ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
21
2181-
3187
“35 KV LI HAVO TARMOG´INI ISH REJIMINI O´ZGARTIRISH
ORQALI ENERGIYA TEJAMKORLIKNI BAJARISH”
Mirzaraxmonov Xusniddin Soloxiddin o`g`li
Andijon Davlat texnika instituti
Elektr va energetika muhandisligi fakulteti
“Energiya tejamkorlik va energoaudit”
yo’nalish 4-kurs talabasi
husniddinmirzarahmonov01@gmail.com
(+998) 973245464
Anotatsiya: Ushbu tezisda 35 kv li havo tarmog´ini ish rejimini o´zgartirish orqali
energiya tejamkorlikni bajarish. Havo tarmog`idagi isroflarni oldini olish va energiya
samaradorlikka erishish ko`zda tutiladi.
Kalit so`zlar: Elektr isroflar, O`tkazgich kesim yuzasi, Elektr o`tkazuvchanlik,
Izolyatsiya
Kirish:
Elektr stansiyasidan iste’molchilarga elektr energiyani uzatish jarayoni.
Kuchlanish sinfi 35 kV quvvati 1000/6300 kV·А konstruktsiyasiga mos keladigan
pasaytiruvchi kuch transformatori, yoki besh olti bosqichda, asosan ikki chulg‘amli katta
quvvatli transformatorlar vositasida amalga oshiriladi. 0‘zgaruvchan tokda (f = 50 Hz)
uyurma toklar tufayli hosil bo‘ladigan energiya isroflarini kamaytirish maqsadida
transformatorlarning magnit o‘tkazgichlari 0,35 va 0,30 mm qalinliklardagi sovuq
holatda jo‘valangan anizotropli (magnit xossalari yaxshilangan, masalan, 3404+3406
markali) elektrotexnik po‘lat plastinalari maxsus lok va oksid pardalari bilan qoplangan
holda izolatsiya qilinib yig‘iladi. Bunday po‘latni qofllash magnit o‘tkazgichdagi
induksiyani 1,6+1,65 T gacha oshirishga (issiq holatda jo‘valangan po‘latda esa magnit
induksiyani 1,4+ -1,45 T dan oshirib boimas edi) imkon yaratib, transformatorning aktiv
(magnit va elektr o‘tkazuvchi) materiallari massasini hamda energiya isroflarini keskin
kamaytirishga imkon berdi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
22
2181-
3187
Asosiy qisim:
Quvvati 35/1000000 kV·A bo‘lgan zamonaviy kuch transformatorlarida salt
ishlash isroflar nominal yuklamadagi quwat isroflariga nisbatan tegishlicha 1,5+0,05 %
ni tashkil etsa ham, mavsumiy yuklama bilan ishlayotgan transformatoming yillik
foydali ish koeffitsienti qiymatiga sezilarli ta’sir ko ‘rsatadi, chunki salt ishlash
xarakteristikalari yuklama qiymatiga bog‘liq bo‘lmay, balki P0~U 2 tufayli
transformatorning tarmoqqa ulangan vaqtining davomiyligiga bog‘liq bo‘ladi.
Magnit o'tkazgichdagi va birlamchi chulg‘amdagi elektr isroflarni kompensatsiya
qilish uchun tok
𝐼
0𝑎
ga mutanosib ravishda o‘zgaradigan aktiv quvvat (
𝑃
0
~
𝐼
0𝑎
)ni elektr
tarm og‘idan olgani tufayli transformatorning salt ishlash toki I
0
magnit oqim vektori
Ф
𝑚𝑎𝑥
dan a burchakka oldin keladi.
Qisqa tutashuv tajribasi muhim amaliy ahamiyatga egadir, chunki undan qisqa
tutashuv isroflari
𝑅´
𝑞𝑡
va kuchlanishi
𝑈
𝑞𝑡
hamda almashtirish Remaning parametrlari
aniqlanadi. Bu tajribani o‘tkazish uchun PK tomonidan uch fazalida fazaviy chulg‘am
uchlarini qisqa tutashtirib YK chulg‘amga pasaytirib beriladigan kuchlanish
𝑈
𝑞𝑡
ni 0
dan boshlab chulg'amdagi tokning qiymati nominalga yetguncha oshiriladi. Ikki
c
hulg‘amli kuch transformatorlarida,
𝑈
𝑞𝑡
kichik bo‘lganligidan qisqa tutashuvdagi
magnit isroflari (
𝑃
𝑚
1
)
𝑈
1𝑁
dagi magnit isroflarga nisbatan ancha kichik bo‘ladi. Bu
holda magnitlovchi tok (
𝐼
𝑚=
𝐼
0
)ni hamda magnit isroflari (
𝑃
𝑚
1
) ni e’tiborga olmasa ham
boTadi va birlamchi chulg‘amga berilgan quwat P ikkala chulg'am elektr isroflarini
qoplashga sarflanadi (Pqt« P'e), deb hisoblanadi. Kuchlanishi 35 kV li havo liniyasi Mis
yuqori elektr o‘tkazuvchanlikga ega bo‘lgan elektr materialidir. Elektr energetika
sohasida ishlatiladigan misning solishtirma o‘tkazuvchanligi
=
53 m
(Om· mm
2
,Sm-
1 ) bo‘lib, uning mexanik mustahkamligi ham yuqori. Misning cho‘zilish bo‘yicha
mustahkamligi ya’ni qo‘yilga mexanik kuchlar bosimiga chidamlilik koeffitsiyenti k
=
39 kgs
mm
2
hamda zichligi
=
8,9 g
sm
3
. Kimyoviy aktiv bug‘lar, suv va nam ta’sirida
mis materiali o‘zining yuzasida o‘ziga xos yupqa himoya qobig‘ini hosil qilishi uning
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
23
2181-
3187
yana bir ijobiy xususiyatidan dalolat beradi. Ammo mis va alyuminiy o‘tkazgichlar
tutushgan joyda misda hosil bo‘lgan qobiq sababli kontakt qarshilikning yuzaga kelishi
uning salbiy tomonidan dalolat berishini nazardan chetda qoldirmaslik kerak. Alyuminiy
misga nisbatan bir oz pastroq o‘tkazuvchanlikga ega. Solishtirma o‘tkazuvchanligi
=
32
m
(Om·mm
2
, Sm-1 ) ga teng bo‘lib solishtirma qarshiligi va zichligi misnikidan keskin
farq qiladi ya’ni k
=
16 kgs
mm
2
, zichligi esa,
=
2,75 g
sm
3
ga teng. Alyuminiy ham mis
kabi namlik va boshqa salbiy muhitning ta’sirida yuzasida oksidli yupqa qobiq hosil
qiladi. Ammo bu qobiq misnikiga nisbatan zaifroq bo‘lganligi sababli, tashqi doimiy
salbiy ta’sirlar natijasiga bardosh bera olmaydi va nihoyat materialning butkul
yemirilishiga olib kelishi mumkin Kuchlanishi 6 kV li A300 markali elektr tarmog‘ining
umumiy ko‘rinishi Po‘lat, mis va alyuminiyga nisbatan bir oz zaifroq o‘tkazuvchanlikga
ega. Qarshiligi esa o‘tkazgichdan o‘tuvchi o‘zgaruvchan tok miqdoriga bog‘liq. U juda
yuqori kuchlanishdagi toklarda
=
8-9 m
(Om·mm
2
, Sm-1 ) o‘tkazuvchanlikga ega. Bir
simli po‘lat o‘tkazgichning cho‘zilish bo‘yicha turg‘unligi ya’ni qo‘yilgan mexanik
kuchga chidamlilik koeffitsiyenti K
=
55 kgs
mm
2
, ko‘p tolali simda esa K
=
65
70
kgs
mm
2
, zichligi
=
7,85 g
sm
3
ga teng. Po‘lat o‘tkazgichlar namlik ta’sirida zang bilan
qoplanishi bois ularda yemirilish yuqori, shuning natijasida mexanik mustahkamligi
keskin zaiflanishi mumkin. Buning oldini olish uchun po‘lat o‘tkazgichlarning yuzasi
rux bilan qoplanadi yoki 0,2- 0,4 % li mis bilan qoplanadi. Amaliyotda alyuminiy po‘lat
simlardan keng foydalaniladi. Bunday o‘tkazgichlarning markaziy (ichki sim tolasi)
po‘latdan bo‘lib tashqi tomonidan alyuminiy bilan o‘raladi Alyuminiy o‘tkazgich simlar
elektr o‘tkazuvchanlikni ta’minlasa po‘lat sim elektr o‘tkazgichning mexanik
mustahkamligini kafolatlaydi. Odatda mis va po‘lat simlar bir simlik bo‘lishi mumkin,
ammo alyuminiy simlardan bir simligini havo liniyalarida foydalanish tavsiya etilmaydi.
Shu sababli mis simning eng kichik ko‘ndalang kesimi S
=
10 mm
2
lisi ruxsat etiladi,
po‘lat o‘tkazgichda esa S
=
5 mm
2
bo‘lishi. Havo liniyalarida elastiklik, mexanik
mustahkamlik va egiluvchanlikni ta’minlash maqsadida asosan ko‘p tolali mis,
alyuminiy yoki po‘latdan yasalgan o‘tkazgich simlar ishlatiladi. Ulardagi simlar soni 7,
12, 19 va 37 ta bo‘lishi mukin. O’tkazgich materialiga bog‘liq holda uning markasi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
24
2181-
3187
tanlanadi. Masalan: M – mis, A - alyuminiy, PS - po‘lat simli o‘tkazgich, AS – alyuminiy
va po‘lat simli o‘tkazgich ma’nosini bildiradi. Simning materiali bilan uning ko‘ndalang
kesimi ham belgilanishi mumkin. A16 – alyuminiy sim, 16 mm
2
kesim yuzali ma’nosini
bildiradi. Havo liniyalarida quyidagi markadagi eng kichik kesimli simlarni ishlatishga
ruxsat etiladi: alyuminiy simli A16, mis M10, alyuminiy po‘lat (alyuminiy stal) AS16
(alyuminiy stal, kesim yuzasi 16 mm
2
), po‘lat simli PTS5 (provod trosovыy stalnoy,
kesim yuzasi 5 mm
2
) bir tolali po‘lat o‘tkazgichlardan PTS3,5 (provod trosoviy stalnoy,
kesim yuzasi 3,5 mm
2
). «Elektr uskunalardan foydalanish qoidalari» talablariga ko‘ra
mexanik mustahkamlikni ta’minlash maqsadida quyidagi jadvalda keltirilgan
kesimlarga mos elekt o‘tkazgichlarni ta’minlash kerak. O’tkazgichlarni tanlashda elektr
tarmog‘idagi kuchlanishning darajasi ham katta ahamiyatga ega. kuchlanishga bog‘liq
holda o‘tkazgichning markasini tanlash mumkin. Havo liniyalari va binolarga kirishdagi
elektr o‘tkazgichlarning minimal kesimi Elektr o‘tkazgichning markasi O’tkazgichning
minimal kesimi, mm
2
1000 V dan yuqori HL da 1000 V gacha HL da HL dan binoga
kirish, oraliq masofa, 10 m gacha 10-25 Mis 25, 6, 2,5 4 Po‘lat 25, 12,5
4 12,5
4
Alyuminiy 35, 16, 6, 10 Bimetall elektr o‘tkazgichlar mis-alyuminiy va po‘latmis-
alyuminiy aralashmali bo‘lishi mumkin. Mis-alyuminiy bimetall o‘tkazgichlar,
alyuminiy va mis simlar elektrolitik usulda bir metall o‘tkazgichning usti ikkinchi
o‘tkazgich metal bilan qoplanadi. Masalan po‘lat o‘tkazgichlar yuzasiga elektrolitik
usulda qalin qatlamli mis yoki alyuminiy qoplansa o‘tkazgichning o‘tkazuvchanligi
sezilarli darajada ortadi. Elektr shitlarga va ta’minot manbalariga elektr o‘tkazgichlarni
ulashda bimetal uchliklar keng ishlatiladi. Aksariyat hollarda katta tok iste’mol qiluvchi
tarmoqlardagi elektr o‘tkazgich simlar va kabellar uchiga mis-alyuminiy uchliklar
o‘rnatiladi. Kuchlanishi 0,4-10 kV li bimetal uchlik va gilzalarning umumiy ko‘rinishi.
a – mis va alyuminiy bimetal uchlik. b – alyumiy va mis bimetal gilza. Xonalarning
ichida harakatlanuvchi ishchi mashinalarni va qurilmalarni elektr o‘tkazgichlarni
tanlashda izolyatsiyalangan o‘tkazgichlar va kabellar ishlatiladi. Ko‘chma va
vaqtinchalik elektr taminotda shnur (ikkita o‘zaro eshilgan ko‘p sim tolali
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
25
2181-
3187
izolyatsiyalangan o‘tkazgich) lar yoki egiluvchan kabel (ikki va undan ortiq muhofaza
qavati bilan qoplangan elektr o‘tkazgich sim) lardan foydalanishi mumkin.
Xulosa:
Havo tarmog`idagi isroflarni oldini olish va sifatli energiyaga ega bo`lish yillik
iqtisodiy foydaga erishi hozirgi kundagi muhim masalalardan biri bo`lib kelmoqda
enrgetikadagi yo`qotishlarni kamaytirish masalan havo tarmoqlarini modernizatsiya
qilish muhim amaliy ishlar sarasiga kiradi. Amalda havo tarmoqlari o`tkazgichlar sifatli
materiallardan tayyorlanishi muhimdir. O`tkazgichlarning sifatsiz bolishi ularning
kesim yuzalari kattalashishiga olib keladi ketta kesimli o`tkazgichlarni tutib turish uchun
mustahkam temir yoki biton tayanchlardan foydalanish kerak bo`ladi bunay hollarda
iqtisodiy zarar oshib ketishiga olib keladi.
Ilmiy rahbar katta o‘qituvchi D.A. Egamov
Adabiyotlar:
1.
“Elektrotexnika”. BERDIEV USAN TURDIYYICH
PIRMATOV NURALIBERDIY OROVICH. T o s h k e n t – 2014,
2.
Pirmatov N,B, Т ransformatorlami ishlab chiqarish
texnologiyasi, -T,: «Cho‘lpon», 2006,
3.
J.S.Salimov, N.B.Pirmatov “Elektr mashinalari” Toshkent,
Q‘zbekiston faylasuflar jamiyati nashriyoti, 2011 y.
