ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-71
Часть–
1_
июня
–
2025
53
2181-3187
BIRINCHI JAHON URUSHI DAVRIDA HARBIY ASIRLARNING
TURKISTONGA KO‘CHIRILISHI
Oralov Dostonbek Rustam o`g`li
Qarshi davlat universiteti tayanch doktoranti
(97) 466 95 00
Annotation
: The global geopolitical changes that took place at the beginning of
the 20th century left a significant mark on the history of the whole world. The events
of this period also directly affected the Central Asian region. Industrialization and
military conflicts led to the large-scale mobilization of human resources. It was in this
process that many foreign individuals intervened in the life of the region, leaving a
significant mark on history.
Key Word:
World War I, prisoners of war, Turkestan, Russian Empire,
historical processes, social impact, cultural exchange.
Annotatsiya:
XX asr boshlarida yuz bergan global geosiyosiy o‘zgarishlar butun
dunyo tarixida muhim iz qoldirdi. Bu davr voqealari Markaziy Osiyo mintaqasiga ham
bevosita ta’sir ko‘rsatdi. Sanoatlashuv va harbiy to‘qnashuvlar inson resurslarining
keng miqyosda safarbar
etilishiga sabab bo‘ldi. Aynan shu jarayonda ko‘plab xorijiy
shaxslar mintaqa hayotiga aralashgan holda tarixda muhim iz qoldirdi.
Kalit so`zlar:
Birinchi jahon urushi, harbiy asirlar, Turkiston, Rossiya
imperiyasi, tarixiy jarayonlar, ijtimoiy ta’sir, madaniy almashinuv.
Birinchi jahon urushi global miqyosda olib borilgan, ko‘plab davlatlarni
qamrab olgan yirik mojarolardan biri bo‘lib, Rossiya imperiyasi ham bu urushda
Germaniya, Avstriya-Vengriya va boshqa davlatlarga qarshi harbiy harakatlarda faol
qatnashdi. Urush davomida Rossiya millionlab harbiylarni safarbar qildi va frontlarda
ko‘plab nemis, avstriyalik, vengr, chex va boshqa millatlarga mansub askarlarni asirga
oldi. 1915
–
1917 yillar orasida Rossiya imperiyasi hududida 2 milliondan ortiq harbiy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-71
Часть–
1_
июня
–
2025
54
2181-3187
asir saqlangan. Bu asirlarning bir qismi Rossiyaning markaziy viloyatlariga
joylashtirilgan bo‘lsa, muhim qismi imperiyaning chekka hududlari –
jumladan,
Turkiston o‘lkasiga yuborilgan.
Harbiy asirlarning Turkistonga yuborilishi bir necha muhim sabablar bilan
izohlanadi. Avvalo, Rossiya imperiyasi urush sababli mehnat kuchiga muhtoj bo‘lib
qoldi. Ayniqsa qishloq xo‘jaligida, temir yo‘l qurilishi, infratuzilma ob’ektlari va
sanoat korxonalarida ishchi kuchi tanqisligi kuzatildi. Turkiston esa Rossiya uchun
strategik jihatdan muhim agrar mintaqa bo‘lib, paxta yetishtirishda asosiy o‘rin tutgan.
Urush sanoati uchun paxta nihoyatda zarur xom ashyo bo‘lgani sababli, bu mintaqaga
harbiy asirlar yuborilib, mehnatga safarbar qilindi. 1916-yilda yuzaga kelgan ommaviy
qo‘zg‘olonlar natijasida ko‘plab mahalliy erkaklar qamoqqa olingan, Sibirga surgun
qilingan yoki o‘ldirilgan. Bu esa mehnat kuchining yanada qisqarishiga olib kelgan va
o‘rnini asirlar
bilan to‘ldirishga olib kelgan.
Harbiy asirlar asosan Toshkent, Samarqand, Farg‘ona vodiysi, Buxoro va
boshqa yirik shaharlarga yoki agrar tumanlarga joylashtirilgan. Ular temir yo‘l
qurilishi, qishloq xo‘jaligi ishlari, irrigatsiya tizimlarini tiklash, ko‘priklar va zavodlar
qurilishi,
hunarmandchilik ustaxonalari kabi ishlar bilan shug‘ullangan. Asirlar
lagerlarda yoki maxsus nazorat ostida saqlangan. Ularning yashash sharoitlari turlicha
bo‘lgan: ayrim joylarda oziq
-
ovqat, tibbiy xizmat yetarli bo‘lmagan, natijada sovuq,
ochlik va yuq
umli kasalliklardan o‘lim holatlari kuzatilgan. Boshqa joylarda esa
mahalliy aholining mehribonligi evaziga asirlar nisbatan yaxshi sharoitda yashagan,
ba’zilar hatto mahalliy ayollar bilan turmush qurib, urushdan keyin shu yerda qolgan.
Harbiy asirlarning Turkiston hayotiga ijtimoiy-
iqtisodiy va madaniy ta’siri
muhim ahamiyatga ega bo‘lgan. Asirlar orqali mintaqaga Yevropa tajribasi va kasb
-
hunar madaniyati kirib kelgan. Masalan, qurilish, duradgorlik, metallsozlik, ustachilik
kabi sohal
arda asirlar mahalliy aholiga o‘z tajribalarini o‘rgatgan. Ular ishtirokida bir
qancha infratuzilma ob’ektlari, temir yo‘l qismlari va ishlab chiqarish ustaxonalari
tashkil etilgan. Shuningdek, bu davrda Yevropa uslubidagi ayrim san’at va
hunarmandchilik n
amunalarining paydo bo‘lishi ham asirlar faoliyati bilan bog‘liq.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-71
Часть–
1_
июня
–
2025
55
2181-3187
Ularning ayrimlari rassomlik, musiqachilik, suratkashlik kabi faoliyatlar bilan
shug‘ullangan.
Turkistonga olib kelingan harbiy asirlar orasida mashhur yoki taniqli shaxslar
haqida aniq ma’lumotlar ko‘p emas. Asirlar asosan oddiy askarlar bo‘lgan, ularning
shaxsiy ma’lumotlari va tarjimai hollari haqida to‘liq ma’lumotlar Rossiya davlat
harbiy arxi
vlarida saqlanmoqda. Shunga qaramay, tarixiy manbalarda ba’zi ismlar tilga
olinadi. Masalan, ayrim nemis yoki avstriyalik muhandislar yoki ustalar, keyinchalik
Turkistonda qolib, qurilish ishlarida faoliyat yuritganlar. Hozirgi kunda bu mavzu
Rossiya va O‘zbekiston tarixchilari tomonidan o‘rganilmoqda, ammo shaxsiy arxivlar
va lager ro‘yxatlari hali to‘liq tadqiq etilmagan.
Birinchi jahon urushi davridagi harbiy asirlarning Turkistonga olib kelinishi
bu hudud tarixining muhim ijtimoiy-iqtisodiy va madaniy jarayonlaridan biridir. Ular
orqali mintaqada ko‘plab yangi bilim va tajribalar shakllandi, infratuzilma rivojlandi,
xalq
aro ta’sir kuchaydi. Bugun bu mavzuni chuqurroq o‘rganish orqali nafaqat tarixiy
voqealarni, balki Turkiston jamiyatining taraqqiyot yo‘lidagi o‘zgarishlarini ham
tushunish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro
‘
yxati
1.
Абдуллаев М.Х. Туркистонда биринчи жаҳон уруши давридаги ҳарбий
асирлар. –
Тошкент: Фан, 2012.
2
. Абдулҳамид Исмоил. Туркистондаги ҳарбий асирлар: уруш ва тақдирлар. //
BBC O‘zbek xizmati, 2014.
3
. Владимир Журавлёв. Военнопленные Первой мировой войны в Российской
империи. // Историк №3, 2016.
4
. Бартольд В.В. Туркистон тарихи очерки. –
Тошкент: “Ўзбекистон”, 1993.
5.
Айни С. Ўтган кунлар хотираси (Xotiralar). –
Душанбе: Ирфон, 1989.
6.
Абдурахмонов С. Туркистонда ҳарбий асирлар ва уларнинг таъсири. //
“Тарих ва Ҳақиқат” журнали, №1, 2019.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-71
Часть–
1_
июня
–
2025
56
2181-3187
7.
7
. Султонов У. Туркистонда рус мустамлакачилиги ва жамият
ислоҳотлари. –
Тошкент: Университет нашриёти, 2004.
8. Khalid, Adeeb. The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia.
–
University of California Press, 1998.
