ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
295
2181-3187
LAZERLAR VA ULARDAN TEXNIKADA FOYDALANISH.
Andijon tuman 2-son politexnikumi
Fizika fani o'qituvchisi :
Mirzaqosimova Muqaddamxon Azimjonovna
Annotatsiya.
Ushbu maqolada lazer texnologiyasining nazariy asoslari, ishlash prinsipi va turli
texnik sohalarda qo‘llanilish imkoniyatlari yoritilgan. Lazerlarning sanoat, tibbiyot,
aloqa, harbiy texnologiyalar va ilmiy tadqiqotlardagi ahamiyati tahlil qilinadi.
Shuningdek, ularning afzalliklari, energiya manbalari, to‘lqin uzunligi va kuchlanish
xususiyatlariga e’tibor qaratiladi. Maqolada lazerlardan foydalanishning istiqbollari va
xavfsizlik choralari ham muhokama qilinadi.
Kalit so‘zlar:
lazer, texnika, optika, tibbiyotda lazer, sanoat lazerlari, lazer
nurlanishi, yuqori aniqlik, energiya manbai, texnologik jarayonlar
Zamonaviy texnologiyalar rivojlanishi bilan birga, fizikaning turli sohalarida
kashf etilgan nazariyalar amaliyotga keng joriy etilmoqda. Shunday ixtirolardan biri
bu — lazer (Light Amplification by Stimulated Emission of Radiation) bo‘lib, u 1960-
yillarda yaratilgan bo‘lsa-da, bugungi kunga kelib turli sohalarda o‘zining beqiyos
ahamiyatini namoyon etmoqda. Lazerlar optik nurlanishning yuqori aniqlikka ega
bo‘lgan sun’iy manbai hisoblanadi. Ular tor yo‘naltirilgan, kuchli energiyali va bir
to‘lqin uzunligiga ega nurlar hosil qiladi.
Lazer texnologiyasining eng muhim jihatlaridan biri — uni turli texnik sohalarda
samarali qo‘llash imkoniyatidir. Sanoatda metall kesish, payvandlash, o‘lchov
ishlarida; tibbiyotda esa operatsiyalar, diagnostika va terapiyada keng foydalaniladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
296
2181-3187
Shuningdek, lazerlar aloqa tizimlari, harbiy qurilmalar, kosmik texnologiyalar va hatto
kundalik hayotda ham o‘z o‘rnini topgan.
Lazer — bu stimullangan nurlanish orqali kuchaytirilgan yorug‘lik manbai bo‘lib,
u kvant elektronika qonunlariga asoslanadi. Lazer nurlanishi monoxromatik (bir to‘lqin
uzunligiga ega), koherent (fazada uyg‘un), tor yo‘naltirilgan va yuqori energiyali
bo‘ladi. Lazerlar atom yoki molekulalarning yuqori energetik holatdan past holatga
o‘tishi natijasida hosil bo‘lgan fotonlar asosida ishlaydi.Lazerlarning asosiy qismlari
quyidagilardan iborat:
•
Aktiv muhit — energiyani saqlab turuvchi va foton chiqaradigan muhit
(gaz, suyuqlik yoki qattiq jismlar);
•
Nasos tizimi — aktiv muhitni qo‘zg‘atuvchi manba (optik, elektr yoki
kimyoviy);
•
Rezonator — nurni yo‘naltirish va kuchaytirish uchun o‘rnatilgan oynali
tizim.
Lazer turlari: Lazerlar ishlatiladigan aktiv muhitga qarab bir necha turlarga
bo‘linadi:
•
Gaz lazerlari (He-Ne, CO₂ lazerlari) — ayniqsa sanoat va tibbiyotda keng
tarqalgan;
•
Qattiq jism lazerlari (rubin, Nd:YAG) — kuchli energiya ishlab
chiqarishda ishlatiladi;
•
Suyuq lazerlar — odatda ilmiy tadqiqotlarda ishlatiladi;
•
Yarimo‘tkazgich lazerlari — kompyuter texnikasi, aloqa tizimlari va
kundalik elektronikalarda keng qo‘llaniladi.
Texnikada lazerlarning qo‘llanilishi: Lazerlar metall va boshqa materiallarni
kesish, payvandlash, burg‘ulash, gravirovka qilish va o‘lchash ishlarida ishlatiladi.
Ular juda aniq va kontakt bo‘lmagan usulda ishlashi bilan ajralib turadi.Lazerlar
oftalmologiyada (ko‘z operatsiyalari), dermatologiyada (teri muolajalari),
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
297
2181-3187
stomatologiyada va hatto onkologiyada qo‘llaniladi. Ular minimal invazivlik va yuqori
aniqlik tufayli afzalliklarga ega.Optik tolali aloqa tizimlarida lazerlar ma’lumotlarni
tez va ishonchli uzatishda qo‘llaniladi. Bu tizimlar yuqori tezlikda internet va telefon
aloqasini ta’minlaydi.Lazerlar nishonni aniqlash, masofa o‘lchash, nishonga
yo‘naltirish va hatto qurol sifatida qo‘llanishi mumkin. Ular dronlar va raketalarni
boshqarishda ham ishlatiladi.Lazerlar spektral tahlil, molekulyar fizikasi, biologik
tadqiqotlar va yuqori energiyali zarrachalarni o‘rganishda muhim vosita hisoblanadi.
Lazer texnologiyasining afzalliklari
•
Lazerlarning texnikada keng qo‘llanilishiga sabab bo‘lgan bir qancha
muhim afzalliklari mavjud:
•
Yuqori aniqlik — lazer nurlari milimetrning mingdan biriga teng
aniqlikda ishlov berishga imkon beradi;
•
Kontakt bo‘lmagan ishlov berish — material bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri aloqa
bo‘lmaganligi tufayli ularni buzmasdan ishlash mumkin;
•
Energiya zichligi yuqori — bu lazer nurlari yordamida qattiq materiallarni
ham osongina kesish yoki teshish imkonini beradi;
•
Avtomatlashtirishga mosligi — lazer tizimlarini robotlar yoki dasturiy
boshqaruv orqali avtomatlashtirish mumkin.
Lazer
texnologiyasining
kamchiliklari.
Shunga
qaramay,
lazerlardan
foydalanishda ba’zi cheklovlar va kamchiliklar ham mavjud:
•
Uskunalar narxining yuqoriligi — lazer tizimlari boshqa usullarga
nisbatan ancha qimmat;
•
Energiya sarfi — kuchli lazerlar ko‘p energiya talab qiladi;
•
Xavfsizlik talablarining yuqoriligi — lazer nuri ko‘zga yoki teriga zarar
yetkazishi mumkin, shu bois alohida ehtiyot choralariga amal qilish zarur;
•
Murakkab texnik xizmat — lazer tizimlari muntazam sozlash va xizmat
ko‘rsatishni talab qiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–3_ Мая –2025
298
2181-3187
Lazer texnologiyasida xavfsizlik choralari.Lazerlar bilan ishlashda quyidagi
xavfsizlik choralari ko‘riladi:Maxsus ko‘zoynaklar, lazer nurlaridan ko‘zlarni himoya
qilish uchun. Himoya qoplamalari yoki ekranlar, lazer nurlari tarqalishini chegaralash
uchun. Masofadan boshqaruv, inson omilini kamaytirish uchun avtomatlashtirilgan
tizimlardan foydalanish. Xavfsizlik belgilarining mavjudligi, laboratoriya yoki ishlab
chiqarish muhitida xavfsizlik belgilarini joylashtirish muhim.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, lazer texnologiyasi zamonaviy ilm-fan va texnikaning
ajralmas qismiga aylangan. Uning noyob xususiyatlari — yuqori aniqlik, tor
yo‘naltirilganlik va katta energiya zichligi tufayli lazerlar sanoat, tibbiyot, aloqa,
harbiy texnologiyalar va ilmiy tadqiqotlarda keng qo‘llanilmoqda. Lazerlar yordamida
murakkab operatsiyalarni amalga oshirish, murakkab materiallarga ishlov berish va
tezkor aloqa tizimlarini tashkil etish imkoniyati mavjud.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Mirzayev A. T., Mirinoyatov M. M., Stepanov V. A., Molekulyarnie gazovie lazeri
s poperechnim visokochastotnim vozbujdeniyem, M., 1979; 3 vel to O., Prinsipi
lazerov [per. s angl.], 2-izd., M., 1984.Aʼzam Mirzayev.
2.1996. TLVs© va BEIs©. Kimyoviy moddalar va fizik vositalar uchun chegara
chegara qiymatlari; Biologik ta'sir qilish indekslari. Cincinnati, Ogayo: ACGIH.
3.Amerika Milliy Standartlar Instituti (ANSI). 1993. Lazerlardan xavfsiz foydalanish.
Standart № Z-136.1. Nyu-York: ANSI.
4.Aniolczyk, R. 1981. Diatermiya, payvandchilar va induksion isitgichlar muhitida
elektromagnit maydonlarni gigienik baholash o'lchovlari. Medycina Pracy 32: 119-
128.
