ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
65
2181-
3187
TURKISTON O’LKASIDA ZAMONAVIY TIBBIY XIZMAT TARIXI
(19-ASR OXIRI - 20 ASR BOSHLARI)
Bozarov Umid Narzullo o’g’li
Aniq va ijtimoiy fanlar unversiteti
2-bosqich magistranti,
ub9276806@gmail.com
ANNOTATSIYA
Mazkur ish Turkiston o‘lkasida zamonaviy tibbiy xizmatning shakllanishi va
rivojlanishiga bag‘ishlangan. Unda 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida Rossiya
imperiyasi tarkibidagi Turkiston o‘lkasida tibbiyot sohasida amalga oshirilgan
islohotlar, yangi davolash usullarining joriy etilishi, shifoxonalar va poliklinikalar
tarmog‘ining rivojlanishi tahlil qilinadi. Shuningdek, mahalliy aholining tibbiy
xizmatga bo‘lgan munosabati, xalq tabobati va zamonaviy tibbiyotning o‘zaro
aloqalari o‘rganilgan. Ishda arxiv hujjatlari, davriy nashrlar va o‘sha davr
shifokorlarining ilmiy ishlari asosida Turkiston o‘lkasida tibbiy xizmatning taraqqiyoti
yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
turkiston o‘lkasi, zamonaviy tibbiyot, tibbiy xizmat, 19-asr oxiri,
20-asr boshlari, shifoxonalar, poliklinikalar, xalq tabobati, rossiya imperiyasi, tibbiyot
islohotlari.
ИСТОРИЯ СОВРЕМЕННЫХ МЕДИЦИНСКИХ УСЛУГ В СТРАНЕ
ТУРЦИЯ (КОНЕЦ 19 - НАЧАЛО 20 ВЕКА)
АННОТАЦИЯ
Данная работа посвящена становлению и развитию современной
медицинской службы в Туркестане. Анализируются реформы в области
медицины, внедрение новых методов лечения, развитие сети больниц и
поликлиник в Туркестанской области Российской империи в конце XIX - начале
XX веков. Также было изучено отношение местного населения к медицинскому
обслуживанию, взаимодействие народной медицины и современной медицины.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
66
2181-
3187
Работа освещает развитие медицинского обслуживания в Туркестане на основе
архивных документов, периодической печати и научных трудов врачей того
времени.
Ключевые слова:
Туркестанский край, современная медицина,
медицинское обслуживание, конец XIX века, начало XX века, больницы,
поликлиники, народная медицина, Российская империя, медицинские реформы.
HISTORY OF MODERN MEDICAL SERVICES IN THE COUNTRY OF
TURKEY (END OF THE 19TH - EARLY 20TH CENTURY)
ANNOTATION
This work is dedicated to the formation and development of modern medical
services in Turkestan. It analyzes the reforms in the field of medicine, the introduction
of new treatment methods, the development of the network of hospitals and polyclinics
in the Turkestan region of the Russian Empire at the end of the 19th and the beginning
of the 20th centuries. Also, the attitude of the local population to the medical service,
the interaction of folk medicine and modern medicine was studied. The work covers
the development of medical services in Turkestan on the basis of archival documents,
periodicals and scientific works of doctors of that time.
Key words:
the Turkestan region, modern medicine, medical service, the end of
the 19th century, the beginning of the 20th century, hospitals, polyclinics, folk
medicine, the Russian Empire, medical reforms.
KIRISH
Turkiston o‘lkasi 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida Rossiya imperiyasi tarkibida
bo‘lib, bu davrda ijtimoiy va iqtisodiy hayotning turli jabhalarida muhim o‘zgarishlar
yuz bergan. Ayniqsa, sog‘liqni saqlash tizimida amalga oshirilgan islohotlar, tibbiy
xizmat ko‘rsatishning yangi shakllarining joriy etilishi va mahalliy aholini zamonaviy
tibbiyot bilan tanishtirish jarayonlari katta ahamiyat kasb etdi.
Ushbu davrda Rossiya imperiyasi tomonidan Turkiston o‘lkasida shifoxonalar,
poliklinikalar va sanitariya tashkilotlari tashkil etildi. Bu inshootlar ilgari mavjud
bo‘lmagan tibbiy xizmatlarni mahalliy aholi uchun taqdim eta boshladi. Shu bilan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
67
2181-
3187
birga, turli kasalliklarning oldini olish va davolash bo‘yicha zamonaviy usullar keng
miqyosda qo‘llanila boshlandi.
Ammo bu jarayon oddiy kechmagan. Mahalliy aholining zamonaviy tibbiy
xizmatga bo‘lgan munosabati, xalq tabobatining uzoq tarixiy ildizlari va bu ikki
sohaning o‘zaro aloqalari muhim masalalar sifatida ko‘tarilgan. Shuningdek, Turkiston
o‘lkasida shifokorlar yetishmasligi, tibbiy kadrlarni tayyorlashning sust rivojlanishi va
tibbiy xizmatlarning ba’zan faqatgina muayyan guruhlar manfaatiga xizmat qilishi kabi
muammolar mavjud edi.
Mazkur tadqiqotda Turkiston o‘lkasida zamonaviy tibbiy xizmatning shakllanishi
va rivojlanish jarayonlari tahlil qilinadi. Ishning maqsadi 19-asr oxiri va 20-asr
boshlarida tibbiyot sohasidagi o‘zgarishlarning asosiy yo‘nalishlarini ochib berish va
ular Turkiston jamiyatining ijtimoiy hayotiga qanday ta’sir ko‘rsatganini aniqlashdan
iborat. Bu tadqiqot tarixiy, tibbiy va ijtimoiy jihatdan muhim masalalarni yoritib, o‘sha
davrning sog‘liqni saqlash tizimi bo‘yicha qimmatli bilimlarni taqdim etadi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
O‘rta Osiyoda tabobat va tibbiyot ilmining rivoji uzun tarixga ega bo‘lib, X-XI
asrlarda, ayniqsa Ibn Sino davrida, o‘lkaning tibbiy bilimlari o‘zining eng yuqori
darajasiga yetgan. Bu davrda dorishunoslik, jarrohlik va an’anaviy tabobat kabi sohalar
katta rivojlanish ko‘rsatgan. Ibn Sino 800 ga yaqin dori vositasini o‘rganib, turli
kasalliklarni davolashda samarali foydalanish usullarini ishlab chiqgan. Uning
mashhur “Tib qonunlari” asari asrlar davomida tabiblar va madrasalarda darslik
sifatida o‘qitilgan. Ibn Sinoning bu asari keyingi davrlarning Sharq tabiblari uchun
muhim manba bo‘lib, ularga ijobiy ta’sir ko‘rsatgan.
XIX asr oxiri – XX asr boshlarida Turkistonda ham tabiblar Ibn Sinoning
asarlariga, ayniqsa uning kasalliklarni tavsiflash va davolash usullariga keng murojaat
qilishgan. Misol uchun, Toshkentlik mashhur tabib Bositxon ibn Zoxidxon SHoshiy
(1878-1959) o‘zining “Favoid ul-adviyya va mavoid ul-ag‘ziyya” asarida Ibn Sinoning
“Qonun” va “Adviyat al-qalbiya” kabi asarlarini yuksak qadrlagan holda, turli
kasalliklar, ularni davolash va tashxis qo‘yish bo‘yicha boshqa mashhur asarlarni ham
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
68
2181-
3187
sanab o‘tgan. Ulardan biri Ibn Baytor tomonidan yozilgan “Jomi’” asari, yana
Antokiyning “Tazkirayi Antokiy” asari, Shayx Yusuf Bag‘dodiyning “Tazkira” si va
Shayx Ismoil ibn Haybatullohning “Irshod” kitoblari kabilardir.
Yuqorida tilga olingan mashhur tibbiy asarlar Turkistonda tabiblar uchun zarur
qo‘llanmalardan sanalib, madrasalarda tibbiyot fanidan o‘qitilgan. Tabib bo‘lish uchun
madrasada o‘qish majburiy bo‘lgan va an’anaviy tabobatni o‘rganish uchun tabiiy
fanlar bilan birga diniy va dunyoviy fanlarni ham mukammal o‘rganish lozim edi.
Shuningdek, dorilarni tayyorlash va kasalliklarni tashxislashda tibbiyotning buyuk
namoyandalari bo‘lgan Zakariyo Ar-Roziy va Ibn Sinoning asarlarini chuqur o‘rganish
talab qilingan. Ularni o‘rganish uchun arab va fors tillarini bilish shart bo‘lgan. Bundan
tashqari, dorilarni tayyorlash va bemorlarni to‘g‘ri davolashda diniy bilimlar, Qur’on,
Hadis va fiqh ilmlarini o‘rganish zarur edi, chunki islomda halol va harom
tushunchalari juda muhim ahamiyatga ega edi.
Madrasalarda ta’lim olib, dori tayyorlash, tashxis qo‘yish va davolash usullarini
o‘zlashtirgan tabiblar bemorlarni samarali davolashgan. Bu jarayonda tajriba va
kuzatishlar ham katta rol o‘ynagan. Bilimli va tajribali tabiblar mustaqil ravishda
davolash bilan birga yangi dorilarni yaratganlar. An’anaviy tabobatda kasalliklarni
aniqlash va tashxis qo‘yish usullari turlicha bo‘lgan. Bunday tashxislar tashqi
ko‘rinish, alohida a’zolar holati, puls, til, peshob, qon, balg‘am kabi omillarga qarab
qo‘yilgan.
Xususan, SHarq tabobatida pulsni o‘lchash orqali kasalliklarni aniqlash keng
tarqalgan usul bo‘lgan. Shuningdek, tabiblar bemorning mizojini bilishi juda muhim
deb hisoblangan. Mizojni yaxshi tushungan tabib bemorni muvaffaqiyatli davolay
olgan. Bunda bemorning tana a’zolaridagi o‘zgarishlarni kuzatish, u nima tanovul
qilganini so‘rash, salbiy holatlarni ko‘rish yoki og‘zaki so‘rash kabi amaliyotlar ham
katta ahamiyatga ega bo‘lgan.
Turkistonga safar qilgan xorijiy elchilar va tadqiqotchilar o‘z asar va
safarnomalarida mahalliy tabobat usullari, dorilar turlari va davolash usullari haqida
ma’lumotlar keltirganlar. Masalan, YU. Skayler o‘zining qayd etishicha, mahalliy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
69
2181-
3187
tabiblarning birinchi tashxisi bemorning umumiy holatini tekshirish va uning mizojini
so‘rishdan iborat bo‘lgan.
O‘rta Osiyo tabiblari tomonidan ishlatiladigan dorilar asosan oddiy va
o‘simliklardan tayyorlangan bo‘lib, odatda kukun yoki damlama shaklida bo‘lgan.
Aralash dorilarga ehtiyoj paydo bo‘lganida esa, tabiblar turli moddalardan foydalanib,
bemorga dorini o‘zining tayyorlashiga ruxsat berganlar. Dorivor o‘tlardan
tayyorlangan dori turlari, jumladan, o‘tli damlama, ma’junlar, hapdorilar, surtiladigan
dorilar, sharbatlar, kukunlar, qo‘yiladigan dorilar va yara uchun plastırlar keng
tarqalgan. Shuningdek, har bir tabibning o‘ziga xos dori tayyorlash sirlari bo‘lgan, va
bunday dorilar faqatgina o‘z yaqinlariga yetkazilgan. Bu dorilar xalq orasida mashhur
bo‘lib, o‘zini sinovdan o‘tkazgan va ishonchli deb hisoblangan.
Xalq tabobatida, masalan, suyaklarning sinishi yoki lat eyishi kabi holatlarda
maxsus tabiblar, yoki "siniqchi" deb ataladigan shifokorlar, bemorlarni davolagan.
Ushbu tabiblar qo‘l yoki oyoqni sinishi holatida taxtakachlab, gilmoya surib qo‘yish
usulini mohirona qo‘llaganlar.
Turkiston o‘lkasida zamonaviy tibbiy xizmatning shakllanishi Rossiya
imperiyasining mintaqadagi ijtimoiy va iqtisodiy siyosatining bir qismi sifatida
rivojlangan. 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida Rossiya hukumatining Turkiston
o‘lkasida sog‘liqni saqlash tizimini joriy etish bo‘yicha olib borgan choralari natijasida
yangi tibbiyot muassasalari, jumladan, shifoxonalar, poliklinikalar va sanitariya
markazlari tashkil etildi. Ushbu muassasalar ilgari mavjud bo‘lmagan zamonaviy
tibbiy yordamni aholiga yetkazishni maqsad qilgan edi.
Mahalliy aholining zamonaviy tibbiy xizmatga bo‘lgan munosabati bir xil
bo‘lmagan. Ko‘pchilik xalq tabobatiga tayangan holda davolanishni davom ettirgan.
Bu esa zamonaviy tibbiyotning aholi o‘rtasida asta-sekin ommalashganini ko‘rsatadi.
Shunga qaramasdan, ba’zi mahalliy shifokorlar zamonaviy tibbiy bilimlarni
o‘zlashtirib, ularni xalq tabobati bilan uyg‘unlashtirgan holda faoliyat yuritgan.
Tadqiqot davomida zamonaviy tibbiyot tizimining rivojlanishida bir qancha
muammolar aniqlangan. Avvalo, tibbiyot muassasalarining soni aholi ehtiyojlarini
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
70
2181-
3187
to‘liq qondira olmas edi. Bundan tashqari, shifokor va tibbiyot xodimlarining
yetishmasligi, malakali kadrlar tayyorlash tizimining sust rivojlanishi ham muhim
muammo bo‘lgan. Shuningdek, zamonaviy tibbiyot xizmatlari ko‘proq shahar
aholisiga yo‘naltirilgan bo‘lib, qishloq joylarda aholiga yetarlicha tibbiy yordam
ko‘rsatilmagan.
Muhokamalar quyidagi natijalarni keltirib chiqaradi:
1.
Rossiya imperiyasi tomonidan Turkiston o‘lkasida zamonaviy tibbiy
xizmatning joriy etilishi mintaqada sog‘liqni saqlash tizimini shakllantirishga asos
bo‘ldi.
2.
Yangi shifoxonalar, poliklinikalar va sanitariya markazlari tashkil etilib,
mahalliy aholiga zamonaviy davolash usullari taklif etildi.
3.
Mahalliy aholi orasida zamonaviy tibbiyotga bo‘lgan munosabat turlicha
bo‘lgan bo‘lsa-da, asta-sekin tibbiy xizmatdan foydalanish ko‘lami kengayib bordi.
4.
Tibbiy xizmat ko‘rsatishda shifokorlar yetishmasligi va infratuzilmaning
zaifligi muhim muammolar sifatida saqlanib qolgan.
5.
Xalq tabobati va zamonaviy tibbiyot o‘rtasidagi aloqalar mintaqada sog‘liqni
saqlash tizimining rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatdi.
Ushbu natijalar shuni ko‘rsatadiki, 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida Turkiston
o‘lkasida zamonaviy tibbiy xizmatning rivojlanishi murakkab jarayon bo‘lgan. U
nafaqat Rossiya imperiyasi siyosatining natijasi, balki mahalliy jamiyatning o‘ziga xos
xususiyatlari bilan ham bog‘liq edi. Bu tadqiqot sog‘liqni saqlash tarixini o‘rganishda
muhim ahamiyatga ega bo‘lib, zamonaviy tibbiy xizmatning rivojlanishiga oid yangi
qirralarni ochib beradi.
XULOSA
Turkiston o‘lkasida zamonaviy tibbiy xizmatning shakllanishi va rivojlanishi
Rossiya imperiyasining mintaqadagi siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy islohotlari bilan
bevosita bog‘liq edi. 19-asr oxiri va 20-asr boshlarida Turkiston hududida
shifoxonalar, poliklinikalar va sanitariya markazlarining tashkil etilishi tibbiy xizmatni
yangi bosqichga olib chiqdi. Biroq, bu jarayon mahalliy aholining tibbiyotga nisbatan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
71
2181-
3187
an’anaviy munosabatini hisobga olgan holda amalga oshdi, shuningdek, xalq tabobati
va zamonaviy tibbiyot o‘rtasidagi o‘zaro ta’sirlar bu jarayonning murakkabligini
oshirdi.
Tibbiy muassasalar sonining yetarli emasligi, shifokorlar yetishmasligi va
malakali kadrlar tayyorlash tizimining sust rivojlanishi, tibbiy xizmatlarning faqat
shahar aholisiga xizmat qilishi kabi muammolar mavjud edi. Shu bilan birga, mahalliy
aholining tibbiy xizmatga bo‘lgan ehtiyoji o‘sib borganligi, shifokorlar va tibbiyot
xodimlarining malakasi oshishi, xalq tabobati bilan zamonaviy tibbiyotning
uyg‘unlashishi jarayoni ham bor edi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy tibbiy xizmatning joriy etilishi
va rivojlanishi Turkiston o‘lkasida sog‘liqni saqlash tizimini mustahkamlashga olib
keldi. Shuningdek, bu davrda amalga oshirilgan islohotlar mintaqada tibbiy xizmatni
kengaytirish va uning sifatini yaxshilashga xizmat qildi. Bu jarayon nafaqat tibbiyot,
balki Turkiston jamiyatining umumiy rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatdi.
Xulosa qilib aytish mumkinki, XIX asr oxiri – XX asr boshlari Turkistonda
zamonaviy tibbiyot kirib kelganiga qaramay, an’anaviy tabobatning o‘rnini butunlay
egallay olmadi. Bunda asrlar davomida sinovdan o‘tkazilgan SHarq tabobati, uning
qadimiy asarlari, tabiblik an’analarining avloddan-avlodga o‘tishi, mashhur tabiblar
tomonidan arab va fors tillaridagi tibbi asarlarning turkiyaga tarjima qilinishi,
toshbosma asarlarning ko‘plab chop etilishi va madrasalarda tibbiyot fanlari
o‘qitilishining katta ahamiyati bor edi.
Mahalliy aholi an’anaviy tabobatga, ayniqsa tashxis qo‘yish va turli dorilar bilan
davolash usullariga bo‘lgan munosabatini o‘zgartirmadi. Tibbiy ko‘rsatmalarni o‘z
ichiga olgan islom muqaddas manbalari, jumladan, hadislarga tayangan holda yozilgan
SHarq tabiblari, ayniqsa Ibn Sino va boshqa tibbiyot olimlarining davolash va tashxis
qo‘yish usullariga murojaat qilish davom etdi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Nazarov, K. A. (2017). Turkistonda tibbiy xizmatning rivojlanishi. Toshkent: Fan
va texnologiya.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
72
2181-
3187
2.
Abdullaev, T. S. (2018). Xalq tabobati va zamonaviy tibbiyot. Samarqand:
Zarafshon.
3.
Mahmudov, S. (2016). Rossiya imperiyasi davridagi Turkistonning ijtimoiy
tizimi. Toshkent: Oliy o‘quv yurtlari nashriyoti.
4.
Rakhimov, Z. (2019). Turkiston o‘lkasida sanitar va tibbiy xizmatlar: tarixiy
tahlil. Farg‘ona: Ilm va amaliyot.
5.
Toshmatov, M. S. (2017). 19-20 asr boshlarida Turkistonda tibbiyot. Toshkent:
Sharq.
6.
Jalilov, I. S. (2020). O‘zbekiston tibbiyoti tarixidan. Toshkent: O‘zbekiston
Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi.
7.
Maxmudov, M. N. (2015). Turkistonning ijtimoiy tibbiy hayoti: Xalq salomatligi
va tibbiyot. Toshkent: Ilm.
8.
Sadiqov, U. (2018). Turkistonda tibbiyot va ijtimoiy o‘zgarishlar. Toshkent: Fan
va ta’lim.
