ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
333
2181-
3187
OILAVIY MUNOSABATLARNING BOLALAR ONGI VA TAFAKKURI
SHAKLLANISHIGA IJOBIY VA SALBIY TAʼSIRI
Xatamova Nafisa Gʻoyibnazarovna
Buxoro viloyati Olot tumani MMTB ga qarashli
9-sonli umumiy oʻrta ta'lim maktabi amaliyotchi psixologi
Annotatsiya: Oila inson hayotida hal qiluvchi rol o'ynaydi. Aynan oilaviy
munosabatlar va muloqotda inson ehtiyojlari amalga oshiriladi, ya'ni: ma'lum bir
guruhga mansublik tuyg'usini beruvchi insoniy aloqalarga bo'lgan ehtiyoj; o'zini-o'zi
tasdiqlash zarurati, bu his-tuyg'ular va uning boshqa odamlar uchun ahamiyati
haqida haqiqiy dalillar; mehrga bo'lgan ehtiyoj, bu o'zaro iliqlikni his qilish imkonini
beradi; shaxsning o'ziga xosligi, individualligi hissini shakllantiradigan o'z-o'zini
anglash zarurati; namuna bo'ladigan orientatsiyaga bo'lgan ehtiyoj.
Kalit so‘zlar: munosabatlar, bola tarbiyasi, tarbiya, psixologik rivojlanish, aqliy
qobiliyatlar, ijtimoiylashuv, oilaviy muhit, ota-ona roli, bola rivojlanishi, ruhiy
rivojlanish, psixika, sogʻlom muhit
KIRISH
E.G'oziyevning oilaviy hayot muammolari sohasida olib borgan tadqiqotlarida
ta'kidlanishicha, oilaviy munosabatlar turli negiz: iqtisodiy, mafkuraviy, hissiy-
irodaviy, ahloqiy-aqliy, qarindosh-urug'chilik, yaqinlik va do'stlik- birodarlik asosida
quriladi. Ana shu negizlar baquvvat oilada er-xotin totuvligi, oila barqarorligi, oilaning
baxti va farovonligi ta'minlanadi. Oila inson hayotida hal qiluvchi rol o'ynaydi. Aynan
oilaviy munosabatlar va muloqotda inson ehtiyojlari amalga oshiriladi, ya'ni: ma'lum
bir guruhga mansublik tuyg'usini beruvchi insoniy aloqalarga bo'lgan ehtiyoj; o'zini-
o'zi tasdiqlash zarurati, bu his-tuyg'ular va uning boshqa odamlar uchun ahamiyati
haqida haqiqiy dalillar; mehrga bo'lgan ehtiyoj, bu o'zaro iliqlikni his qilish imkonini
beradi; shaxsning o'ziga xosligi, individualligi hissini shakllantiradigan o'z-o'zini
anglash zarurati; namuna bo'ladigan orientatsiyaga bo'lgan ehtiyoj. Qadim
zamonlardan beri odamlar oiladagi munosabatlar, bolalarni tarbiyalash tajribasini
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
334
2181-
3187
to'plashdi va kristallashtirdilar. Ushbu maqolaning maqsadi oilada bola va ota-onalar
o'rtasidagi munosabatlar masalasiga asosiy falsafiy va psixologik-pedagogik
yondashuvlarni yoritib berishdir. Falsafiy va psixologik adabiyotlarda bola-ota-ona
munosabatlarining mazmuni va mazmunini tushunishning bir qator nazariy
yondashuvlari shakllangan. Z.Freydning klassik psixoanalizida otaonalarning
bolaning aqliy rivojlanishiga ta'siri markaziy o'rinni egallaydi. Ota-onalar (ayniqsa,
ona) - bu bola eng erta va eng muhim erta tajribaga ega bo'lgan odamlardir.
Otaonalarning bolaga g'amxo'rlik qilish haqidagi odatiy kundalik tashvishlari sezilarli
psixologik ta'sir ko'rsatadi. Chaqaloqning hayotiy ehtiyojlarini qondirishning to'liqligi
va yo'li bog'lanish, ishonch, hayot uchun faollik asosiga aylanadi. Psixoanalitik
yondashuvning vakili E.Erikson hayot davomida shaxsning shakllanish jarayonini
tahlil qilib, har bir shaxs uchun psixoseksual emas, balki psixososyal ziddiyatlarni hal
qilish zarur degan xulosaga keldi. Sog'lom shaxsni shakllantirishning asosi -
avtonomiya (o'zini tuta bilish, mustaqillik hissi), dunyoga asosiy ishonch hissi (ichki
ishonch), tashabbus (o'z faoliyatini saqlab qolish uchun muammolarni hal qilish
qobiliyati). ijtimoiy va motorli) - ota-onaning tegishli mavqei (ishonchlilik, ishonch,
mustaqillikni rag'batlantirish), bola tomonidan boshqariladigan makonning ko'payishi
sharoitida yotqiziladi.
Oilaviy munosabatlarnig eng xarakterli jihati bu oilaviy nizolardir.Oilaviy nizolar
va uning kuchayishi "mevasi" bo'lgan ajralish muammosi hozirgi zamon insoniyat
jamiyatining eng muhim ijtimoiy muammolaridan hisoblanadi. Shuning uchun chet
ellarda ham,O'zbekistonda ham oilaviy nizolar hamda ajralish muammosini
o'rganishga keng ilmiy jamoatchilik e'tibori jalb qilinib kelinmoqda. Bu kabi
muammoni turli soha mutaxassislari: yuristlar, demograflar, iqtisodchilar, sotsiologlar,
psixologlar va boshqa fan sohalari mutaxasssislari o'rganib kelmoqdalar. Oilaviy
nizolar haqida so'z borar ekan, tabiiy bir savol tug'iladi. Inson esini taniganidan ota-
onaga,atrofdagilarga,tabiatga mehr qo'yib,ulg'ayganda sevib-sevilib,ezgu niyatlar
bilan oila quradi-yu, nega oila qurgandan keyin o'zaro munosabatlarda nizo-janjallar
ro'y berishi tabiiydir. Oila muhitidagi o'zaro munosabatlarning asosini tashkil etgan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
335
2181-
3187
oilaviy rollarga oid tasavvurlar va ularning differensiatsiyasi o'zining yosh, hududiy
va jinsiy xususiyatlariga ega bo'lib, ular avvalo har bir oilaning ruhiy ma'naviy muhiti,
u yerdagi milliy qadriyatlar, an'analar, rasmrusumlar qanchalik saqlanib qolganligiga
ham bog'liqligi asoslab berilgan. Oilaviy nizolarning shakllanishi va ularning buzilib
ketishida er-xotin fe'l- atvorining mos kelmasligi, farzandsizlik, sevgi va mehr-
muhabbatning yetarli emasligi, uning byudjetini oqilona boshqara olmaslik asosiy
omillar bo'lib, ro'zg'or ishlarining saranjom-sarishta va orasta emasligi, iqtisodiy
ta'minotdagi kamchiliklar, rashk va ishonchsizlik, ota-onalarning er-xotin
munosabatlariga aralashuvi, dunyoqarash va maslaklarning nomuvofiqligi, jinsiy
nomoslik kabi omillar ham oilaviy munosabatlarda ziddiyatlarni kelib chiqarishda
muhim o'rin tutadi.
Ko'pchilik muvaffaqiyatli oilada tarbiya topgan yoshlar,o'zlarining bo'lajak
oilaviy hayotlari uchun o'z ota-onasi oilasini ideal qilib oladilar. Shunday ideal oila
qurishni istagan yoshlarning esa turmushlari kutganlaridek kechmasa, moslashish
jarayonlarida yuzaga keladigan muammolar oldida esankirab, oila qurishda
adashganliklaridan noliy boshlaydilar. Shu sababdan ham er-xotin munosabatlarini
faqat yaxshi tomondan ko'rsataverish emas, balki, bu munosabatlarda uchraydigan,
real hayotda mavjud psixologik holatlarni ko'rsatish maqsadga muvofiq bo'ladi.
Shundagina yoshlarimizda oilaviy hayot haqida nisbatan adekvat tasavvur shakllanadi.
Yosh oila yuzaga kelganidan so'ng unda er-xotin munosabatlarining rivojlanishiga
xalaqit qiladigan ko'plab ijtimoiy- psixologik, etnik, hududiy, jinsiy omillar ham
mavjud bo'ladi. Yoshlarga bu psixologik omillar haqida aniq va asoslangan
tushunchalar berish lozim bo'ladi. Bu kabi oilaviy nizolarning oldini olishga asos
bo'ladi. Yana bir jihat esa, oilada oila a'zolari o'rtasida birbirini tushunishning
yetishmasligi, hamda ko'pincha muloqot jarayonida bir-birini tinglashni, anglashni
bilmaslikdan nizolar kelib chiqadi. Alohida ta'kidlash joizki, er-xotin, qaynona-
qaynota, kelin-kuyov munosabatlarida, fikrlar va qarashlardagi paydo bo'ladigan
ayrim kelishmovchiliklar, qarama-qarshiliklar, ziddiyatlarni uni tashkil etuvchi
shaxslar o'zaro kelishib, muammoni konstruktiv tarzda yechishga qodir bo'lsalar,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
336
2181-
3187
oiladagi ijtimoiypsixologik hamda ma'naviy muhit yosh avlod ongida insoniy
munosabatlar to'g'risida teran va ijobiy tasavvurlar shakllanishiga imkon beradi.
Shuni alohida ta'kidlash joizki, oilaviy turmush masalalari, oila-nikoh
muammolari, undagi o'zaro munosabatlar bo'yicha tadqiqot ishlari qanchalik keng
miqyosda olib borilmasin, hali ham ularning yetarli darajadagi yechimi masalasi
mavjud emas. Oilaviy munosabatlar va uning muhim jihatlari, uning asoschilari
bo'lmish er-xotin va unda voyaga yetayotgan farzandlar kamoloti, oiladagi shaxslararo
munosabatlar va unda yuzaga keladigan nizolar shakllanish jarayonini ijtimoiy
psixologik xususiyatlarini tashkil etadi. Hozirgi sharoitda oilaviy munosabatlarni
muvofiqlashtirishda oilaviy psixoterapiya vositalari va usullaridan foydalanish
maqsadga muvofiq bo'lib, ular oilaning me'yorli faoliyat ko'rsatishiga, undagi
ziddiyatlarning turlari va ularning shakllanish sabablarini o'rganishga, profilaktikasini
tashkil etishga hamda shaxslararo munosabatlar muvofiqligini ta'minlashga yordam
beradi.
Mamlakatimizda oila, oilaviy munosabat, yoshlar tarbiyasi masalalariga alohida
ahamiyat berilmoqda. Biroq yurtimizda yoshlarning har tomonlama barkamol shaxs
sifatida kamol topishlari uchun hukumatimiz va Prezidentimiz tomonidan amalga
oshirilayotgan choratadbirlar hamda bu sohaga berilayotgan katta e'tiborga qaramay,
o'smir-yoshlar
o'rtasida
giyohvandlik,
jinoyatchilik,
tartibbuzarlik
kabi
mentalitetimizga, etnik xususiyatlarimizga xos bo'lmagan illatlarning ko'payishi
kuzatilmoqda. Bugungi kunda jahon miqyosida oilaviy munosabatlar, xususan,
o'smirlik yoshidagi o'zaro munosabatlar, ota-ona va farzand o'rtasidagi nizolar va
ularning kelib chiqish sabablarini o'rganish masalalari dolzarb muammolardan
sanaladi. Chunki shaxsning shakllanishida oiladagi muhit, ota-ona va farzandlar
o'rtasidagi munosabatlar muhim ahamiyat kasb etadi. Oilaviy nizolar oqibatida ro'y
berayotgan holatlar, oilalarning barbod bo'lishi, millatlar, davlatlarning o'zaro
kelishmovchiligi yoshlarning tarbiyasiga ham salbiy ta'sir ko'rsatishidan dalolat
beradi.Tarixiy manbalarning dalillashicha, qadim-qadimdan oilaga muqaddas maskan,
inson kamoloti, jamiyat taraqqiyoti va barqarorligini ta'minlaydigan ijtimoiy institut
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
337
2181-
3187
sifatida qaralgan. Shu bois, oila va nikoh masalalariga, oilaviy turmush tartib-
qoidalariga, er-xotinning vazifa va burchlariga alohida e'tibor berilgan. Oila turmushi
bilan bog'liq muammolar uning farovonligi, farzandlar kamoloti, er-xotinning ezgu-
istaklari va manfaatlariga mos hal etilgan. o'zbek xalqining oilaviy turmush xos tarixiy
taraqqiyot davomida orttirgan tajribasi uning muammolarini hal qilish va turmush
tarzini maqsadga muvofiq tashkil etishda muhim ahamiyat kasb etadi. Hozirgacha
soha mutaxassislaridan ko'pchiligi oila muammolarining qator qirralarini o'z ilmiy
izlanishlarida o'rganganlar. Ushbu masala yuzasidan xorijlik ayrim psixologlar,
xususan, D. Mayers, V. Kvinn, F.Zimbardo va boshqalarning tadqiqotlarida yoritib
berilgan. Shuningdek, rus hamda fransuz olimlari tomonidan ham muayyan darajada
o'rganilgan.
Olimlar tomonidan to'plangan ilmiy dalil va xulosalarning barchasi mohiyatan
o'zbek muhitiga to'g'ri kelmasligi aniq. Negaki, bir millatning urf-odati, an'ana va
milliy qadriyatlari boshqasinikiga mos kelmaydi. Muhimi, O'zbekistonda oila va
undagi o'zaro munosabatlar alohida qadriyat sifatida qaralishi ham bu borada
yurtimizgagina xos bo'lgan ma'lum qonuniyatlarning borligini dalillaydi. Shu bois
ham, mavjud muammoni xududiy va etnopsixologik xususiyatlarni inobatga olgan
holda o'rganish zarur. Ta'kidlash joizki, Sharq mutafakkirlari Bahovuddin
Naqshbandi, Ahmad Yassaviy, At-Termiziy, AlBuxoriy, Bobarahim Mashrab, Abu
Rayhon Beruniy, Abu Nosir Farobiy, Abu Ali ibn Sino, Al-Xorazmiy, Burhoniddin
Marg'iloniy, Mahmud Qoshg'ariy, Ahmad Donish, Yusuf Xos Xojib, Abdulla Avloniy,
Abdurauf Fitrat, hamda hozirgi davr O'zbekiston olimlari M.G. Davletshin, G'.B.
Shoumarov, V.M. Karimova, E.G'. G'oziyev, Sh.R. Baratov, M.Mamatov, B.M.
Umarov va boshqalarning tadqiqotlarida ham oila muammosi, undagi er-xotin
o'rtasidagi nizoli munosabatlar hamda barcha oilaviy munosabatlar farzand tarbiyasiga
qay darajada ta'sir etishi muammosi mahalliy shart-sharoitlar nuqtai nazaridan
o'rganilgan. Aynan ushbu muammoning yechimlarini topish biz tomondan ko'tarilgan
mavzuning dolzarbligini tashkil etadi. Tanlangan mavzuimiz huddi mana shuning
uchun ham dolzarbdir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
338
2181-
3187
XULOSA
Bugungi kunda Respublikamizda oila va nikoh masalalari davlat ahamiyati
darajasiga ko'tarilgan. O'zbekiston Respublikasi prezidenti Sh.Mirziyoyevning 2018
yil 2-fevraldagi "Xotin-qizlarni qo'llab-quvvatlash va oila institutini mustahkamlash
sohasidagi faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to'g'risida"gi
farmonining chiqarilishi fikrimizning yana bir masalasi barcha zamonlarda dolzarb
ahamiyat kasb etib kelgan. Yosh oilalar sohiblari o'z munosabatlarini qanday yo'lga
qo'yishlari kerakligini tushunishlari uchun ma'lum bir vaqt va kerakli psixologik shart-
sharoit zarurdir. Er-xotin nafaqat birbirini sevishi kerak, balki oilaviy munosabatlarni
qurish asosida barkamol oilani barpo etishlari talab etiladi. Oilaviy hayot
psixologiyasi, oila-nikoh munosabatlari, oiladagi o'zaro munosabatlar, undagi
ziddiyatlar, ajralishlar va uning oqibatlari keyingi yillarda psixologiya fanining keng
tadqiqot obyektiga aylanib bormoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
G'.B.SHoumarov, I.O.Haydarov "Oila psixologiyasi" o'quv qo'l. Akademik
litsey va kasb-hunar kollejlari o'quvchilari uchun. 2008 y. "SHarq" nashriyoti.
2.
E.G'oziyev, M. Xolmuhammedov, X. Ibrohimov. Psixologiya metodologiyasi.-
T.:
"Sharq",2002.-123 b
3.
T..Sodiqova "Kuyov bo'lish ilmi". T.:-2005.
5.
Ziyo.net
