ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
138
2181-
3187
BO‘LAJAK INGLIZ TILI O‘QITUVCHISINING
KASBIY-GNOSTIK KOMPETENSIYASINING MOHIYATI VA
RIVOJLANISH YO‘NALISHLARI
Hamdamov Erkin Ergashevich
Guliston davlat universiteti katta o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Maqolada pedagogika sohasining dolzarb masalalaridan biri
bo‘lgan kompetensiya tushunchasi tahlil etilgan hamda bo‘lajak ingliz tili
o‘qituvchisining kasbiy va gnostik kompetensiyalariga oid ilmiy fikrlar ko‘rib chiqilib,
ularning rivojlanishi va ta’lim jarayoniga samarali ta’sirini oshirishga qaratilgan
takliflar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
Kasbiy-pedagogik kompetentsiya, kasbiy va gnostik
kompetensiya, pedagogik funktsiyalar, kasbiy va gnostik funktsiya, operatsion-tarkibiy
funktsiyalar
Ingliz tili o‘qituvchisining kasbiy-pedagogik kompetentsiyasining tarkibiy
qismlarini aniqlash muammosiga bag‘ishlangan ilmiy ishlarning o‘tkazilgan nazariy
tahlili asosida biz hozirgi paytda kasbiy va gnostik kompetensiyaning ahamiyati
to‘g‘risida yakdil fikr mavjud emas degan xulosaga keldik. Shu bois mazkur maqola
orqali "kasbiy-gnostik kompetensiya" tushunchasining mohiyatini chuqurroq tahlil
qilish maqsadga muvofiq deb hisobladik.
Kasbiy va gnostik kompetensiyaning har bir shaxsning rivojlanishi uchun
muhit sifatida o‘rni juda katta. Shaxsni tarbiyalash shaxsning ko‘p madaniyatli jamiyat
bilan o‘zaro ta'siri jarayonida shakllanadi. Shaxsning lingvistik madaniyat bilan aloqasi
qanchalik xilma-xil va kengroq bo‘lsa, uning individual ta’lim olish istiqbollari ham
shunchalik boy bo‘ladi. Ushbu aloqalarni tashkil qilishda uzoq vaqt davomida asosiy
rol ingliz tili o‘qituvchisiga tegishli edi. Ingliz tilini o‘qitishning asosiy maqsadi aniq
faoliyat bilan tanishishdir - ingliz tilidan foydalangan holda ma'lumotlarni uzatish va
qabul qilish, ya'ni aloqa jarayonida qatnashish. Ingliz tili darsi ingliz tili o‘qituvchisi
faoliyati davomida hisobga olish kerak bo‘lgan o‘ziga xos xususiyatga ega.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
139
2181-
3187
Kasbiy-gnostik kompetensiya tuzilmasini ko‘rib chiqishga bag‘ishlangan bir
qator ishlarni tahlil qilib, ingliz tili o‘qituvchisining professional-gnostik
kompetensiyasining tarkibiga aniqlik kiritish zarur deb hisoblaymiz. Biz ingliz tili
o‘qituvchisining kasbiy-gnostik malakasini shakllantirish va takomillashtirish uning
barcha tarkibiy qismlarining birligida sodir bo‘ladi deb o‘ylaymiz.
Shunday qilib, turli xil kasbiy vaziyatlarda nazariy bilimlarni amaliy ishlarda
muvaffaqiyatli qo‘llay oladigan, turli xil nutq muammolarini hal qilish uchun zarur
bo‘lgan kasbiy fazilatlarga ega bo‘lgan nutqning o‘zaro ta'sirini amalga oshirish uchun
turli xil professional vaziyatlarda nazariy bilimlarni amaliy ravishda ishlatishga qodir
bo‘lgan ingliz tili o‘qituvchisi shaxsini rivojlantirish juda zarur, bu bizning
fikrimizcha, lingvistik, nutqiy, diskursiv, ijtimoiy-madaniy va kompensatsion
kompetensiyalarni, ma'lum bir mintaqaviy va sotsiolingvistik bilim va ko‘nikmalarni
o‘zlashtirishni nazarda tutadigan ko‘p faktorli integral yaxlitlik sifatida kasbiy va
gnostik kompetensiyani maqsadga muvofiq shakllantirish deganidir.
Ingliz tili o‘qituvchisining kasbiy va gnostik kompetentsiyasini amalga oshirish
kasbiy-pedagogik faoliyat funksiyalarida namoyon bo‘ladi. Uslubiy adabiyotlarda
ingliz tili o‘qituvchisining kasbiy faoliyatiga xos bo‘lgan quyidagi funktsiyalar
ajratiladi: rivojlanayotgan, tarbiya beradigan, kommunikativ, gnostik, konstruktiv,
tashkiliy, safarbarlik, yo‘naltiruvchi. Biz nomlagan ingliz tili o‘qituvchisining kasbiy
kompetentsiyasining tarkibiy qismlari ushbu funktsiyalarning bajarilishiga ta'sir qiladi.
Biz sanab o‘tgan funktsiyalarni ikki guruhga bo‘lish mumkin: maqsadni belgilaydigan
funktsiyalar va operatsion-tarkibiy funktsiyalar. Tanlangan pedagogik funktsiyalarni
muvaffaqiyatli amalga oshirish tegishli umumiy pedagogik-uslubiy kompetensiya
tizimiga ega bo‘lishni va zaruriy bilim hajmini talab qiladi. Tadqiqotda biz asosan
operatsion-tarkibiy funktsiyalarga, xususan, kasbiy va gnostik funktsiyalarga e’tibor
qaratamiz.
Kasbiy va gnostik funktsiya.
Ushbu funktsiyani muvaffaqiyatli amalga
oshirish ingliz tilini o‘qitishning yakuniy maqsadlarini chuqur anglashga, nutq
faoliyatining har xil turlarini o‘zlashtirishning o‘ziga xos xususiyatlarini bilishga,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
140
2181-
3187
ma'lum bir o‘quv predmeti mazmunining o‘ziga xos xususiyatlari va tuzilishini va uni
o‘qitish usullarini o‘rganishga, assimilyatsiya obyektlarining muhim xususiyatlarini
ta'kidlab, shuningdek, gnostik qobiliyatlarini bilishga asoslanadi. Gnostik
ko‘nikmalardir oshqa barcha tarkibiy-operatsion funktsiyalarni ijodiy ravishda amalga
oshirishga imkon beradi.
Professional-gnostik funktsiyani bajarish uchun o‘qituvchi biz ularni mezon
sifatida ishlatadigan quyidagi ko‘nikmalarga ega bo‘ladi:
- o‘quvchilarning shaxsiyati, jamoaning xususiyatlarini, ularning til
o‘rganishga bo‘lgan tayyorgarlik darajasi va ta'lim va tarbiya natijalariga ijobiy yoki
salbiy ta'sir ko‘rsatadigan sharoitlarni, qiziqishlari va mavzuga bo‘lgan
munosabatlarini aniqlash nuqtai nazaridan o‘rganish;
- chet tilida muloqotni tashkil etish maqsadida ma'lum bir jamoada
o‘quvchilardagi shaxslararo munosabatlarining o‘ziga xos xususiyatlarini aniqlash;
- o‘quv materiallarini, o‘quv qo‘llanmalarini, o‘quv darsliklarini muayyan
sinfda ulardan foydalanish nuqtai nazaridan uslubiy tahlil qilish va tanqidiy baholash;
- darsni mazmuni, tuzilishi, o‘qitish usullari va o‘quvchilar faoliyati nuqtai
nazaridan tahlil qilish;
- pedagogik jarayonlar va hodisalarni kuzatish, kuzatilayotgan hodisalarning
sabab-oqibat munosabatlarini belgilash;
- o‘z faoliyatini va boshqa o‘qituvchilarning o‘qitish faoliyatini tahlil qilish;
- o‘qituvchini qiziqtirgan masalalarni o‘rganish va ishlash texnikasi va
shakllarini takomillashtirish maqsadida oddiy uslubiy tadqiqotni rejalashtirish va
o‘tkazish;
- o‘rganilayotgan masala bo‘yicha ilmiy adabiyotlarni tanlash va ulardan
tanqidiy foydalanish;
- bajarilgan tadqiqot natijalarini referat, ma'ruza, xabar, maqola shaklida
taqdim etish;
- tadqiqot natijalaridan amaliy ishlarida foydalanish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
141
2181-
3187
Biz kasbiy-gnostik kompetensiyani professional tadqiqot faoliyati deb
ta'riflaymiz va ushbu kontseptsiyani biz aniqlagan kasbiy-pedagogik funktsiyalarni
amalga oshirish asosida talabalarga ingliz tilini o‘rgatishga qaratilgan ingliz tilidan
foydalangan holda tadqiqot faoliyatini olib borish qobiliyati sifatida izohlaymiz.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Hamdamov E. E. The Content of the Language Professional-Gnostic Training
of an English Teacher //Bulletin of Gulistan State University. – 2021. – Т. 2021. – №.
2. – С. 35-41.
2.
Hamdamov E. E. Technology Forming the Gnostic Competence of Future
Teachers of Foreign Language //Bulletin of Gulistan State University. – 2021. – Т.
2021. – №. 1. – С. 50-55.
3.
Ergashevich, H. E. . (2022). Bo‘Lajak Ingliz Tili O‘Qituvchisining Kasbiy-
Gnostik Kompetensiyasi Va Uning Didaktik Ahamiyati.
Miasto Przyszłości
,
25
, 302–
https://miastoprzyszlosci.com.pl/index.php/mp/article/view/378
4.
Esanovna H. N. Sоciоculturаl Cоmреtеncе is thе Gоаl оf Using а
Sоciоculturаl Аррrоаch tо Tеаching а Fоrеign Lаnguаgе //Scientific Approach to the
Modern Education System. – 2024. – Т. 3. – №. 25. – С. 358-360.
5.
Xаmdаmоvа N. E. Some Views on Sоciоculturаl Thеоriеs in Lаnguаgе
Аcquisitiоn //Scientific progress. – 2023. – Т. 4. – №. 3. – С. 92-94.
