ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
403
2181-
3187
JAHONDA NOGIRONLIGI BO‘LGAN SHAXSLAR UCHUN ILK MAKTAB
INTERNATLARNING OCHILISHI VA FAOLIYATI.
ОТКРЫТИЕ И ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ ПЕРВЫХ ШКОЛ-ИНТЕРНАТОВ ДЛЯ
ЛИЦ С ИНВАЛИДНОСТЬЮ В МИРЕ.
THE ESTABLISHMENT AND OPERATION OF THE FIRST BOARDING
SCHOOLS FOR PERSONS WITH DISABILITIES WORLDWIDE.
Tarix Yo‘nalishi
Yangi asr universiteti “Umumta‘lim fanlari”
kafedrasi o‘qituvchisi O
‘. T. Fayziyev
Tel : +998977735132
Университет Янги аср
преподаватель кафедры
«Междисциплинарных предметов»
У. Т. Файзиев
Tel : +998977735132
Yangi asr "General Education"
department teacher
O'. T. Fayziyev
Tel : +998977735132
Annotatsiya:
Ushbu maqolada nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun ilk maktab
internatlarning ochilishi va faoliyat ko‘rsatishi yoritib berilgan. Bundan tashqari ushbu
maqolada nogironlikni erta aniqlash, inkluziv ta’limga qabul qilish, o‘qitish haqida
ma’lumot beradi.
Аннотатция:
В данной статье освещаются вопросы открытия и
функционирования первых школ-интернатов для лиц с инвалидностью. Кроме
того, в статье представлена информация о ранней диагностике инвалидности,
приёме в инклюзивное образование и методах обучения.
Annotation:
This article explores the establishment and functioning of the first
boarding schools for persons with disabilities. In addition, it provides information on
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
404
2181-
3187
early identification of disabilities, admission to inclusive education, and teaching
methods.
Kalit so‘zlar
:
nogiron, islohot, Massachusets, ko‘zi ojiz bolalar, BMT,
logopediya, integratsiya, nutq patologiyasi, internat. maxsus ta’lim, induidival
dasturlar.
Ключевые слова: Лица с инвалидностью, реформа, Массачусетс, слепые
дети, ООН, логопедия, интеграция, патология речи, школа-интернат,
специальное образование, индивидуальные программы обучения.
Key words: Persons with disabilities, reform, Massachusetts, blind children,
UNO, speech therapy, integration, speech pathology, boarding school, special
education, individualized educational programs.
Ma'rifat tongida 1690-yilda mashhur ingliz faylasufi Jon Lokk tomonidan
bildirilgan g‘oya, rivojlanayotgan davlatda har o‘n kishidan to‘qqiz kishi jamiyat
hayotiga tayyor bo‘lishi uchun ta'lim va tarbiyaga muxtojdir deb aytgan gapi boshqa
olimlar uchun turtki bo‘lib hizmat qildi. I.Gerbardt, A.Disterverg, D.Dyui kabi buyuk
olimlarning ommaviy tarbiya sohasidagi pedagogik tadqiqotlarini rivojlantirishning
zaruriy sharti boʻldi. Xorijiy tadqiqotlar tahlili shuni ko‘rsatdiki, umuman olganda,
XIX-asr boshidan XX-asrning o‘rtalarigacha bo‘lgan davrda Avstraliya, Avstriya,
Angliya, Jahon madaniy, ilmiy va siyosiy hayotining markazlari hisoblangan
Germaniya, Daniya, Italiya, Niderlandiya, AQSH, Fransiya, Shvetsiya kabi
mamlakatlarda rasmiy huquqiy bazaga asoslangan maxsus ta’lim tizimlari jadal
rivojlandi. Masalan, 1852-yilda Amerikaning ilg‘or pedagoglari Goratsiya Mann va
Genri Bernardning islohoti natijasida Massachusets shtatida barcha bolalarni
boshlang‘ich maktabda majburiy o‘qitish to‘g‘risidagi birinchi qonun qabul qilindi. Va
1918-yilga kelib, barcha shtatlarda barcha bolalarni majburiy ta'lim olish to‘g‘risidagi
qonunlar qabul qilindi.
Shubhasiz, Yevropa va AQShda nogiron bolalar kafolatlangan ijtimoiy yordam
va ta'lim olish huquqiga ega bo‘lishlari, shuningdek, jamiyat va davlat ushbu huquqni
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
405
2181-
3187
amalga oshirish uchun javobgarlikni o‘z zimmalariga olganliklari “ilg‘or
pedagogikaning maktab ta'lim tizimi amaliyotiga yutug‘i” deb hisoblash mumkin.
Biroq, nogiron bolalar hali ham jamiyat hayotidan va ommaviy ta'lim tizimidan
ajratilgan, bundan tashqari, bu amaliyot "ta’limdan chetlatish" ko‘pincha sudlar
tomonidan qo‘llab-quvvatlangan. Misol uchun, 1893-yilda Massachusets Oliy sudi,
agar o‘quvchi “zaif” yoki “o‘rganishga qodir emas” deb hisoblansa, maktabdan
chetlatish huquqini tan olish to‘g‘risida qaror qabul qilardi.
1
XX- asrning oʻrtalariga
qadar dunyoning qator davlatlari tomonidan qabul qilingan imkoniyatlar tengligini
taʼminlashga qaratilgan milliy qonun loyihalariga qaramay umuman olganda, vaziyat
ushbu toifadagi bolalarni ta'lim tizimidan ham, umuman jamiyat hayotidan ham
“cheklash” sifatida rivojlandi. 50-70-yillarda xorijda siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy-
madaniy hayotda sodir bo‘lgan o‘zgarishlar, o‘tgan Ko‘p jihatdan, nogiron bolalarga
nisbatan integratsiya jarayonlarining rivojlanishi zarurat bilan bog‘liq edi. Birlashgan
Millatlar Tashkiloti tashabbusi bilan qabul qilingan xalqaro qonunchilik hujjatlarini
hayotga tatbiq etish, BMT tashkil etilganidan beri nogiron bolalarning ta'lim olish
huquqini ta'minlash muammolariga davlatlar va hukumatlarning diqqatini qaratib
kelmoqda. Tadqiqot doirasida dunyoning ko‘plab mamlakatlarida (Avstraliya, Buyuk
Britaniya) nogiron bolalarning umumiy ta'lim tizimiga “integratsiya” tushunchasini
kiritish amaliyotining tahlili o‘tkazildi.
Buyuk Britaniya, Germaniya, Daniya, Kanada, Italiya, AQSh, Shvetsiya)
bolalarni birgalikda o‘qitishga qaratilgan birinchi urinishlar har doim ham
muvaffaqiyatli bo‘lmaganligini ko‘rsatadi. Bizning fikrimizcha, imkoniyati
cheklangan bolalarning umumiy ta’lim tizimiga to‘liq integratsiyalashuvi yo‘lidagi
asosiy to‘siqlar quyidagilar edi: jamiyatning integratsiya jarayonlariga tayyor emasligi;
Ushbu toifadagi bolalarning o‘zaro munosabati va qabul qilinishiga umumta'lim
maktablari o‘qituvchilari tomonidan ular uchun yangi rol va mas'uliyatni salbiy qabul
qilish va ko‘pincha butunlay rad etish; an'anaviy ta'lim tizimida nogiron bolalar uchun
1
. York J. About integrating middle-schole students with severe disabilitis in general education classes// Exeptional L.:
‘’Children’’, 1991-P.244-248.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
406
2181-
3187
maxsus ta'lim xizmatlari va sharoitlar tizimining yo‘qligi. Ta’kidlash joizki,
nogironligi bo‘lgan bolalarni umumiy ta’lim tizimiga integratsiyalashuvidagi
muvaffaqiyatsizliklar bu jarayonni to‘xtata olmadi, aksincha, dunyoning ilg‘or
mamlakatlari davlat va hukumatlari maqsadli, maqsadga muvofiq va samarali ta’lim
yo‘nalishini tanladilar. qabul qilingan me’yoriy-huquqiy hujjatlarga muvofiq ta’lim
tizimidagi integratsiya jarayonlarini takomillashtirishga harakat qilishdi.
Skandinaviya mamlakatlarida turli rivojlanish nuqsonlari bo‘lgan bolalarni erta
aniqlash, diagnostika qilish va erta kompleks parvarishlash tizimi ishlab chiqilgan.
Ushbu tizim bolaga ommaviy maktabda, integratsiya sharoitida ta’lim olishga yordam
beradi. Skandinaviyada integratsiya asosan me'yoriy asoslar bilan amalga oshirila
boshlandi. Masalan, Daniyada parlament qarori bilan 1969-yilda nogiron bolalar
qolgan bolalar bilan birga ommaviy maktabga, tashrif buyurish huquqiga ega bo‘lishdi.
Shundan keyin nogironligi bo‘lgan shaxslarni ijtimoiy muxitda yakkalanib qolish oldi
olindi.
Shvetsiyada esa maxsus ta'lim 1809 -yilda boshlangan. Shu yili nogironligi
bo‘lgan shaxslar uchun Stokgolmda maktab internati qirolning moliyaviy ko‘magida
ochiladi
2
. Bu 50 yil davomida Shvetsiyadagi yagona maxsus ta'lim muassasa bo‘ldi.
1859-yildan 1884 yilgacha mamlakatda eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun 15
ta maxsus muassasa ochildi. 1889-yildan eshitishda nuqsoni bor nolalar uchun 8 yillik
majburiy ta’lim joriy etildi
3
. 1888-yilda Stokgolm yaqinida ko‘zi ojiz bolalar uchun
birinchi maktab ochildi. 1896-yildan Ko‘zi ojizlar uchun majburiy o‘n yillik ta’lim
joriy etildi. Shvetsiya eshitish qobiliyati rivojlanmagan va ko‘zi ojizlarni o‘qitishni
boshlagan birinchi davlatlardan biridir. 1886-yilda Venirsborgdagi ko‘zi ojizlar
boshpanasida imkoniyati cheklangan bolalar uchun maxsusu bo‘lim tashkil etilgan
4
.
Ushbu bo‘limda nogironlar ma'lum bir o‘qish kursini o‘tab, umrining oxirigacha unda
qolib, imkon qadar hunarmandchilik ustaxonalarida ishlashdi. 1922-yilda bu bo‘lim
2
Oliver M., Barns C
.
. Disabled People and Social Policy: from Exclusion to Inclusion.- L.: ‘’Longman”, 1994-P. 45
3
. Малофеев Н. Н. Специальное образование в России и за рубежом.- М.: ‘’Грамота”, 2008- C. 192.
4
Ратнер Ф. Л. Сигал Н. Г. История становления и развития идей инклюзивного образования.Международный
опыт.
-
Тамбов.: “Грамота”, 2012
- C. 90.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
407
2181-
3187
nogiron bolalar institutiga aylantirilgan. 1965-yilda Ushbu filial Orebraga shahriga
o‘tkaziladi va “Ko‘p turdagi nogironlar uchun maktab” nomini oladi
5
. 1972-yilda
ushbu maktabda ko‘rishda va eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun yotoqxona
ochiladi. Nutqida kamchiligi bo`lgan shaxslarga yordam dastlab eshitishda nuqsoni
bo‘lgan bolalar uchun mo‘ljallangan muassasalarda amalga oshiriladi.
1908-yilda Goteborg shahrida munitsipal hukumat tashabbusi bilan nutqi
buzilgan bolalar uchun birinchi mustaqil sinflar ochildi
6
. 30-yillarda -
otorinoloringoloya (og`iz, burun, tomoq bo`shlig`ida muammosi borlar uchun)
klinikalar ochildi, va otorinolorglar tayyorlash boshlandi. Nutq terapevtlari faqat XX-
asrning 60-yillarida o‘qitila boshlandi. XX-asrning oxiriga kelib nutq terapiyasi
yordami ikkita asosiy shaklda mavjud edi: davlatniki va shaharga tegishli.
Birinchisi davlatda 7 ta hududiy shifoxona bo‘lib, ularda otorinolorglar va
logopedlar rahbarligida bolalar va kattalar bilan davolash ishlari olib boriladi
7
.
Shuningdek, otorinolorglar yo‘q joyda , nutq markazlari mavjud bo‘lib, faqat nutq
logopedlari va nutq terapevtlari yordam berardi. Nutq terapiyasining ushbu shakllari
ijtimoiy xizmatlarga bo‘ysunadi. Yordamning kommunal shakli maktab tizimiga
kiritilgan. Bular “maktab nutq klinikalari” bo‘lib, ularda nutq terapevtlari, ham
defektologlar maktab yoshidagi bolalar bilan individual mashg‘ulotlar olib borishgan.
Har bir maktab nutq terapevti bir nechta “maktab nutq klinikalari” ga xizmat qilgan
aqli zaif bolalarni o‘qitish. Dastlab, bu bolalar boshpanalarda yashagan, birinchi
boshpana 1866 yilda ochilgan. 1899-yilda ushbu toifadagi bolalar uchun birinchi
sinflar ochildi. 1944-yildan aqli zaiflar uchun majburiy ta'lim joriy etildi va 1967-
yildan-umumiy majburiy ta'lim dasturiga kiritildi. 1979-yildan boshlab Daniya
tajribasi ta’sirida yoshlar va aqli zaif kattalarni oddiy kasb-hunarlarni egallashga
o‘rgatish amaliyoti keng tarqalgan. Shvetsiyada integratsiyalashgan ta'limga urinishlar
1960-yillarda boshlangan. XX-asrning 80-yillarda ular qonun bilan tartibga solinadi.
5
Kyrklund E. D. Inclusion and education in European countries// Lion.: “Lepestrat,” 2009.-P. 20.
6
Kyrklund E. D. Inclusion and education in European countries// Lion.: “Lepelstraat”, 2009-P. 20 .
7
Винблад О. Инклюзивное образование в Швеции..- М.: “ИГ Основа”, 2015.--.C. 21 .
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
408
2181-
3187
1980-yilda Nogiron bolalarning kompleks ta'limini ko‘zda tutuvchi yangi asosiy
maktab o‘quv dasturi qabul qilindi. o‘quvchini o‘qitishdagi ayrim muvaffaqiyatsizlik
yoki qiyinchilik ta'lim mazmunining muvaffaqiyatsizligi va maktab va
o‘qituvchilarning еtarli darajada faol emasligi natijasi bo‘lgan. Yangi o‘quv rejasiga
muvofiq, har bir maktab ishchilar uyushmalaridan iborat bo‘lishi kerak edi ularning
har biri 2 dan 4 gacha bo‘lgan sinflarni o‘z ichiga olishi mumkin bo‘lgan. Har bir sinf
birlashmasi o‘quv jarayoni uchun mas'ul bo‘lgan 4 ta mutaxassislar jamoasi tomonidan
ta'minlangan. Jamoa tarkibiga quyidagilar kirgan: o‘qituvchilar, o‘qituvchi-
defektologlar, psixologlar (bolalar uchun va maxsus). Bolalar soni har xil, lekin
qobiliyatlari bo‘yicha bir hil bo‘lgan guruhlarga birlashtirilgan, masalan: matematikani
o‘zlashtirishda qiyinchiliklarga duch kelgan guruh, nutqida nuqsoni bo‘lgan bolalar
guruhi ,eshitish qobiliyati zaif bolalar guruhi.
Qiyinchiliklar bartaraf etilganda, bola yuqori darajadagi guruhga o‘tishi mumkin
va aksincha, qiyinchiliklar yuzaga kelsa, o‘rganishning yanada yumshoq rejimiga
o‘tishi mumkin edi. Ta'lim jarayonining bunday tashkil etilishi bolalar bilan kichik
guruhlarda va individual ravishda, o‘qituvchi yoki ota-onalar bilan mustaqil ravishda
ishlash imkonini bergan. Turli fanlar bo‘yicha turli darajadagi ta'limni taklif qilingan:
kichik miqdordagi asosiy bilimlardan tortib to ilg‘or dasturlargacha.
Mutaxassislar jamoasi har bir o‘quvchi uchun individual rivojlanish va o‘quv
dasturlarini yaratgan. Nogiron bolalar uchun individual dasturlar maktab standartiga
emas, balki o‘quvchining haqiqiy qobiliyatiga qaratilgan edi, shuning uchun ba’zi
fanlar dasturdan chiqarib tashlanishi mumkin bo‘lgan, yoki boshqa maxsus sinflar
bilan almashtirilishi mumkin edi Eshitish idrokini rivojlantirish uchun. eshitish
qobiliyati zaif bolalar uchun bu sinflar tashkil etish mumkin edi. Shuningdek, maktab
fanlari maktabdan tashqari mashg‘ulotlar bilan almashtirilishi mumkin edi. Masalan,
shahar bolalar savodxonligi markazida ota-onalar va maktab o‘qituvchilari uchun
maslahatlar Bolalar reabilitatsiya markazi va Shvetsiya maxsus ta'lim agentligi
tomonidan amalga oshirilgan. Hozirgi kunda Agentlik oila va maktabga ma’lum bir
bola haqida maslahat beradigan maslahatchini ajratadi. Nutq terapiyasi yordami
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
409
2181-
3187
maktabda ham (logopediya mashg‘ulotlari) va maktabdan tashqarida (klinikalar va
reabilitatsiya markazlarida) ko‘rsatiladi. Shvetsiyada inklyuziv ta'limning keng
tarqalganligiga qaramay, integratsiyalashgan ta'lim sharoitlariga moslasha olmaganlar
og‘ir shakldagi nogironlar yuboriladigan maxsus maktablar saqlanib qolgan,
shuningdek, ommaviy maktablarda rivojlanishining og‘ir shakllari bo‘lgan bolalar
uchun sinflar mavjud.
Shvetsiya integratsiya g‘oyasi muvaffaqiyatli targ‘ib qilinayotgan davlatlardan
biri hisoblanadi. Bu еrda integratsiya jarayonlari ko‘p jihatdan siyosiy jarayonlarning
in’ikosiga aylangan. B. Personning qayd etishicha, integratsiya kursining boshlanishi
Shvetsiyada tegishli hukumat hujjati paydo bo‘lgan 1969-yilga to‘g‘ri keladi. 1986-
yilda mamlakatda sotsial-demokratik hukumat hokimiyatga keldi va 1989-yilda oʻrta
taʼlim toʻgʻrisida yangi qonun, 1990-yildan esa maxsus oʻqituvchilar tayyorlash
boʻyicha qayta koʻrib chiqilgan dastur qabul qilindi. 1995-yilda yangi ta'lim standarti
o‘qituvchilar va direktorlarning rolini boshqacha tarzda belgilab berdi. Standart faqat
5 va 9-sinflarning oxirigacha erishilishi kerak bo‘lgan bilimlarning majburiy darajasini
belgilaydi.
8
Ta'lim vazirligi o‘qituvchilardan o‘z ta'lim maqsadlariga erishadigan
o‘qitish usullarini aniqlay olishlarini kutadi. Ta'lim jarayonini tashkil etish uchun
umumiy javobgarlik maktab direktori zimmasiga yuklanadi. Ushbu umumiy vazifa
doirasida direktor zimmasiga yana ehtiyojmand talabalarga zarur yordam ko‘rsatish va
qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan maxsus pedagogik va ijtimoiy tadbirlarni amalga
oshirishda alohida mas’uliyat yuklanadi. Tarixan Shvetsiyada o‘qituvchilar faoliyati
yuqoridan ko‘rsatma va ko‘rsatmalar bilan qat’iy tartibga solingan. Yangi standartning
paydo bo‘lishi bilan o‘qituvchilar o‘z faoliyatida yanada mustaqil bo‘lishadi, lekin shu
bilan birga o‘z ishidan kutilayotgan natijalar nuqtai nazaridan ularga yuqori talablar
qo‘yiladi. Integratsiya jarayonining keyingi rivojlanishiga iqtisodiy omil katta ta’sir
ko‘rsatdi. Shved o‘qituvchilari an'anaviy ravishda imtiyozli mavqega ega edilar. 1990-
yilda ta'limga sarflangan mablag‘ yalpi ichki mahsulotning 7,7% ni tashkil etdi. Faqat
8
Есси Кесляхти, Сай Врюненен. претворя в жизн идеи инклузивное образование: опит соседних стран.-
Лапландия.: "Рованием", 2013-C. 78.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
410
2181-
3187
Norvegiya ta'limga ko‘proq mablag‘ ajratdi. Biroq, vaziyat o‘zgara boshladi. So‘nggi
bir necha yil davomida “Sotsializmning shved modeli”ni rad etish va bozor
mafkurasining ijtimoiy sohadagi ta’sirining kuchayishi tufayli ta’lim ehtiyojlari uchun
davlat mablag‘lari sezilarli darajada qisqardi. Natijada, sinflar soni ortib bordi va
maxsus ta'lim dasturlarini moliyalashtirish yomonlashgan. Lekin bugunga kelib
vaziyat yaxshi tomonga o‘zgargan. Mamlakat hozirgi knda ta’limga ajratilayotgan
mablag‘ yalpi ichki maxsulotning 8 foizini tashkil etadi.
Daniyada 1807-yildan boshlab maxsus ta'lim muassasalari vujudga kela
boshlagan
9
. Kopengagenda eshitishida va nutqida nuqsoni bo‘lgau bolalar uchun
qirollik instituti ochilgan. 1811-yilda qirollik ko‘zi ojizlar instituti ochilgan.
1814-yilda davlat darajasida kommunalar (mahalliy hokimiyat) barcha bolalarni
maktabda qatnashini ta'minlashga majburlovchi qonun qabul qilindi.
1855-yilda davlat ko‘magida aqli zaif bolalar uchun birinchi maktab o‘z
faoliyatini boshlaydi va 1874-yilda tayanch-harakat tizimi kasalliklari bo‘lgan bolalar
uchun birinchi maktab ochiladi
10
.
1898-yildan qirollik eshitishida va nutqida nuqsoni bo‘lganlar institutida ular
duduqlar va turli tovush talaffuzi buzilgan bolalarga nutq terapiyasi yordamini
ko‘rsatishni boshlaganlar. 1916-yilda Daniyada mustaqil nutq patologiyasi instituti
ochilgan. Maktablarda nutqi buzilgan bolalar uchun darslar ochiladi. 1954-yilda yana
bir defektologiya instituti ochiladi, keyin esa bu ikki institutning hududiy bo‘limlari
tashkil etiladi.
11
1980-yildan nutq terapiyasi Ta'lim vazirligi tomonidan nazorat qilingan.
Daniyada eshitishida nuqsoni bo‘lgan va ko‘zi ojizlar uchun ta'lim 1965-yilda
boshlangan. Olborgdagi Eshitishda nuqsoni bo‘lgan davlat maktabi o‘qituvchilaridan
biri AQShning Perkinson maktabida maxsus o‘quv kursini tamomlagandan so‘ng
1971-yilda boshlanadi. Eshitishda nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun majburiy ta'lim 1926-
yilda joriy etildi. Ko‘zi va aqli zaiflar uchun faqat 1959-yilda "normallashtirish"
9
Gregor R. Including in north.- Lapin.: “Rovaniem”, 2019-P. 87.
10
Enduland D. Inclusion System of Denmark..-Kopengaagen.: “Children”, 2012 –P. 37 .
11
Diane B. Iclusion system in north.- London.: “Education”, 2014.-P. 7
.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
411
2181-
3187
kontseptsiyasining amalga oshirilishi munosabati bilan majburiy ta’lim joriy etiladi
12
.
Daniyada XX-asr boshida Alohida ta'limga muhtoj o‘quvchilarni ommaviy maktab
tarkibiga kiritish tendentsiyasi vujudga kelgan. 1900-yilda aqli zaif bolalar sinflari
unda keyin esa, 1916-yilda eshitishda muammosi bo`lgan bolalar uchun, 1922-yilda
koʻrishi zaif bo‘lganlar uchun, 1935-yilda nutqi buzilishi bo‘lgan bolalar maktablari
ommaviy maktab tarkibiga kiritilgan
13
. 1969-yilda Daniya hukumati integratsiyani
ta'lim tizimining asosiga aylantirishga qaror qildi, ya'ni ta'lim va tarbiya uchun
sharoitlarni keng tanlash imkoniyati vujudga keldi
14
. Maktab ta’limining еtakchi
konsepsiyasi “Maktab hamma uchun” tushunchasiga aylandi. Har bir maktabda
o‘quvchilarning ehtiyojlarini qondiradigan o‘z reabilitatsiya markazi bo‘lishi kerak
yoki bunday muassasa maktab yaqinida joylashgan bo‘lishi kerak degan tendensiya
vujudga keldi. Bu еrda talabalar turli ixtisoslikdagi defektologlar, psixologlar bilan
ishlashlari mumkin. Ushbu markazlarda maxsus bolalar bilan ishlaydigan
o‘qituvchilarga ham maslahat beriladi. Biroq, integratsiyaga umumiy e'tibor qaratilgan
holda, Daniyada hali ham maxsus ta'lim muassasalari mavjud.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
York J. About integrating middle-schole students with severe disabilitis in
general education classes// Exeptional L.: ‘’Children’’, 1991-P.244-248.
2.
Oliver M., Barns C
.
. Disabled People and Social Policy: from Exclusion to
Inclusion.- L.: ‘’Longman”, 1994-P. 45
3.
Малофеев Н. Н. Специальное образование в России и за рубежом.- М.:
‘’Грамота”, 2008- C. 192.
4.
Ратнер Ф. Л. Сигал Н. Г. История становления и развития идей
инклюзивного образования.Международный опыт.- Тамбов.: “Грамота”, 2012-
C. 90.
12
Rizvi F, Lingard, B.. Globalizing education policy.- London.: “Routledge”, 2010 – P. 80 .
13
Sen, A.. Inequality re-examined.- Oksford.: “Oxford University Press”, 1992- P. 215.
14
Hisberg B Iclusion in Europe.- London.: “Pluto Press”,
2008
-P.132 .
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
412
2181-
3187
5.
Kyrklund E. D. Inclusion and education in European countries// Lion.:
“Lepestrat,” 2009.-P. 20.
6.
Kyrklund E. D. Inclusion and education in European countries// Lion.:
“Lepelstraat”, 2009-P. 20 .
7.
Винблад О. Инклюзивное образование в Швеции..- М.: “ИГ Основа”,
2015.--.C. 21 .
8.
Есси Кесляхти, Сай Врюненен. претворя в жизн идеи инклузивное
образование: опит соседних стран.-Лапландия.: "Рованием", 2013-C. 78.
9.
Gregor R. Including in north.- Lapin.: “Rovaniem”, 2019-P. 87.
10.
Enduland D. Inclusion System of Denmark..-Kopengaagen.: “Children”, 2012
–P. 37 .
11.
Diane B. Iclusion system in north.- London.: “Education”, 2014.-P. 7
.
12.
Rizvi F, Lingard, B.. Globalizing education policy.- London.: “Routledge”,
2010 – P. 80 .Sen, A.. Inequality re-examined.- Oksford.: “Oxford University Press”,
1992- P. 215.
13.
Hisberg B Iclusion in Europe.- London.: “Pluto Press”, 2008-P.132 .
