ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
413
2181-
3187
O'ZBEKISTON IQLIM SHAROITLARI UCHUN OPTIMAL BITUM-
MINERAL QORISHMALARINI LOYIHALASH VA ULARNING
BARQARORLIGINI OSHIRISH
Yusufov Xakim Olim o‘g‘li
Jizzax politexnika instituti talabasi
(+998911971516)
Annotatsiya:
Ushbu maqola O'zbekiston Respublikasining keskin kontinental
iqlim sharoitlarida avtomobil yo'llarining mustahkamligi va uzoq umr ko'rishini
ta'minlash maqsadida optimal bitum-mineral qorishmalarini (BMQ) loyihalash va
ularning barqarorligini oshirish masalalariga bag'ishlangan. Maqolada mahalliy bitum
xususiyatlari, mineral materiallarning ahamiyati hamda BMQ ning yuqori va past
haroratlardagi ekspluatatsion ko'rsatkichlarini yaxshilash bo'yicha zamonaviy
yondashuvlar tahlil qilinadi. Polimer-bitum bog'lovchilar (PBB) va boshqa
modifikatsiyalashtiruvchi qo'shimchalardan foydalanish, shuningdek, Superpave kabi
xalqaro loyihalash metodologiyalarini joriy etish orqali yo'l qoplamalarining
chidamliligini oshirish yo'llari yoritilgan. Tadqiqot metodologiyasi sifatli BMQ
tarkibini aniqlash va sinovdan o'tkazishga qaratilgan bo'lib, olingan natijalar mahalliy
sharoitda yo'l qurilishi materiallari sifatini yaxshilash uchun ilmiy asos bo'lib xizmat
qiladi.
Kalit so'zlar:
Bitum-mineral qorishma, yo'l qoplamasi, iqlim sharoitlari,
barqarorlik, penetratsiya, yumshash harorati, mo'rtlik harorati, polimer-bitum
bog'lovchilar, Superpave, modifikatsiya, adgeziya, qarish.
KIRISH
O'zbekistonning iqtisodiy rivojlanishida transport infratuzilmasi, xususan,
avtomobil yo'llari muhim rol o'ynaydi. Yo'l qoplamalarining sifati bevosita ularni
qurishda qo'llaniladigan asosiy material – bitum-mineral qorishmalarining (BMQ)
xususiyatlariga bog'liq. Mamlakatimizning o'ziga xos keskin kontinental iqlimi –
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
414
2181-
3187
yozda havo haroratining +50
∘
C gacha ko'tarilishi va qishda −30
∘
C gacha pasayishi –
yo'l qoplamalaridan yuqori darajadagi barqarorlik va harorat o'zgarishlariga
chidamlilikni talab qiladi.
An'anaviy bitum-mineral qorishmalar bunday ekstremal sharoitlarda yetarli
darajada samarali ishlamasligi mumkin. Yozda bitum yumshab, deformatsiyaga
uchrashi, chuqurchalar va g'ildirak izlari paydo bo'lishi kuzatilsa, qishda esa bitumning
mo'rtlashishi natijasida termal yoriqlar hosil bo'ladi. Bu holat yo'l qoplamalarining
xizmat muddatini keskin qisqartirib, doimiy ta'mirlash ishlariga katta mablag'
sarflanishiga olib keladi. Shu sababli, O'zbekiston iqlim sharoitlariga mos, optimal
bitum-mineral qorishmalarini loyihalash va ularning barqarorligini oshirish bugungi
kunning dolzarb ilmiy va amaliy vazifasidir. Ushbu maqola yo'l qurilishi sohasida
mahalliy sharoitga moslashgan, yuqori samaradorlikka ega BMQ texnologiyalarini
rivojlantirishga qaratilgan.
ADABIYOTLARNI O'RGANISH
Bitum-mineral qorishmalarining xususiyatlari va ularni takomillashtirish bo'yicha
dunyo miqyosida ko'plab tadqiqotlar olib borilgan. An'anaviy bitumlar ko'p hollarda
haroratga sezgir bo'lib, ekstremal iqlim sharoitlarida deformatsiya va yorilishga moyil
bo'ladi [1, 5]. Bu muammolarni bartaraf etish uchun bitumni polimerlar bilan
modifikatsiyalash (PBB) keng qo'llaniladi. Huang va boshqalar [5] polimer-bitum
bog'lovchilarning asfalt qoplamalarining ishlash ko'rsatkichlarini sezilarli darajada
yaxshilashini ta'kidlagan.
BMQ ning loyihalash metodologiyalari ham doimiy ravishda rivojlanib
bormoqda. Shimoliy Amerikada ishlab chiqilgan Superpave tizimi (AASHTO M 320-
10) [6] bitum va qorishmaning ishlash ko'rsatkichlarini iqlim sharoitlariga bog'lab,
maqsadli loyihalashni ta'minlaydi. Mahalliy tadqiqotchilar, jumladan, Jalilov va
Karimov [3], shuningdek, Ismoilov va To'xtayev [4] O'zbekistonda yo'l qurilishi
materiallari va texnologiyalari, jumladan, mahalliy bitumlarning xususiyatlarini
o'rganganlar. Biroq, mahalliy iqlim sharoitlariga to'liq mos keladigan, kompleks
yondashuv asosida optimal BMQ loyihalash bo'yicha chuqur tadqiqotlar hali ham talab
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
415
2181-
3187
etiladi. Ushbu maqola adabiyotlardagi bo'shliqlarni to'ldirishga va mahalliy sharoit
uchun amaliy yechimlarni taklif qilishga qaratilgan.
METODOLOGIYA
Tadqiqot O'zbekiston Respublikasining yetakchi neftni qayta ishlash zavodlarida
(Buxoro NQZ, Farg'ona NQZ) ishlab chiqarilayotgan BND 60/90 va BND 90/130
markali yo'l bitumlarini asos qilib oldi. Tadqiqot jarayonida quyidagi
standartlashtirilgan laboratoriya sinov usullari qo'llanildi:
1.
Penetratsiya
(igna
botishi):
Bitumning
qattiqligi
va
konsistensiyasini aniqlash (ГОСТ 33136, ASTM D5). Sinov 25
∘
C haroratda
o'tkaziladi.
2.
Yumshash harorati (halqa va shar usuli): Bitumning haroratga
sezgirligi va yuqori haroratlarda deformatsiyaga qarshiligini baholash (ГОСТ
33137, ASTM D36).
3.
Cho'ziluvchanlik
(duktillik):
Bitumning
past
haroratlarda
plastikligini va yorilishga qarshiligini aniqlash (ГОСТ 33138, ASTM D113).
Sinov 25
∘
C va 0
∘
C haroratlarda o'tkaziladi.
4.
Mo'rtlik harorati (Fraas usuli): Bitumning past haroratlarda
mo'rtlashish nuqtasini aniqlash (ГОСТ 33139, EN 12593).
5.
Qovushqoqlik (dinamik va kinematik): Bitumning oqish
xususiyatini baholash (ГОСТ 33133, ASTM D4402).
6.
Yopishqoqlik (adgeziya): Bitumning mineral agregatlar yuzasiga
yopishish qobiliyatini baholash (ГОСТ 11508).
7.
Qarishga chidamlilik: Bitumning uzoq muddatli ekspluatatsiya
sharoitida o'z xususiyatlarini saqlab qolish qobiliyatini baholash (TFOT,
RTFOT usullari).
BMQ tarkibini optimallashtirish uchun quyidagi modifikatsiya strategiyalari
sinovdan o'tkazildi:
•
SBS polimeri qo'shish: Bitum massasiga 3-5% SBS polimeri (radial tip)
qo'shib, bitumning elastik xususiyatlari yaxshilandi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
416
2181-
3187
•
Adgezion
qo'shimchalar:
Amin
asosidagi
0.3-0.5%
adgezion
qo'shimchalar yordamida bitumning mineral materiallarga yopishqoqligi
oshirildi.
•
Granulometrik tarkibni optimallashtirish: Mahalliy shag'al va qumlarning
ASTM D3515 va Superpave talablariga mos keladigan granulometrik tarkibi
aniqlandi.
Tayyorlangan BMQ namunalarining zichligi, g'ovakligi, suvga chidamliligi,
Marshall barqarorligi va qoldiq barqarorligi kabi xususiyatlari o'rganildi.
NATIJALAR
O'tkazilgan tadqiqotlar natijalariga ko'ra, mahalliy bitumlarning o'ziga xos
xususiyatlari O'zbekistonning iqlim sharoitlarida yo'l qoplamalarida muayyan
muammolarni keltirib chiqarishi tasdiqlandi:
•
An'anaviy bitumlar: BND 60/90 va BND 90/130 bitumlarining
penetratsiyasi standartlarga mos kelsa-da, ularning mo'rtlik harorati −10
∘
C dan
pastga tushmadi. Bu esa qishki −20
∘
C va undan past haroratlarda yoriqlar paydo
bo'lish xavfini oshiradi. Yumshash harorati 45−55
∘
C oralig'ida bo'lib, yozgi
50
∘
C dan yuqori haroratlarda plastik deformatsiyaga moyillikni ko'rsatdi.
•
Polimer modifikatsiyalangan bitumlar (PMB): Bitumga 3-5% SBS
polimeri qo'shish uning xususiyatlarini sezilarli darajada yaxshiladi:
o
Yumshash harorati 60−75
∘
C gacha oshdi, bu esa yozgi
issiqlikda deformatsiyaga chidamlilikni keskin oshirdi.
o
Mo'rtlik harorati −25
∘
C dan pastga tushdi, bu esa qishki
sovuqlarda yorilish xavfini kamaytirdi.
o
Elastik tiklanish ko'rsatkichi (elastic recovery) 70% dan
yuqori bo'lib, bu PMB'larning yuqori elastik xususiyatlarini tasdiqladi.
•
Adgeziya: Adgezion qo'shimchalar yordamida bitumning mineral
materiallarga yopishqoqligi (suv ta'sirida qoplama holatini baholash) sezilarli
darajada (85% dan 95% gacha) yaxshilandi, bu esa asfaltbetonning suvga
chidamliligini oshirdi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
417
2181-
3187
•
BMQ ning mexanik xususiyatlari: Optimal granulometrik tarkibga ega va
PMB asosida tayyorlangan BMQ namunalari Marshall barqarorligi bo'yicha
12−15 kN ko'rsatkichga erishdi, bu esa an'anaviy qorishmalarga nisbatan 30-
40% yuqoridir. Qoldiq barqarorlik ko'rsatkichlari (suv ta'siridan keyin) 80% dan
yuqori bo'ldi, bu esa yuqori suvga chidamlilikni ko'rsatadi.
Bu natijalar shuni ko'rsatadiki, bitumni modifikatsiyalash va BMQ tarkibini
kompleks loyihalash orqali O'zbekistonning murakkab iqlim sharoitlarida yuqori
samaradorlikka ega yo'l qoplamalarini yaratish mumkin.
XULOSALAR
O'zbekistonning o'ziga xos iqlim sharoitlarida avtomobil yo'llarining uzoq
muddatli va ishonchli ishlashini ta'minlash uchun optimal bitum-mineral
qorishmalarini loyihalash va ularning barqarorligini oshirish muhim ahamiyatga ega.
O'tkazilgan tadqiqotlar va olingan natijalar quyidagilarni tasdiqladi:
1.
Mahalliy
bitumlarni
polimerlar
(xususan,
SBS)
bilan
modifikatsiyalash ularning haroratga sezgirligini sezilarli darajada kamaytirib,
yuqori haroratlarda deformatsiyaga va past haroratlarda yorilishga
chidamliligini oshiradi. Bu O'zbekistonning keskin kontinental iqlimi uchun hal
qiluvchi ahamiyatga ega.
2.
Maxsus adgezion qo'shimchalardan foydalanish bitumning mineral
materiallarga yopishqoqligini yaxshilaydi, bu esa asfaltbetonning suvga
chidamliligini va umumiy xizmat muddatini uzaytirishga yordam beradi.
3.
BMQ tarkibini Superpave kabi xalqaro loyihalash metodologiyalari
asosida optimallashtirish yo'l qoplamalarining barqarorligini, chidamliligini va
harorat yuklamalariga qarshiligini oshiradi.
4.
Sifatli mineral materiallarni tanlash, ularning granulometrik
tarkibini nazorat qilish va ishlab chiqarish hamda yotqizish jarayonlariga
zamonaviy texnologiyalarni tatbiq etish yo'l qoplamalarining umumiy
samaradorligini kafolatlaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
418
2181-
3187
Ushbu tadqiqot natijalari va berilgan tavsiyalar O'zbekistonda yo'l qurilishi
tashkilotlari, loyihalash institutlari va bitum ishlab chiqaruvchilar uchun amaliy
qo'llanma bo'lib xizmat qiladi. Modifikatsiyalangan bitumlar asosida yuqori samarali
yo'l qoplamalarini joriy etish mamlakat transport infratuzilmasini sifat jihatidan yangi
bosqichga olib chiqadi va kelajak avlodlar uchun mustahkam yo'llar qurishga yordam
beradi.
ADABIYOTLAR RO'YXATI
1.
ГОСТ 33136-2014. Bitum neftli yo'l qurilishi uchun. Igna botishini aniqlash
usuli. (2014). Moskva: Standartinform.
2.
ГОСТ 33137-2014. Bitum neftli yo'l qurilishi uchun. Yumshash haroratini
aniqlash usuli (halqa va shar usuli). (2014). Moskva: Standartinform.
3.
Jalilov, A. A., & Karimov, B. X. (2020).
Yo'l qurilishi materiallari va
texnologiyalari
. Toshkent: Yangi Asr Avlodi.
4.
Ismoilov, M. I., & To'xtayev, Z. K. (2021). Mahalliy bitumlarning fizik-
mexanik xususiyatlarini yaxshilash yo'llari.
Transport tizimining rivojlanishi
, 2(1), 54-
61.
5.
Huang, Y., Bird, R., & Heidrich, T. (2007). A Review of the Use of Recycled
Waste Materials in Asphalt Pavements.
Resources, Conservation and Recycling
, 52(1),
58-73.
