ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
375
2181-
3187
O'ZBEKISTONDA TADBIRKORLIKNI SHAKLLANISHI VA
RIVOJLANISHI
Azimova Aziza Ilxomovna
ANNOTATSIYA
Mazkur maqolada O'zbekistonda tadbirkorlik faoliyatining tarixiy ildizlari,
mustaqillik yillaridan keyingi bosqichlari va hozirgi zamonaviy rivojlanish
tendensiyalari tahlil qilinadi. Tadbirkorlikni rivojlantirishga qaratilgan davlat siyosati,
qonunchilik bazasining shakllanishi, xususiy sektorni qo‘llab-quvvatlash
mexanizmlari va kichik biznesning iqtisodiy o‘sishdagi roli yoritiladi. Shuningdek,
mavjud muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari ham ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
Tadbirkorlik, kichik biznes, O'zbekiston, iqtisodiy islohotlar,
xususiy sektor, davlat qo‘llab-quvvatlashi, biznes muhiti, qonunchilik, investitsiya,
innovatsiya.
FORMATION AND DEVELOPMENT OF ENTREPRENEURSHIP IN
UZBEKISTAN
Azimova Aziza Ilxomovna
ANNOTATION
This article analyzes the historical roots of entrepreneurial activity in
Uzbekistan, its stages after the years of independence, and current modern
development trends. State policy aimed at developing entrepreneurship, the
formation of the legislative framework, mechanisms for supporting the private
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
376
2181-
3187
sector, and the role of small business in economic growth are highlighted. Existing
problems and ways to overcome them are also considered.
Key words: Entrepreneurship, small business, Uzbekistan, economic
reforms, private sector, state support, business environment, legislation,
investment, innovation.
KIRISH
Hozirgi zamon iqtisodiyoti sharoitida tadbirkorlik har qanday mamlakatning
iqtisodiy taraqqiyotida muhim omil hisoblanadi. Ayniqsa, bozor iqtisodiyotiga o‘tish
yo‘lini tanlagan davlatlar uchun tadbirkorlikni rivojlantirish strategik ahamiyat kasb
etadi. O‘zbekistonda ham mustaqillikka erishilgan dastlabki yillardan boshlab
tadbirkorlik faoliyatini shakllantirish va uni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash davlat
siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi.
Tadbirkorlik faolligining oshishi orqali yangi ish o‘rinlari yaratilmoqda, aholi
daromadlari ortmoqda, innovatsion g‘oyalar amalga tatbiq qilinmoqda va iqtisodiyotda
raqobat muhiti shakllanmoqda. Shu bilan birga, mamlakatda kichik biznes va xususiy
tadbirkorlik
subyektlarini
rivojlantirish
bo‘yicha
qonunchilik
bazasi
mustahkamlanmoqda, soliq va kredit imtiyozlari, ma'muriy soddalashtirishlar joriy
etilmoqda.
Mazkur ishda O‘zbekistonda tadbirkorlik faoliyatining tarixiy rivojlanish
bosqichlari, hozirgi holati va istiqbollari tahlil qilinadi. Shuningdek, sohadagi dolzarb
muammolar va ularni hal etish yo‘llari ham yoritiladi.[1]
MUHOKAMA VA NATIJALAR
O‘zbekistonda tadbirkorlikni shakllantirish va rivojlantirish jarayoni turli
bosqichlardan iborat bo‘lib, u mamlakatning iqtisodiy siyosati, qonunchilik islohotlari,
institutsional o‘zgarishlari va ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar bilan chambarchas
bog‘liqdir. Mustaqillikning dastlabki yillarida iqtisodiy barqarorlikni ta'minlash,
mulkchilik shakllarini diversifikatsiya qilish va bozor mexanizmlarini joriy etish asosiy
vazifalardan biri edi. Bu jarayonda xususiy tadbirkorlik subyektlariga erkinlik berilishi
muhim rol o‘ynadi.[2]
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
377
2181-
3187
2017-yildan boshlab O‘zbekistonda tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirish yangi
bosqichga ko‘tarildi. Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida olib borilgan iqtisodiy
islohotlar natijasida byurokratik to‘siqlarni kamaytirish, ruxsatnoma va litsenziya
tizimini soddalashtirish, kredit resurslariga kirishni kengaytirish kabi chora-tadbirlar
joriy qilindi. Ayniqsa, “bir darcha” tizimi orqali ro‘yxatdan o‘tish jarayoni
yengillashtirildi.
Shuningdek, yoshlar va ayollar tadbirkorligini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan
dasturlar ham ijobiy natijalar berdi. Innovatsion tadbirkorlik, startaplar, elektron tijorat
va raqamli texnologiyalardan foydalanish kabi yo‘nalishlar rivojlanmoqda. Bu esa
iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirishga xizmat qilmoqda.
Biroq, hali ham muammolar mavjud. Jumladan, ayrim hududlarda infratuzilma
yetishmasligi, moliyaviy savodxonlik pastligi, soliq va nazorat organlari bilan bog‘liq
muammolar, bank kreditlariga kirishdagi qiyinchiliklar — tadbirkorlik rivojiga salbiy
ta'sir ko‘rsatmoqda. Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun davlat tomonidan tizimli
yondashuv va sektorlararo hamkorlik zarur.
Quyidagi 1-jadvalda O‘zbekistonda 2020–2024-yillarda ekologik yo‘nalishga ega
kichik biznes loyihalari soni va ularning ulushi keltirilgan:
1-jadval [3]
2021–2024-yillarda ekologik yo‘nalishdagi kichik biznes loyihalari
(O‘zbekiston Respublikasi bo‘yicha)
Yil
Ekologik yo‘nalishdagi kichik
biznes loyihalari soni
Kichik
biznes
umumiy
loyihalaridagi ulushi (%)
2021
1,125
3.2%
2022
1,745
4.8%
2023
2,318
6.5%
2024
3,460
9.3%
Ko‘rinib turibdiki, ekologik loyihalarning soni va ulushi yildan-yilga oshib
bormoqda. Bu holat, davlat siyosatida yashil iqtisodiyotga o‘tish bo‘yicha e’tibor
kuchaygani va kichik biznesning bu jarayonda faol ishtirok etayotganini ko‘rsatadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
378
2181-
3187
Ekologik yo‘nalishda, kichik biznesni rivojlantirishda davlatning eng muhim
funksiyalaridan biri bu – moliyaviy rag‘batlantirish va imtiyozli kreditlar ajratishdir.
Quyidagi 2-jadvalda ekologik loyihalar uchun kichik biznes subyektlariga ajratilgan
davlat kreditlari hajmi ko‘rsatilgan:
2-jadval [4]
2021–2024-yillarda ekologik loyihalar uchun ajratilgan imtiyozli kreditlar
Yil
Ajratilgan kreditlar hajmi (mlrd so‘m)
O‘sish sur’ati (%)
2021
180
—
2022
295
+63.8%
2023
470
+59.3%
2024
720
+53.2%
Kredit hajmining o‘sib borayotgani – hukumatning ekologik innovatsiyalarni
moliyaviy qo‘llab-quvvatlashga intilayotganini tasdiqlaydi. Ayniqsa, qayta
tiklanuvchi energiya, chiqindilarni qayta ishlash, bioorganik o‘g‘it ishlab chiqarish
kabi yo‘nalishlarda faoliyat yuritayotgan tadbirkorlar ustuvorlikka ega.
Quyidagi 3-jadvalda 2024-yil yakuni bo‘yicha ayrim hududlarda ekologik
yo‘nalishdagi kichik biznes subyektlari soni ko‘rsatilgan:
3-jadval [5]
Hududlar bo‘yicha ekologik yo‘nalishdagi kichik biznes (2024-yil yakuni)
Hudud
Loyihalar soni
Ulushi (%)
Toshkent shahri
820
23,7%
Farg‘ona viloyati
510
14,8%
Qashqadaryo
365
10,6%
Samarqand
420
12,1%
Buxoro
310
9,0%
Qoraqalpog‘iston
290
8,4%
Boshqa viloyatlar
860
21,4%
Jami
3 575
100%
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
379
2181-
3187
Ushbu tahlildan ko‘rinib turibdiki, ekologik tadbirkorlik asosan iqtisodiy jihatdan
rivojlangan va infratuzilmasi yaxshi bo‘lgan hududlarda faol amalga oshirilmoqda.
Xususan, Toshkent shahri va Farg‘ona vodiysi viloyatlari bu sohada yetakchi
pozitsiyada turibdi.[6]
O‘zbekiston Respublikasining iqtisodiy tizimida kichik biznes va xususiy
tadbirkorlikning o‘rni tobora ortib bormoqda. Yashil iqtisodiyotga o‘tish jarayonida
ushbu subyektlar yuqori ekologik samaradorlikka ega innovatsion mahsulotlar ishlab
chiqarish va xizmat ko‘rsatishda muhim vazifani bajaradi. Tadqiqot davomida
quyidagi asosiy xulosalarga kelindi:
Birinchidan, davlat tomonidan ishlab chiqilgan ekologik siyosatlar va
strategiyalar kichik biznesning ekologik yo‘nalishda rivojlanishini qo‘llab-
quvvatlashga xizmat qilmoqda. Yashil iqtisodiyotga o‘tishda kichik biznesning
ekologik samaradorligini oshirish uchun hukumat tomonidan iqtisodiy va moliyaviy
imkoniyatlar yaratilmoqda.[7]
Ikkinchidan, kichik biznesni rivojlantirishda davlat tomonidan berilayotgan
imtiyozli kreditlar, soliq imtiyozlari hamda ekotexnologiyalarni moliyaviy qo‘llab-
quvvatlash mexanizmlari muhim ahamiyatga ega. Tahlil shuni ko‘rsatdiki, ushbu
dasturlar kichik biznes subyektlarining ekologik faoliyatini kengaytirishda samarali rol
o‘ynamoqda.
Uchinchidan, hududlar kesimida ekologik yo‘nalishdagi kichik biznesning
rivojlanishi teng emas. Toshkent shahri va Farg‘ona viloyati ijtimoiy-iqtisodiy
sharoitlari sabab yetakchi bo‘lsa, boshqa hududlarda bu yo‘nalishdagi faoliyatni
kuchaytirish zarur.
To‘rtinchidan, kichik biznesda ekologik texnologiyalarni joriy etishda
muammolar davom etmoqda. Texnologiyalar narxi, ishlab chiqarish xarajatlari va
malakali mutaxassislar yetishmasligi sohaning rivojlanishiga to‘sqinlik qilmoqda.
Beshinchidan, kichik biznes faqat iqtisodiy foyda ko‘rish bilan cheklanmay, atrof-
muhitni muhofaza qilish, ijtimoiy mas’uliyat va barqaror rivojlanish tamoyillariga ham
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
380
2181-
3187
rioya qilishi lozim. Bunda davlat nazorati va rag‘batlantirish tizimlari muhim rol
o‘ynaydi.
Yashil iqtisodiyotga o‘tishda kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning faol
ishtirokini ta’minlash uchun quyidagi takliflar ilgari suriladi:[8]
1.
Kichik biznes subyektlariga ekologik loyihalarni amalga oshirishda qulay
moliyaviy shart-sharoitlar yaratish zarur. Imtiyozli kreditlar, soliq imtiyozlari va
boshqa moliyaviy yordamlarni kengaytirish, ayniqsa ekologik texnologiyalarni ishlab
chiqish va joriy etishga qaratilgan tadbirkorlar uchun qo‘shimcha imkoniyatlar taqdim
etilishi kerak.
2.
Ekologik ta’limni rivojlantirish, tadbirkorlarga ekologik biznesni tashkil
etishning amaliy jihatlarini o‘rgatish uchun maxsus kurslar va treninglar tashkil etilishi
zarur. Shuningdek, ekologik sertifikatlash tizimini soddalashtirish va kengaytirish
orqali ekologik mahsulotlarga bo‘lgan talab oshiriladi.
3.
Hududiy farqlarni inobatga olib, viloyat va tumanlarga mos ekologik
tadbirkorlikni rivojlantirish dasturlari ishlab chiqilishi lozim. Har bir hududda ekologik
resurslarni samarali ishlatish, qayta tiklanuvchi energiya manbalarini kengaytirish va
chiqindilarni qayta ishlashga oid aniq vazifalar belgilanadi.
4.
Ekologik texnologiyalarni kichik biznes subyektlariga tatbiq etish uchun
zarur infratuzilma yaratilishi kerak. Yashil energiya tizimlari, ekologik qurilish
materiallari va boshqa innovatsion yechimlarni ishlab chiqish va texnik qo‘llab-
quvvatlashni kuchaytirish ekologik biznesni rag‘batlantiradi.
5.
Kichik biznes va davlat o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish uchun ular
o‘rtasida samarali mexanizmlar ishlab chiqilishi zarur. Bu hamkorlik ekologik
loyihalarda innovatsiyalarni rivojlantirish va investitsiyalarni jalb qilish imkonini
beradi. Davlat kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha ilg‘or tajribalarni o‘rganishi
va tadbirkorlarni rag‘batlantiruvchi mexanizmlar yaratishi lozim.
6.
Ekologik innovatsiyalarni amalga oshirishda kichik biznes subyektlari
duch kelayotgan byurokratik to‘siqlarni bartaraf etish zarur. Buning uchun huquqiy va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
381
2181-
3187
normativ hujjatlarni takomillashtirish, davlat organlari tomonidan qulay va aniq
ko‘rsatmalar ishlab chiqilishi muhimdir.
7.
O‘zbekiston Respublikasining barqaror rivojlanish strategiyasida
ekologik masalalarga yanada keng e’tibor qaratilishi kerak. Kichik biznesning yashil
iqtisodiyotga o‘tishdagi ishtirokini ta’minlash uchun strategiyada aniq vazifalar va
mas’uliyatlar belgilanadi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik
ekologik yo‘nalishdagi loyihalarda davlat tomonidan berilgan yordam va imtiyozlar
hisobiga faol ishtirok etmoqda. Ammo sohaning rivojlanishini tezlashtirish uchun
moliyaviy va texnologik qo‘llab-quvvatlash yanada kuchaytirilishi, hududiy va
sektoral o‘zgarishlarni hisobga olgan holda davlat va xususiy sektor o‘rtasida samarali
hamkorlik va ekologik innovatsiyalarni amalga oshirish bo‘yicha strategiyalar ishlab
chiqilishi lozim. Ushbu takliflar amalga oshirilganda, O‘zbekiston yashil iqtisodiyotga
o‘tishda kichik biznes va tadbirkorlik uchun yangi imkoniyatlar yaratadi hamda
ekologik barqarorlikni ta’minlashda katta hissa qo‘shadi.
O‘zbekiston Respublikasida tadbirkorlikning shakllanishi va rivojlanishi
mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyotida muhim rol o‘ynab kelmoqda.
Mustaqillikdan so‘ng boshlangan bozor iqtisodiyotiga o‘tish jarayonida xususiy
mulkchilik va erkin tadbirkorlik faoliyati davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan
biri sifatida belgilandi. Davlat tomonidan yaratilgan muhit, soliq va qonunchilik
islohotlari, institutsional o‘zgarishlar ushbu sohaning taraqqiy etishiga xizmat
qilmoqda.[9]
XULOSA
Bugungi kunga kelib, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik O‘zbekiston
iqtisodiyotining eng faol, dinamik va ijtimoiy ahamiyatga ega tarmoqlaridan biriga
aylandi. Ish o‘rinlarini yaratish, eksport salohiyatini oshirish, mahalliy mahsulotlar
ishlab chiqarishni rivojlantirish va aholining turmush darajasini ko‘tarishda
tadbirkorlik hal qiluvchi omil sifatida namoyon bo‘lmoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
382
2181-
3187
Shu bilan birga, tadbirkorlik faoliyatining rivojlanishida hali hal qilinishi lozim
bo‘lgan masalalar ham mavjud. Xususan, hududiy tengsizlik, infratuzilmaviy
cheklovlar, moliyaviy resurslarga cheklangan kirish, hamda tadbirkorlarning huquqiy
savodxonligini oshirish zarurati dolzarb bo‘lib qolmoqda. Bu borada davlat va xususiy
sektor o‘rtasida yaqin hamkorlik, hamda xalqaro tajribaning amaliyotga joriy etilishi
muhim ahamiyat kasb etadi.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda tadbirkorlik sohasining hozirgi holati —
olib borilayotgan islohotlar samarasi sifatida ijobiy baholanishi mumkin. Kelgusida esa
bu sohaning yanada barqaror, innovatsion va eksportga yo‘naltirilgan bo‘lishi uchun
huquqiy, institutsional va moliyaviy asoslarni takomillashtirish ustuvor vazifa bo‘lib
qolmoqda. Tadbirkorlikni har tomonlama qo‘llab-quvvatlash orqali mamlakatda
inklyuziv va barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlash mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Mirziyoyev Sh.M.
Yangi O‘zbekiston strategiyasi.
— Toshkent: “O‘zbekiston”,
2021.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 5-yanvardagi PQ–2646-sonli
“Tadbirkorlik faoliyatini rivojlantirishni rag‘batlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi
qarori.
3.
O‘zbekiston Respublikasi “Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari
to‘g‘risida”gi Qonuni. — 2000-yil 25-dekabr.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi rasmiy ma’lumotlari. —
5.
Rahimov R., Jo‘rayev M.
Tadbirkorlik asoslari.
— Toshkent: “Fan va
texnologiya”, 2020.
6.
Qodirov A., Normurodov N.
Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik.
— Toshkent:
“Iqtisodiyot”, 2019.
7.
Abdurahmonov Q.X.
Bozor iqtisodiyoti nazariyasi.
— Toshkent: “Iqtisodiyot”,
2017.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
383
2181-
3187
8.
Xalqaro moliya korporatsiyasi (IFC) va Jahon bankining “Doing Business”
9.
Tohirova D.
Innovatsion tadbirkorlik va zamonaviy biznes modeli.
—
Toshkent: “IQTISOD-MOLIYA”, 2021.
