ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
88
2181-
3187
AHOLI ORASIDA COVID-19 BILAN KASALLANISH VA UNING
ASORATLARI
Xoldorov Rustamjon:
Rishton Abu Ali ibn Sino
nomidagi jamoat salomatligi texnikumi o‘qituvchisi.
Annotatsiya :
Ushbu maqolada COVID-19 pandemiyasi davrida aholining
kasallikka chalinish holatlari, uning asosiy sabablari va ijtimoiy-gigiyenik omillar
yoritilgan. Kasallikning klinik kechishi, asoratlari, uzoq muddatli oqibatlari hamda
ularni kamaytirish bo‘yicha profilaktik choralar tahlil qilinadi. COVID-19 ni o‘tkazgan
bemorlar orasida uchraydigan asoratlar – o‘pka fibrozlari, yurak qon-tomir, nevrologik
va psixologik muammolar haqida ilmiy dalillar asosida ma’lumot beriladi. Maqola
sog‘liqni saqlash mutaxassislari, talabalar va keng jamoatchilik uchun mo‘ljallangan.
Kalit so‘zlar:
COVID-19, pandemiya, asoratlar, o‘pka fibrozlari, postkovid
sindrom, immunitet, vaksina, sog‘liqni saqlash, karantin, infektsion nazorat.
COVID-19 pandemiyasi butun dunyo uchun kutilmagan, yirik sog‘liqni
saqlash inqirozi bo‘ldi. 2019-yilning dekabr oyida Xitoyda aniqlangan SARS-CoV-2
virusi qisqa vaqt ichida global darajada tarqalib, millionlab odamlarning hayotiga ta’sir
ko‘rsatdi. O‘zbekistonda ilk holat 2020-yil mart oyida qayd etilgan bo‘lsa-da,
keyinchalik virus barcha hududlarda keng tarqaldi.Pandemiya nafaqat tibbiy, balki
iqtisodiy, psixologik va ijtimoiy jihatdan ham jiddiy oqibatlarga olib keldi.
Kasallikning yuqori yuqumli xususiyati, shifoxonalarda joy yetishmasligi, tibbiy
resurslarning cheklangani pandemiya oqibatlarini kuchaytirdi.
COVID-19ning tarqalish holati va xavf omillari
COVID-19 yuqori darajada yuqumli virus bo‘lib, asosan havo-tomchi yo‘li orqali
tarqaladi. Infeksiyaning tarqalish darajasi aholi zichligi, gigiyena qoidalariga rioya
qilinish darajasi, migratsiya va karantin choralari bilan bevosita bog‘liq bo‘ldi.
O‘zbekistonda 2020–2021 yillarda kasallik ko‘rsatkichlari keskin oshib, ayrim
hududlarda 100 ming aholiga 3000–5000 holat to‘g‘ri kelgan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
89
2181-
3187
Xavf omillariga quyidagilar kiradi:
•
60 yoshdan katta yoshdagilar;
•
surunkali yurak-qon tomir, qandli diabet, o‘pka, buyrak va jigar
kasalliklari bilan og‘riganlar;
•
homilador ayollar va immuniteti pasayganlar;
•
tibbiyot xodimlari.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti ma’lumotlariga ko‘ra, og‘ir asoratlar aynan shu
guruh vakillarida 2–4 barobar ko‘proq uchraydi (WHO, 2020).
COVID-19 klinik belgilari
juda o‘zgaruvchan bo‘lib, yengil simptomlardan to
og‘ir holatlarga qadar bo‘lishi mumkin. Bemorlarning 20–30 foizida simptomlar
deyarli bo‘lmasa-da, boshqa bir qismi og‘ir pnevmoniya bilan kechadi. Eng ko‘p
uchraydigan belgilar:
•
tana haroratining 38°C va undan yuqoriga ko‘tarilishi;
•
quruq yo‘tal, holsizlik;
•
ta’m va hid bilishning yo‘qolishi (anosmiya);
•
nafas qisishi va tez charchash.
Yengil simptomlar bilan o‘tayotgan bemorlar uyda kuzatuv ostida bo‘lsa, og‘ir
holatlardagi bemorlar statsionar sharoitda kislorod terapiyasi va sun’iy nafas oldirish
apparatlarida davolanadi.
Kasallikdan tuzalgan bemorlarning bir qismida uzoq davom etuvchi noxush
alomatlar – post-COVID sindromi aniqlangan. JAMA jurnaliga ko‘ra, bemorlarning
30–60%ida kasallikdan 1–6 oy o‘tgach ham simptomlar saqlanib qoladi (Carfi et al.,
2020).
Nafas tizimi
Post-COVID sindromida o‘pka fibrozisi (to‘qima o‘zgarishi), surunkali yo‘tal,
nafas qisishi ko‘p uchraydi. Bu holatlar ba’zida reabilitatsiya jarayonini bir necha oyga
cho‘zadi. O‘pka funksiyasining 30–40%ga pasaygani kuzatilgan holatlar mavjud
(Nalbandian et al., 2021).
Yurak-qon tomir tizimi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
90
2181-
3187
COVID-19 yurak mushaklarida yallig‘lanish (miokardit), qon quyilishi
(tromboz), yurak urishining buzilishi (aritmiya) kabi holatlarga olib keladi. Bu esa
yurak yetishmovchiligi va insult xavfini oshiradi. CDC hisobotiga ko‘ra, COVID-
19dan keyin yurak-qon tomir kasalliklarining rivojlanish xavfi 2,5 barobar ortadi
(CDC, 2021).
Asab tizimi
zararlanishi turli ko‘rinishlarda namoyon bo‘ladi: xotira buzilishi,
uyqu yetishmovchiligi, depressiya, bosh og‘rig‘i, bosh aylanishi va “miya tumanligi”
(brain fog). Bu holatlarning ayrimlari bir necha oy saqlanadi va ish faoliyatini
pasaytiradi.
Endokrin tizimida
ba’zan COVID-19 faoliyatini izdan chiqarib, insulin
qarshiligini kuchaytiradi. Qandli diabetning yangi holatlari yoki mavjud diabetning
og‘irlashuvi kuzatilgan.
Reabilitatsiya va tiklanish COVID-19dan keyin to‘liq sog‘ayish uchun kompleks
reabilitatsiya zarur:
Nafas mashqlari
: o‘pka sig‘imini oshirish va nafas olishni tiklashga yordam
beradi;
Jismoniy mashqlar
: mushaklar zaifligini kamaytirish va charchoqqa qarshi
kurashishda muhim;
Psixologik yordam
: stress va xavotirni kamaytiradi;
Ovqatlanish
: vitaminlar va muvozanatli parhez immunitetni mustahkamlaydi;
Farmakoterapiya
: simptomatik davolash, iloji bo‘lsa, fizioterapiya usullari.
Shuningdek, reabilitatsiya markazlarida guruhli terapiya, yoga, suzish kabi
dasturlar samarali ekani isbotlangan.
Profilaktika choralarining ahamiyati
COVID-19ga qarshi kurashda asosiy profilaktika vositasi bu –
emlanish
. Dunyo
bo‘yicha Pfizer, Moderna, AstraZeneca, Sinovac, Sputnik V va boshqa vaksinalar keng
qo‘llanmoqda. Vaksinalar og‘ir holatlar sonini 70–95%ga kamaytirishi isbotlangan
(WHO, 2021).
Bundan tashqari:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
91
2181-
3187
•
shaxsiy gigiyenaga rioya qilish;
•
ijtimoiy masofani saqlash;
•
niqob taqish;
•
yopiq joylarda ventilyatsiyani ta’minlash zarur.
Bu choralar kasallanish xavfini sezilarli darajada kamaytiradi.
COVID-19 pandemiyasi insoniyatni sog‘liq, psixologik va iqtisodiy jihatdan
jiddiy sinovdan o‘tkazdi. Kasallikdan keyingi asoratlar ko‘plab tizimlarga salbiy ta’sir
ko‘rsatib, reabilitatsiya muhimligini ko‘rsatdi.
Profilaktika choralariga qat’iy amal qilish, emlash, aholini sog‘lom turmush
tarziga jalb etish, barqaror reabilitatsiya tizimini shakllantirish pandemiyaning uzoq
muddatli oqibatlarini kamaytirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO). COVID-19 Updates.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi rasmiy ma’lumotlari.
3.
Harrison's Principles of Internal Medicine, 20th Edition.
4.
CDC. Long COVID or Post-COVID Conditions.
5.
Goyal P. et al. Clinical Characteristics of COVID-19 in New York City. NEJM,
2020.
6.
Carfi A. et al. Persistent Symptoms in Patients After Acute COVID-19. JAMA,
2020.
7.
Nalbandian A. et al. Post-acute COVID-19 syndrome. Nature Medicine, 2021.
8.
Ministry of Health of the Republic of Uzbekistan. COVID-19 reports, 2020–
2023.
9.
Rubin R. As Their Numbers Grow, COVID-19 “Long Haulers” Stump Experts.
JAMA, 2020.
10.
WHO Clinical management of COVID-19: Interim guidance, 2020
