ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
355
2181-
3187
INSON HUQUQLARI VA ERKINLIKLARINI HIMOYA QILISHDA
–
QONUN
USTUVORLIGI
Yaxshiboyev Shahzod Abdurashidovich
–
O‘
zbekiston Respublikasi Ichki ishlar
vazirligi Qashqadaryo akademik litseyi
huquqshunoslik
fani o‘
qituvchisi
Annotatsiya:
Insonning qonuniy manfaatlari, huquq va erkinliklarini
ta’minlashda qonun ijodkorligi, mamlakatda demokratik islohotlarni
kuchaytirish, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining inson huquqlari bo‘yicha
vakili (Ombudsman),Inson huquqlari b
o‘yicha O‘zbekiston Respublikasi milliy
markazi, qonun hujjatlari monitoringi instituti,“Ijtimoiy fikr” jamoatchilik
markazi va boshqalar
Kalit so’zlar:
huquq va erkinliklarini, shaxs huquq va qonuniy manfaatlarini
ishonchli himoya qilish, shaxsning huquqiy maqomini tartibga solish, Konstitutsiya
inson huquqlarining bosh me’zoni va hakoza.
Insonning qonuniy manfaatlari, huquq va erkinliklarini, qonun ijodkorligi,
islohotlarni kuchaytirish, milliy markaz, qonun hujjatlari monitoringi instituti,
“Ijtimoiyfikr” jamoatchilik
markazi va boshqalar. Mamlakatimizda demokratik
yangilanishning bugungi bosqichidagi eng muhim
yo‘nalishlaridan
biri
–
bu qonun
ustuvorligi va qonuniylikni mustahkamlash, shaxs huquq va qonuniy manfaatlarini
ishonchli himoya qilishga qaratilgan. Bularning barchasiga Konstitutsiya va
qonunlarimizda belgilab
qo‘yilgan
talab va tamoyillarga amaliyotda
og‘ish
may rioya
qilish orqali erishildi. Bugun inson huquqlari har qanday jamiyatning eng muhim
konstitutsiyaviy instituti hisoblanadi. Bu institut shaxsning huquqiy maqomini tartibga
soluvchi, unga
ta’sir
ko‘rsatish
usullari va choralarini, siyosiy huquqlardan erkin
foydalanish va ushbu jarayonda ishtirok etish imkoniyatlarini himoyalash va amalga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
356
2181-
3187
oshirishning yuridik kafolatlarini
o‘rnatadi. Inson
huquqlari murakkab va
ko‘pqirrali
bo‘lib, inson
huquqlari va erkinliklari kafolati uchun kurash qadim-qadimdan mavjud
bo‘lib
kelgan. Bugungi kunda ham uning dolzarbligi kamaymagan, mohiyati
o‘zgarm
agan. Inson huquqlari va erkinliklari insoniyat mavjudligining, birgalikda
yashashning asosi
bo‘lib, mavjud
barcha dinlar, madaniyatlarga xos
bo‘lgan
tinchlik
hamda taraqqiyot
asosi, o‘zaro
ahillik va
bag‘rikenglik
an’anasini
o‘zida
mujassamlashtiradi. Bu borada
ma’naviyati
yuksak va olijanob xalqimiz
o‘z
oldiga,
O‘zbekiston
Respublikasi Konstitutsiyasining muqaddimasida belgilanganidek,
fuqarolarning tinchligi va milliy totuvligini
ta’minlash
maqsadini
qo‘ygan. Inson
huquqlari odamning
tug‘ilishi
va inson huquqlariga oid huquqiy normalarning
yaratilishi bilan
bog‘liq
bo‘lib, shaxs
va hokimiyat idoralari, ayniqsa, davlat
muassasalari bilan
bo‘ladigan
munosabatlarning mohiyatini belgilab beradi. Inson
huquqlari
–
huquqiy ongning
o‘zagidir. Huquqiy
ongdarajasi
–
bu odamlarning
huquqlardan shunchaki xabardorligi, qonunlarni bilishi bilan kifoyalanmaydi. Bu eng
avvalo, qonunlarga rioya etish va ularni
so‘zsiz
bajarish, qonunga itoatkorlik, huquqni
va odil sudlovni hurmat qilishdir.
Yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi adolatlilik, odillik,
halollik, oshkoralik prinsiplari asosida Inson Huquqlari Umumjahonga tayanib, davlat
va jamiyatda inson qadr-
qimmati va huquqlarini qaror topishini qo‘zlagan holda
qab
ul qilinib, O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi inson huquqlari, xozirgi va
kelajak avlod oldidagi ma’suliyat, fuqarolarning jamiyatda munosib hayot kechirish,
milliy totuvligimiz va tinchligimizni ta’minlash yo‘lida qabul qilinib, muqaddima, olti
bo‘
lim, yigirma yetti bob va bir yuz ellik beshta moddadan iborat ekanligi belgilandi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning
Oliy Majlis palatalari
qo‘shma majlisidagi nutqida
“Asosiy qomusimiz kafili sifatida Konstitutsi
ya va
qonunlarimiz talablarini so‘zsiz bajarish, “inson qadri uchun”degan ustuvor tamoyilni
to‘la ro‘yobga chiqarish bundan buyon ham faoliyatimning bosh mezoni bo‘lib
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
357
2181-
3187
qoladi”, degan oliyjanob so‘zlari Konstitutsiyamizning qudratini anglatadi.Inson
h
uquqlarini ro‘yobga chiqarish davlat organlari faoliyatining asosiy tamoyillaridan
biri ekan, ushbu vazifani to‘laqonli ado etishning bir tomoni jamoat xavfsizligini
ta’minlash masalasiga borib taqaladi. Bu borada O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Shavkat Mirziyoevning
“Hozirgi vaqtda dunyoda turli kuchlar o‘rtasida qarama
-
qarshilik va ziddiyatlar kuchaymoqda, resurslar uchun shafqatsiz kurash ketmoqda.
Mintaqamizdagi tinchlik va xavfsizlikka nisbatan yangi-yangi tahdidlar paydo
bo‘lmoqda”, deya ta’kidlagani huquqni muxofaza qilish organlarining oldiga
fuqarolarning xavfsizligini va jamoat tartibini taminlashda ma’suliyat bilan burchni
ado etish lozimligi bilan bir qatorda, zamonaviy xavf va tahdidlarni oldini olish uchun
puxta tayyo
rgarlik ko‘rish kerakligini anglatmoqda. Hozirgi kunda ommaviy
madaniyat, internet, ijtimoiy tarmoqlarning salbiy xarakterlari rivojlanishi bilan bir
qatorda, jamoat xavfsizligi va jamoat tartibiga tajovuz qiluvchi huquqbuzarliklarning
zamonaviy ko‘rinishlari ko‘paymoqda. Misol uchun, milliy mentalitetimizga o‘zaro
kelishmovchiliklar va buning natijasida kelib chiqayotgan turli-tuman
huquqbuzarliklar, yangi turdagi jinoyatlar sodir etilmoqda. Bularning aksariyati
zamirida shaxsiy va moddiy manfaat borligi achinarli albatta. Shuning uchun,
xozirda jamoat xavfsizligi va jamoat tartibini faqatgina jazo choralarini kuchaytirish
bilan emas, balki jamiyatni ijtimoiy-
iqsodiy, ma’naviy hamda ruhiy jixatdan
yuksaltirish orqali ha
mda davlat va fuqarolar o‘rtasidagi munosabatlarni yangi
bosqichga ko‘tarish, shuningdek inson va fuqarolarning asosiy huquq va erkinliklarini
buzmagan holda ish orqali samarali ta’minlash mumkin.Bu kabi jamoat xavfsizligi va
jamoat tartibi masalalarini chuqur chuqur tahlil qilib hamda boshqa davlatlarning
Konstitutsiyasidan farqli ravishda urf-odat va taomillarimizga tayangan holda,
yangi tahrirdagi Konstitutsiyamizning 14 bobi “Oila, bolalar va yoshlar” deb
nomlanganligi, oila esa jam
iyatning asosiy bo‘g‘ini hamda oila, bolalar va yoshlar
jamiyat va davlat muhofazasida ekanligi, shuningdek Konstitutsiyaviy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
358
2181-
3187
normalarga ko‘ra, nikoh O‘zbekiston xalqining an’anaviy oilaviy qadriyatlariga,
nikohlanuvchilarning ixtiyoriy roziligiga va teng huquqliligiga asoslanishi, yangi
tahrirdagi Konstitutsiyamizda qayd etilgani mazkur masalada milliy qadriyatlarga
hurmat munosabatining qay darajada yuksak ekanligini ko‘rsatadi.Yana aytish
mumkinki, jamoat
xavfsizligini ta’minlash uchun asosiy e’tibor mamlakat
yoshlarining ijtimoiy-
ma’naviy holati bilan ham bog‘liqdir. O‘zbekiston Respublikasi
aholisining 60 foizdan ortig‘ini yoshlar tashkil etar ekan, bu yo‘nalish alohida
ahamiyat kasb etishi tabiiy albatta. Bu esa, jamoat xavfsizligi masalaningijrosini
ta’minlash uchun avvalambor tegishli davlat organlari va mas’ul mansabdor shaxslar
tomonidan aholining yosh qatlamiga ta’lim va tarbiya berish jarayoniga alohida
e’tibor berish lozim
ligini anglatadi. Bu borada Konstitutsiyamizda ham alohida
normalar mavjud bo‘lib, unga ko‘ra ota
-
onalar va ularning o‘rnini bosuvchi shaxslar
o‘z farzandlarini voyaga yetguniga qadar boqishi, ularning tarbiyasi, ta’lim olishi,
sog‘lom, to‘laqonli va har tomonlama kamol topishi xususida g‘amxo‘rlik qilishga
majburdir ekanligi, farzandlar ota-onasining nasl-
nasabi va fuqarolik holatidan qat’i
nazar, qonun oldida tengligi, shuningdek bolaning huquqlari, erkinliklari va
qonuniy manfaatlarini ta’minla
sh hamda himoya qilish, uning jismoniy, aqliy va
madaniy jihatdan to‘laqonli rivojlanishi uchun eng yaxshi shart
-sharoitlarni
yaratish davlat uchun majburiyat sifatida belgilanganligi,
yuqorida keltirib o‘tgan
fikrimizni amalda isbo
tlaydi. Ma’lumki, yurtimizda ota
-onasidan ajragan, mehrga
muhtoj bolalarni qo‘llab
-
quvvatlashhamda bolalarga ta’lim
-tarbiya berish, kasb-
hunarga yo‘naltirish kabi masalalar kelajakda ishsizlikning oldini olishga muayyan
darajada xizmat qiladi.
Mamlakatda ishsizlikning kamayishi esa, o‘z navbatida
huquqbuzarliklarning sezilarli darajada kamayishiga olib keladi. Bu masalaga
Prezidentimizning avval boshdanoq alohida to‘xtalgani bejizga emas. Ya’ni, 2019
-
yilning19-mart kuni O
‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev
raisligida bo‘lib o‘tgan videoselektor yig‘ilishida yoshlarga e’tiborni kuchaytirish,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
359
2181-
3187
yosh avlodni madaniyat, san’at, jismoniy tarbiya va sportga keng jalb etish, ularda
axborot texnologiyala
ridan to‘g‘ri foydalanish ko‘nikmasini shakllantirish, yoshlar
o‘rtasida kitobxonlikni targ‘ib qilish, xotin
-
qizlar bandligini ta’minlashmasalalariga
katta ahamiyat berilgani hamda ushbu tadbirda davlat rahbari yoshlar yo‘nalishidagi
ishlarni yangi ti
zim asosida yo‘lga qo‘yish bo‘yicha 5 ta muhim tashabbu
sni ilgari
surgani mazkur yo‘nalishning dastlabki islohotlaridan biri bo‘lib xizmatqildi.Xususan,
jamoat xavfsizligini ta’minlash bilan bog‘liq Konstitutsiyaviy normalarning boshqa
tomoniga ham e
’tibor berish zarur. To‘g‘ri, inson huquq va erkinliklarini, shuningdek
uning qonuniy manfaatalarini ta’minlash va ularni o‘z vaqtida samarali tarzda
ro‘yobga chiqarish davlat organlarining asosiy vazifasidir. Ammo, inson va fuqarolar
ham jamoat
xavfsizligini ta’minlash yo‘nalishining kichik ishtirokchisi ekanligini ham
unutmasligimiz kerak. Ya’ni, Konstitutsiyaviy qoidaga binoan, inson o‘z huquq va
erkinliklarini amalga oshirishda boshqa shaxslarning, jamiyat hamda davlatning
huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlariga putur yetkazmasligi
shart.Jumladan, insonning huquq va erkinliklari faqat qonunga muvofiq va faqat
konstitutsiyaviy tuzumni, aholining sog‘lig‘ini, ijtimoiy axloqni, boshqa shaxslarning
huquq va erkinliklarini himoya qilish, jamoat xavfsizligini hamda jamoat tartibini
ta’minlash maqsadida zarurbo‘lgan doirada cheklanishi mumkin.[8]Ushbu yangi
Konstitutsiyaiviy norma endilikda nafaqat huquqni muhofaza qilish organlari vakillari,
balki keng jamoatchilik, borinki oddiy fuqaroning ham davlat va jamiyat
manfaatlarini asrab-avaylashga birdek javobgar ekanligini Konstitutsiya
darajasida belgilab qo‘yish bilan birga, amaldagi Konstitutsiya va qonunlarga
fuqarolardagi xurmat munosabatini yanada oshirishga xizmat qildi. Xulosa sifatida
aytish mumkinki, Milliy qonunchiligimizdagi jamoat xavfsizligi va tartibini saqlashga
oid qabul qilingan normativ-huquqiy xujjatlar, shuningdek amaldagi qonunchilikka
kiritilgan qo‘shimcha va o‘zgartirishlar mazkur sohani ilg‘or xorijiy tajribalar asosida
isloh qilishga imkon yaratibgina qolmasdan, balki yangi tahrirdagi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
360
2181-
3187
Konstitutsiyamizda belgilangan bu kabi normalarning davlat va jamiyat manfaatlari
yo‘lida to‘g‘ri tatbiq etilishi
uchun ham poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Inson
huquqlari
umumjahon
deklaratsiyasi//
https://constitution.uz/uz/pages/humanrights
2.
Mirziyoyev Sh. -
“Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi asosida demokratik
islohotlar yo‘lini qat’iy davom ettiramiz”. 06.11.2021 yil //
https://president.uz/uz/lists/view/4743
3.
O‘zbe
kiston Respublikasi Konstitutsiyasi. //
4.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.
6.
Isoqova G. “Besh muhim tashabbus yoshlarga qanot”. Yangi O‘zbekiston.
18.12.2020 yil //
7.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi. // https://lex.uz/docs/
