ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
393
2181-
3187
ORGANIK KIMYO VA UNING ZAMONAVIY ILM-FANDAGI O‘RNI
Niyozmetova Dilnoza Rustamovna
Farg’ona shahar 1-sonli politexnikum
kimyo fani o’qituvchisi.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada organik kimyo fanining shakllanishi, rivojlanish
bosqichlari va uning zamonaviy ilm-fan hamda texnologiyadagi o‘rni yoritilgan.
Ayniqsa, farmatsevtika, polimer sanoati, organik elektronika, bioaktiv moddalar
sintezi kabi sohalardagi amaliy ahamiyati tahlil qilinadi. Shuningdek, maqolada
organik birikmalarning tasnifi, ularning laboratoriyadagi sintezi, tibbiyot va
energetikadagi o‘rni ham ko‘rsatib o‘tiladi. Muallif organik kimyoning kelajakdagi
istiqbollari va boshqa fanlar bilan uzviy integratsiyasini ham ochib beradi. Ushbu
maqola talabalar, o‘qituvchilar va kimyo sohasi bilan qiziqayotgan mutaxassislar
uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Kalit so’z:
To‘yingan va to‘yinmagan uglevodorodlar (alkanlar, alkenlar,
alkinlar),Aromatik birikmalar (benzol va uning hosilalari),Gidroksil birikmalar
(spirtlar, fenollar),Karboksil kislotasi va efirlar,Aminlar va amidlar,Polimerlar
(masalan, polietilen, polivinilxlorid), sintetik yo‘l, nanotexnologiya.
Organik kimyo — bu uglerod asosli birikmalarni o‘rganadigan kimyo
bo‘limidir. Ushbu fan yo‘nalishi XIX asrning o‘rtalarida mustaqil soha sifatida
shakllangan bo‘lib, hozirda ilm-fanning eng faol rivojlanayotgan tarmoqlaridan biri
hisoblanadi. Organik birikmalar bizning kundalik hayotimizda keng qo‘llaniladi: dori-
darmonlar, plastmassalar, bo‘yoqlar, oziq-ovqat qo‘shimchalari, yoqilg‘ilar —
bularning barchasi organik kimyoning amaliy mahsullaridir. Bu maqolada organik
kimyoning asosiy yo‘nalishlari, amaliy ahamiyati va ilm-fan taraqqiyotidagi o‘rni
yoritiladi.
1. Organik kimyoning rivojlanish tarixi
Organik kimyo dastlab faqat tirik organizmlarda uchraydigan moddalarga
nisbatan qo‘llanilgan. 1828-yilda Fridrix Völer tomonidan sintetik yo‘l bilan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
394
2181-
3187
mochevina (siydik modda) olinishi ushbu fan rivojida tub burilish yasadi. Bu kashfiyot
shuni isbotladiki, organik moddalarni laboratoriyada ham sintez qilish mumkin.
Keyingi yillarda rus olimi Aleksandr Butlerov organik moddalar tuzilmasining
nazariyasini yaratdi va bu fanning asoschisi hisoblanadi. U "kimyoviy tuzilma"
tushunchasini ilm-fanga olib keldi.
2. Organik birikmalar va ularning tasnifi
Organik birikmalar son jihatdan millionlab turlarga ega. Ular quyidagicha
tasniflanadi:
To‘yingan va to‘yinmagan uglevodorodlar (alkanlar, alkenlar, alkinlar)
Aromatik birikmalar (benzol va uning hosilalari)
Gidroksil birikmalar (spirtlar, fenollar)
Karboksil kislotasi va efirlar
Aminlar va amidlar
Polimerlar – yuqori molekulali organik moddalar (masalan, polietilen,
polivinilxlorid)
Ularning xossalari uglerod skeletining uzunligi, funksional guruhlar,
bog‘lanishlar soni va joylashuviga bog‘liq bo‘ladi.
3. Organik kimyoning amaliy ahamiyati
a) Farmatsevtika sanoati
Har bir dori moddasi asosan murakkab organik birikma hisoblanadi. Masalan,
aspirin (asetilsalitsil kislotasi), paratsetamol, antibiotiklar, vitaminlar — barchasi
organik sintez mahsuli.
Yangi dori vositalari yaratishda organik reaksiyalarni chuqur bilish muhim.
Masalan, oksidlanish-qaytarilish reaktsiyalari, alkillanish, atsillanish, polimerlash kabi
jarayonlar orqali murakkab molekulalar olinadi.
b) Plastmassa va sintetik materiallar
Plastmassalar — bu polimerlar bo‘lib, ular organik molekulalar asosida ishlab
chiqariladi. Bugungi kunda polietilen, polipropilen, naylon, teflon, poliester kabi
minglab plastmassalar keng qo‘llanilmoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
395
2181-
3187
c) Qishloq xo‘jaligi
Organik kimyo asosida turli pestitsidlar, o‘g‘itlar, o‘simlik o‘sishini
rag‘batlantiruvchi moddalar ishlab chiqariladi. Masalan, urea, NPK (azot, fosfor, kaliy)
o‘g‘itlari, herbitsidlar, insektitsidlar.
d) Kosmetika va oziq-ovqat sanoati
Shampunlar, kremlar, atirlar, konservantlar, sun’iy lazzat beruvchilar —
bularning barchasi organik sintez mahsuli.
4. Organik sintez va laboratoriya sharoitlari
Organik sintez — bu murakkab organik molekulalarni bosqichma-bosqich
reaksiyalar orqali olish jarayonidir. Bu jarayonda quyidagi usullar qo‘llaniladi:
Refluks (qaynatib reaksiyaga kirgizish)
Distillatsiya (ajratib olish)
Kristallanish (tozalash)
Xromatografiya (komponentlarni ajratish)
Bu texnikalar dori sintezi, biologik faol moddalar ishlab chiqarish va ilmiy
tadqiqotlar uchun zarurdir.
5. Organik kimyoning zamonaviy yo‘nalishlari
a) Organik elektronika
Yangi elektron qurilmalar uchun organik yarimo‘tkazgichlar yaratilmoqda.
Masalan, OLED texnologiyasi (organik LED yoritkichlar) televizorlar va
smartfonlarda qo‘llaniladi.
b) Organik quyosh panellari
An’anaviy kremniy asosidagi panellarga muqobil ravishda, organik fotoelektrik
elementlar energiya ishlab chiqarishda yangi yondashuvdir.
c) Meditsina uchun bioaktiv modda sintezi
Organik kimyo yordamida onkologik kasalliklarni davolovchi moddalarning
yangi turlari yaratilmoqda. Masalan, taxol, doksorubitsin, imatinib kabi dori vositalari
aynan organik sintez mahsulidir.
1
.
Organik kimyo va nanotexnologiya
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
396
2181-
3187
Nanotexnologiya sohasida uglerod asosidagi nanomateriallar — fullerenlar,
nanonaychalar (CNTs) va grafen — keng o‘rganilmoqda. Ularning noyob elektr,
issiqlik va mexanik xossalari tufayli sensorlar, superkondensatorlar va nanoelektronika
qurilmalarida foydalaniladi.
2. Organik kimyo va biologiya integratsiyasi
Biomolekulalar (oqsillar, fermentlar, DNK) – bular organik kimyoning tabiiy
birikmalari hisoblanadi.
Bioorganik kimyo fani bu ikki yo‘nalish chorrahasida shakllangan bo‘lib, dori-
darmonlar, signal uzatish molekulalari (masalan, neurotransmitterlar) ni o‘rganadi.
3. Organik kataliz va Nobel mukofoti
2021-yilgi Kimyo bo‘yicha Nobel mukofoti asimmetrik organokataliz usuli uchun
taqdim etildi. Bu usul orqali aniq yo‘nalishli (kiral) organik molekulalar ekologik toza
va aniq natija bilan olinadi.
Uglerod izini kamaytiradigan texnologiyalar — bu yo‘nalish yashil kimyoning
asosiy yo‘nalishlari hisoblanadi.
Organik kimyo – zamonaviy ilm-fanning asosi bo‘lib, hayotimizning barcha
jabhalarida, xususan, sog‘liqni saqlash, sanoat, qishloq xo‘jaligi va texnologiyada o‘z
izini qoldirmoqda. Bu fan orqali insoniyat yanada murakkab molekulalarni yaratish,
kasalliklarni davolash, yangi materiallar ishlab chiqish imkoniyatiga ega bo‘lmoqda.
Kelajakda organik kimyo biologiya, informatika va fizika bilan uzviy bog‘liq bo‘lib,
yanada muhim ahamiyat kasb etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Butlerov A.M. "Kimyoviy tuzilma nazariyasi" – Moskva, 1861.
2.
Tagiyev G.M., Karimov S.T. "Organik kimyo", Toshkent: O‘qituvchi, 2020.
3.
Clayden, Greeves, Warren, Wothers. "Organic Chemistry" – Oxford University
Press, 2012.
4.
Morrison & Boyd. "Organic Chemistry" – Prentice Hall, 2011.
5.
IUPAC. "Compendium of Chemical Terminology" – Gold Book, 2021.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
397
2181-
3187
6.
PubChem:
https://pubchem.ncbi.nlm.nih.gov
7.
ScienceDirect:
https://www.sciencedirect.com/topics/chemistry/organic-
chemistry
