ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
407
2181-
3187
NYUTONNING 2-QONUNINI QO'LLANISHI VA AHAMIYATI.
Fizika fani o'qituvchisi :
Mirzaqosimova Muqaddamxon Azimjonovna
Andijon tuman 2-son politexnikumi
Annotatsiya
Ushbu maqolada Nyutonning 2-qonunining nazariy asoslari, kundalik hayot va
texnika sohalaridagi qo‘llanilishi hamda ahamiyati yoritiladi. Nyutonning 2-qonuni
mexanik harakatlarni tahlil qilishda muhim o‘rin tutadi va jismlarga ta’sir qiluvchi
kuch va ularning tezlanishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni ifodalaydi. Maqolada ushbu
qonunning formulasi, fizik tamoyillari va turli holatlarda amaliy misollari ko‘rsatilib,
uning ilm-fan va texnologiyadagi o‘rni tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar
: Nyutonning 2-qonuni, kuch, tezlanish, massa, mexanika, harakat
qonunlari, dinamika, harakat tenglamasi, jismning harakati, fizika tamoyillari,
kinematika, amaliyotdagi qo‘llanilishi, inertsiya, kuch ta’siri
Nyutonning harakat qonunlari zamonaviy fizikaning asosiy tamoyillaridan biri
hisoblanadi va mexanikaning rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Ulardan ikkinchi
qonun jismga ta’sir etuvchi kuch va uning harakat tezlanishi o‘rtasidagi munosabatni
ifodalaydi. Ushbu qonun nafaqat nazariy fizikada, balki muhandislik, avtomexanika,
aerodinamika va boshqa ko‘plab sohalarda keng qo‘llaniladi. Nyutonning 2-qonuni
yordamida jismlarning harakatini aniqlash va ularni boshqarish mumkin, bu esa har
qanday texnik tizim va harakat mexanizmlarini loyihalashda katta ahamiyatga ega.
Kirish qismda qonunning asosiy tushunchalari va uning ilm-fandagi o‘rni qisqacha
yoritiladi.
Nyutonning 2-qonunining nazariy asoslari. Nyutonning 2-qonuni jismga ta’sir
qiluvchi kuch va uning tezlanishi o‘rtasidagi aniq matematik bog‘lanishni ifodalaydi.
Qonunga ko‘ra, jismga ta’sir qiluvchi net kuch uning massasiga va tezlanishiga
ko‘paytmasiga teng:\vec{F} = m \cdot \vec{a}
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
408
2181-
3187
Bu yerda — jismlarga ta’sir qiluvchi natijaviy kuch, — jismning massasi, —
jismning tezlanishi (tezlikning vaqt bo‘yicha o‘zgarishi).
Qonun jismlarning harakatini aniqlashda, ya’ni ularning tezlanishini hisoblashda
asosiy vosita hisoblanadi. Agar jismga bir nechta kuchlar ta’sir etsa, ularning vektor
yig‘indisi (natijaviy kuch) olinadi va u asosida harakat tenglamasi tuziladi.
Nyutonning 2-qonuni kundalik hayotda va ilm-fan sohalarida keng qo‘llaniladi.
Masalan:
•
Transport vositalarining harakati: Avtomobil yoki samolyotning
tezlanishini hisoblashda, dvigatel kuchi va qarshilik kuchlari o‘rtasidagi
munosabatni tahlil qilishda.
1.
Inshootlarning mustahkamligi: Binolar va ko‘priklar ustiga
tushadigan kuchlar ta’sirini aniqlashda.
•
Sport: Sportchilarning harakatini optimallashtirish, zarbalar kuchini
o‘lchash.
•
Mexanik tizimlar: Robotlar, mashinalar va boshqa mexanik
qurilmalar dizaynida harakatlarni boshqarish va nazorat qilishda.
Nyutonning 2-qonuni va harakatni boshqarish. Qonun shuningdek, harakatni
boshqarish va modellashtirishda ham asosiy rol o‘ynaydi. Masalan, muhandislik va
avtomatlashtirishda jismga ta’sir qiluvchi kuchlarni aniqlab, ularning natijasida yuzaga
keladigan harakatlar oldindan bashorat qilinadi va kerakli boshqaruv signallari ishlab
chiqiladi.
Qonun orqali ma’lum bo‘ladiki, jismning tezlanishi unga ta’sir qiluvchi kuchga
bevosita bog‘liq va massa bilan teskari proportsionaldir. Bu tamoyil turli tizimlarning
dinamik xususiyatlarini tushunishda, energiyani tejash va samaradorlikni oshirishda
muhim hisoblanadi.
Nyutonning 2-qonunining matematik ifodasi va birliklari. Nyutonning 2-qonuni
fizikada vektor tenglama sifatida ko‘riladi, chunki kuch va tezlanish vektor miqdorlar
hisoblanadi. Bu qonun quyidagi shaklda yoziladi:\vec{F} = m \cdot \vec{a}
Bu yerda:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
409
2181-
3187
— net (natijaviy) kuch vektori, uning birligi Nyuton (N),
— jismning massasi, kilogramm (kg),
— tezlanish vektori, metr/sekund² (m/s²).
Natijada, bir Nyuton kuchi bir kilogramm massaga sekundiga bir metr kvadrat
tezlanish beradi.
Nyutonning 2-qonuni klassik mexanikaning asosiy qonuni hisoblanadi, ammo u
faqat nisbiy past tezliklarda va makroskopik jismlar uchun amal qiladi. O‘ta yuqori
tezliklar (yorug‘lik tezligiga yaqin) yoki kvant darajasidagi jismlar uchun maxsus va
kvant mexanikasi qonunlari qo‘llaniladi. Shuningdek, qonun inertial tizimlarda amal
qiladi — ya’ni tezlanmas harakat qilmaydigan yoki doimiy tezlikda harakat qiluvchi
tizimlarda.
Misol uchun, 10 kg massaga ega bo‘lgan jismga 50 N kuch ta’sir etsa, uning
tezlanishi quyidagicha hisoblanadi:
a = F / m = 50 N / 10 kg = 5 m/s²
Bu jism har soniyada tezligi 5 metr/sekund ga oshadi.
Nyutonning 2-qonuni va energiya qonunlari. Nyutonning 2-qonuni harakatning
kinetik energiyasi va ish prinsiplarini tushunishda ham muhim ahamiyatga ega. Kuch
va harakatning o‘zaro ta’siri natijasida jismda energiya almashinuvi sodir bo‘ladi.
Masalan, kuch orqali jismga ish bajarilishi jismning kinetik energiyasini oshiradi.
Xulosa
Nyutonning 2-qonuni mexanik harakatlarning asosiy tamoyillaridan biri bo‘lib,
jismlarga ta’sir qiluvchi kuch va ularning tezlanishi o‘rtasidagi aniq bog‘lanishni
ifodalaydi. Ushbu qonun yordamida jismlarning harakatini bashorat qilish, mexanik
tizimlarni loyihalash va boshqarish mumkin. Qonunning keng qo‘llanilishi transport,
sanoat, sport va boshqa ko‘plab sohalarda muhim ilmiy va amaliy ahamiyatga ega
ekanligi ko‘rsatildi.
Nyutonning 2-qonuni fizik hodisalarni tushunishda asosiy vosita bo‘lib, klassik
mexanikaning nazariy asoslarini yaratadi. Uning to‘g‘ri qo‘llanilishi orqali energiya va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
410
2181-
3187
kuch o‘rtasidagi o‘zaro munosabatlarni ham chuqurroq anglash mumkin. Shu sababli,
bu qonun nafaqat nazariy fizikada, balki kundalik hayotdagi muammolarni hal qilishda
ham o‘ta dolzarb hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Chakrabarty, Deepto; Dourmashkin, Peter; Tomasik, Michelle; Frebel, Anna;
Vuletic, Vladan (2016). „Classical Mechanics“. MIT OpenCourseWare. Retrieved 17
January 2022.
2.Thomson, W.; Tait, P. G. (1867). „242, Newtonʼs laws of motion“. Treatise on
natural philosophy. Vol. 1.
3. See, for example:
4. Newton, Isaac. Newton's Principia: The Mathematical Principles of Natural
Philosophy, University of California Libraries, Daniel Adee, 1846.
5. Thornton, Stephen T.. Classical Dynamics of Particles and Systems, 5th, Brooke
Cole, 2004 — 49-bet. ISBN 0-534-40896-6.
6. Frautschi, Steven C.. The Mechanical Universe: Mechanics and Heat, Advanced,
Cambridge [Cambridgeshire]: Cambridge University Press, 2007. ISBN 978-0-521-
71590-4. OCLC 227002144.
7. Wilczek. „The Origin of Mass“. MIT Physics Annual 2003 (2003). Qaraldi: 2022-
yil 13-yanvar.
8. Scherr, Rachel E.; Redish, Edward F. (2005-01-01). "Newton's Zeroth Law:
Learning from Listening to Our Students". The Physics Teacher 43 (1): 41–45.
doi:10.1119/1.1845990.
ISSN
0031-921X.
https://aapt.scitation.org/doi/10.1119/1.1845990.
9. Nicodemi, Olympia (2010-02-01). "Galileo and Oresme: Who Is Modern? Who Is
Medieval?". Mathematics Magazine 83 (1): 24–32. doi:10.4169/002557010X479965.
ISSN 0025-570X. https://doi.org/10.4169/002557010X479965.
