyatlarning uyg‘unligiga bog‘liq. So‘nggi yillarda mamlakatimizda “Sog‘lom bola
yili”, “Yoshlar yili”, “Oila yili” kabi tematik yillar doirasida amalga oshirilgan keng
ko‘lamli islohotlar aynan farzand tarbiyasiga qaratilgan davlat siyosatining izchil
davomidir. Bu orqali bolalarning sog‘lig‘i, ta’lim olishi, ma’naviy kamoloti va ijtimoiy
faolligi uchun zarur shart-sharoitlar yaratildi. Bugungi kunning dolzarb
muammolaridan biri – ota-onasining e’tiboridan chetda qolayotgan bolalar masalasidir.
Ayrim hollarda ota-onaning xorijga ishlash uchun ketishi yoki o‘z farzandlariga befarq
munosabati yosh avlodning jinoyatchilik, giyohvandlik yoki axloqiy buzuqlik yo‘liga
kirib qolishiga sabab bo‘lmoqda. Bunday holatlarning oldini olishda ota-onalarning
mas’uliyati, bolani foydali faoliyat bilan band etish, ularning ijtimoiy hayotga
integratsiyasini ta’minlash katta ahamiyat kasb etadi.
Farzand tarbiyasi – bu har bir jamiyatning ertangi taqdiri, har bir millatning
kelajagi. Shu bois bu masalaga jiddiy e’tibor qaratish, ota-onalarning mas’uliyatini
oshirish, ijtimoiy institutlar o‘rtasida hamkorlikni kuchaytirish bugungi kunning
zaruriyatidir. Barkamol, sog‘lom, fidoyi, ilmli va vatanparvar yoshlarni tarbiyalash
orqali biz O‘zbekistonning porloq istiqbolini kafolatlaymiz. Ota-onaning farzand
tarbiyasidagi burchlaridan biri uni yoshligidan boshlab ilm olishga o‘rgatish,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
196
2181-
3187
ulg‘aygan sari biror o‘ziga munosib kasbu hunar tanlashga yo‘l ko‘rsatib borishlaridir.
Abdulla Avloniy aytganidek: “Hushyor va ziyrak kishilar kuch va quvvatlari bor
vaqtida keladurgan zamonlarini tushunib, pul va mollarini o‘rinsiz joylarga, to‘y va
ma’rakalarga haddan ortiqcha isrof qilmaslar, o‘zlarining rohati, bola-chaqalarining
saodati uchun kerak bo‘ladurgan yer va bog‘larini sotmaslar, zamonaga muvofiq kishi
qilmak uchun bolalarini o‘qitmak va tarbiya qilmak to‘g‘risida aqchalarini
aslo qizg‘anmaslar”.
Sharq mutafakkirlari ham bolaning oiladagi tarbiyasi xususida o‘z asarlarida juda
ko‘p to‘xtalib o‘tganlar. Jumladan, buyuk alloma va mutafakkir Abu Ali ibn Sino
o‘zining “Donishnoma” asarida bola tarbiyasi uchun avvalo ota-ona mas’ulligini
ta’kidlaydi. Shu bilan birga alloma o‘z asarida ota-onaning ilmli, fozil va dunyoqarashi
keng bo‘lishini alohida uqtirib, farzand tarbiyasidan mas’uliyatliroq ish yo‘qligini
ochib beradi. Ulug‘ mutafakkir Kaykovus ham o‘zining “Qobusnoma” asarida
farzandning aql egasi bo‘lishini hamma narsadan ulug‘ deb bilib, shunday nasihat
qilgan edi: “Agar molsizlikdan qashshoq bo‘lsang, aqldan boy bo‘lmoqqa harakat qil,
chunki mol ila boy bo‘lmoqdan, aql ila boy bo‘lmoq yaxshiroqdir. Aql ila mol jam etsa
bo‘lur, ammo mol ila aql o‘rganib bo‘lmas. Bilki, aql bir qimmatbaho narsaki, uni
o‘g‘ri ololmas, u o‘tda yonmas va suvda oqmas”. Mehr-muhabbat berishda ham
me’yorni saqlay bilish kerak. bolaning barcha aytganlarini qilish, barcha to‘g‘ri-
noto‘g‘ri xatti-harakatlarini ma’qullash yoki xatto indamaslik farzandning umuman
tarbiyasiz bo‘lib o‘sishiga olib keladi. Ortiqcha taltaytirib erkalash bolani har jihatdan
sustlashtirib qo‘yadi, mehr ko‘rsatish esa uni yanada faol bo‘lishga undaydi. Erka
o‘sgan bola faqatgina shaxsiy manfaatlarini ko‘zlaydigan, ma’suliyatsiz bo‘lib voyaga
yetadi. Shuning uchun farzandning barkamol inson bo‘lib yetishida onaning xizmati
juda zarur va muhimdir. Abu Ali ibn Sino yosh bolani yaxshi axloqli, jismonan
sog‘lom qilib kamol toptirishda shaxsiy namuna bo‘lish usulini ko‘p uqtiradi: “Bola
tarbiyasida, eng avvalo, oila hayotini to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish muhim ahamiyatga ega.
Chunki oilada katta yoki kichik narsa bo‘lmaydi. Hammasi, hatto eng oddiy bo‘lib
ko‘rinadigan kundalik munosabatlar ham bolaga ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, rostgo‘ylik,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
197
2181-
3187
samimiylik, sadoqatlilik va shirinsuxan bo‘lish bola kamolotidagi muhim hayotiy
vositalardan biridir”.
Farzandning shaxsiyati, dunyoqarashi va xulq-atvori shakllanishida ilk bolalik
davri eng muhim poydevor hisoblanadi. Bu davrda bola qalbi o‘ta sezuvchan,
ta’sirchan bo‘lib, tashqi muhit, oila va jamiyatning har qanday ijobiy yoki salbiy
ta’sirlarini tezda qabul qiladi. Shu sababli, azaldan diniy manbalarda va xalq og‘zaki
ijodida farzandga mehr ko‘rsatish, bolalikni quvonchli o‘tkazish muqaddas qadriyat
sifatida ulug‘lanadi.
Payg‘ambarimiz Muhammad (s.a.v.) hadislarda ta’kidlaganlaridek:
“Farzandlaringizga ta’lim bering, chunki ular sizniki bo‘lmagan vaqt uchun
tug‘ilganlar.”
Bu hikmatli so‘zlar har bir ota-onani farzandining zamonaviy bilimlar,
texnologiyalar, axloqiy me’yorlar va diniy-ma’naviy qadriyatlarga ega bo‘lib
ulg‘ayishiga e’tiborli bo‘lishga undaydi. Ayniqsa, bugungi raqamli asrda bu chaqiriq
yanada dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Farzand tarbiyasida sabr-toqat, xotirjamlik va
oila ichidagi hamjihatlik alohida o‘rin tutadi. Aksincha, oilaviy nizolar, notinch muhit
va befarqlik bola ruhiyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatib, uning ijtimoiylashuvi, bilimga
bo‘lgan qiziqishi va xulq-atvori shakllanishiga to‘siq bo‘ladi. Ruhiy bosim ostida
ulg‘ayayotgan bola asabiy, tajovuzkor, o‘ziga ishonchsiz bo‘lib yetishadi. Natijada,
voyaga yetganda u jamiyatga zid bo‘lgan, qonunga hilof xatti-harakatlarga moyil
bo‘lishi mumkin.
Mutaxassislarning fikriga ko‘ra, ota-onaning mas’uliyati nafaqat farzandini
boqish yoki kiyintirish bilan chegaralanmaydi, balki uni har tomonlama sog‘lom va
yetuk inson sifatida shakllantirishga qaratilgan quyidagi vazifalarni ham o‘z ichiga
oladi:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
198
2181-
3187
✓
bolaga sog‘lom turmush tarzi asoslarini o‘rgatish, gigiena va
axloqiy me’yorlarga amal qilishga undash;
✓
bolalikdan iqtisodiy va huquqiy savodxonlikni shakllantirish;
✓
bo‘sh vaqtni mazmunli tashkil etish, qiziqishlariga mos faoliyatlar
bilan shug‘ullanishni rag‘batlantirish;
✓
sport mashg‘ulotlari, harakatli o‘yinlar va ekologik tarbiya orqali
jismoniy va estetik kamolotni qo‘llab-quvvatlash;
✓
jinsiy xususiyatlarni inobatga olgan holda, o‘g‘il va qiz bolalarga
individual yondashuv asosida suhbatlar va tarbiyaviy faoliyatlar olib borish;
✓
diniy va dunyoviy bilimlarni uyg‘unlashtirgan holda, bolalarda
vatanparvarlik, insonparvarlik va halollik kabi fazilatlarni tarbiyalash.
Farzand tarbiyasida bu mezonlarga rioya etish nafaqat mustahkam oila, balki
barkamol jamiyat barpo etishning ham muhim shartidir. Zero, bugun o‘z farzandiga
mehr, e’tibor va sabr bilan yondashgan ota-ona ertaga yuksak insoniy fazilatlar sohibi
bo‘lgan farzandga ega bo‘ladi.
Farzandni qanday bo‘lsa shundayligicha, ya’ni o‘zining alohida xususiyatlari,
odatlari bilan qabul qilinishi bola shaxsining takrorlanmasligini, o‘ziga xosligini
tushunish ota-onaga sabr va mas’uliyatni yuklaydi. Farzand ota-ona ongida ular
istagandek mukammal shaxs bo‘lmasligi mumkin, lekin ularning dunyoqarashini
rivojlantirish, kamchiliklarini, hissiyotlarini, har bir bolaning o‘ziga xosligini, tabiatan
berilgan iqtidorini sezib tarbiyalash ota-onaga yuklanadigan vazifadir. Bunda oiladagi
keksalarimiz, ya’ni buva va buvilarning ham farzand tarbiyasida katta hissasi bo‘ladi.
Oiladagi
bolaning
rivojlanishida,
o‘ziga
bo‘lgan
ishonchning
mustahkamlanishida, atrofidagilarini hurmat qilish, mehr-muhabbat ko‘rsatish va
birdamlikda harakat qilishga o‘rgatishda ularning o‘rni beqiyosdir. Ota-ona, buva-
buvilar o‘z hayot faoliyatlarida uchraydigan qiyinchiliklar, yo‘l qo‘ygan xatolarni
to‘g‘ri talqin qilib, ularda o‘ziga bo‘lgan ishonch, mehnatsevarlik va sabr-toqat hissini
shakllantiradilar. Ota-ona o‘z bolasining xato va kamchiliklarini yuziga solishdan,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
199
2181-
3187
boshqalarga namuna qilib ko‘rsatishdan qochishi kerak. Shunda bolada kelajakka
bo‘lgan ishonch va intilishlarni ta’minlaydi. Bolaga “Seni bugungi ishing yaxshi,
ertaga bundan ham yaxshi bo‘ladi” – degan fikrni bildirib turish yaxshi natijalar beradi.
Tarbiyaning bu yo‘li bolaning ruhiy va jismoniy salomatligini mustahkamlaydi, oldiga
qo‘ygan maqsadi yo‘lida sabot bilan harakat qilishini ta’minlaydi.
Bugungi globallashuv va axborot oqimi tobora kuchayib borayotgan davrda,
ma’naviy immunitetga ega, erkin fikrlaydigan, o‘z nuqtayi nazarini aniq va ravon
ifodalay oladigan, ijtimoiy hayotda faol ishtirok etuvchi barkamol avlodni tarbiyalash
ota-ona va oilaviy muhitning bevosita ta’siriga bog‘liqdir. Chunki aynan oila – farzand
tarbiyasining ilk maktabi, ma’naviy shakllanishining bosh manbaidir. Yoshlar qalbi va
ongini turli buzuq g‘oyalar, yot illatlar bilan zabt etishga urinishlar kuchayib
borayotgan hozirgi zamonda, har bir farzand kim ekanligini, qanday buyuk
ajdodlarning vorisi ekanligini anglab yetmog‘i, vatanga muhabbat, e’tiqodga sadoqat
bilan yashashi dolzarb masalaga aylanmoqda. Shu bois biz, ota-onalar va tarbiyachilar
zimmasida muqaddas bir vazifa – yosh avlodni o‘z milliy qadriyatlari, diniy e’tiqodi,
tarixiy o‘tmishi va ona tiliga sadoqat ruhida tarbiyalash burchi turibdi. Shunday tarbiya
beraylikki, farzandlarimiz yot va begona g‘oyalarga qarshi ma’naviy immunitet bilan
qarshi tura olsin, Vatan ravnaqi uchun intiluvchan, vijdonan pok, iymon-e’tiqodli
insonlar bo‘lib yetishsin. Zero, kelajagimiz ularga bog‘liq!
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 7 iyundagi
“Psixologiya sohasida kadrlarni tayyorlash tizimini yanada takomillashtirish va
jamiyatda huquqbuzarliklarning oldini olish chora-tadbirlari to’g’risida”gi 472-sonli
qarori.
2. Мирзиёев М.М.–“Халқимизнинг розилиги бизнинг фаолиятимизга берилган
энг олий баҳодир. - Т: «Ўзбекистон» НМИУ, 2018. 143-144 б
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
200
2181-
3187
3. O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 12 iyuldagi
“O’quvchilarni
psixologik-pedagogik
qo’llab-quvvatlash
ishlarini
yanada
takomillashtirish to’g’risida”gi 577-sonli qarori.
