MASHRAB LIRIKASI: TASAVVUF, IJTIMOIY TANQID VA FALSAFIY MUSHOHADALAR UYG‘UNLIGI

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №

-71

Часть–

1_

июня

–

2025

6

2181-3187

MASHRAB LIRIKASI: TASAVVUF, IJTIMOIY TANQID VA FALSAFIY

MUSHOHADALAR UYG‘UNLIGI

Farg’ona viloyati Oltiariq tumani

2-son politexnikumi

Ona tili fani o’qituvchisi

Xolbekova Nargizaxon

Annotatsiya:

Ushbu maqolada XVII asr oxiri

–

XVIII asr boshlarida yashab

ijod etgan mashhur mutasavvif shoir, xalq dostonchisi va g‘azalnavis –

Shoh

Mashrabning hayoti, adabiy merosi, ayniqsa, lirikasining g‘oyaviy

-badiiy xususiyatlari

tahlil qilinadi. Mashrab ijodida tasavvufiy tafakkur, ijtimoiy-tanqidiy ruh, axloqiy-

falsafiy g‘oyalar qanday ifodalangani yoritiladi. Shuningdek, uning xalq orasida

mashhur bo‘lgan “Mabdai nur”, “Mehnatkashlar kuyi”, “Bu dunyo bir yolg‘on ekan”

singari lirik asarlari o‘zi

ga xos poetik uslub va mazmun jihatidan tahlil qilinadi.

Maqolada Mashrab lirik merosining bugungi adabiy-

estetik qadriyatlardagi o‘rni ham

ko‘rib chiqiladi.

Kalit so‘zlar

:

Shoh Mashrab, tasavvuf, lirik meros, xalq ijodi, falsafiy g‘azal,

ijtimoiy tanqid, sufiylik, Yettikand, madhiya va fano.

ЛИРИКА МАШРАБА: ГАРМОНИЯ СУФИЗМА, СОЦИАЛЬНОЙ

КРИТИКОЙ И ФИЛОСОФСКИМ НАБЛЮДЕНИЯМ

Аннотация:

В

статье анализируется жизнь, литературное наследие и

особенно идейно

-

художественные особенности лирики Шаха Машраба,

известного поэта

-

мистика, народного эпоса и автора газелей, жившего и

творившего в конце XVII —

начале XVIII веков. В статье подчеркивается, как в

творчестве Машраба выражены мистическое мышление, социально

-

критический дух, морально

-

философские идеи. Его популярные лирические

произведения, такие как «Мабдай нур», «Мехнаткашлар куйи» и «Бу дуньон бир

йол'оон экан», также анализируются с точки зрения их уникального

поэтического стиля и содержания. В статье также рассматривается место

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №

-71

Часть–

1_

июня

–

2025

7

2181-3187

лирического наследия Машраба в современных литературных и эстетических

ценностях.

Ключевые слова:

Шах Машраб, суфизм, лирическое наследие, народное

творчество, философская газель, социальная критика, суфизм, Йеттиканд, гимн

и фано.

Kirish

O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixida o‘ziga xos yo‘l tutgan, g‘azallari xalq

orasida qo‘shiq, doston va naqllar tarzida asrlar osha yashab kelayotgan shoirlardan

biri bu

–

Shoh Mashrabdir. U shoirgina emas, balki murshid, xalq donishmandi,

yurtdoshlar ko‘ngliga yaqin sufiy shaxsiyat sifatida e’tirof etiladi

Mashrab

–

tavakkal, fano, ishq, ilohiy sevgi, haqiqat va ijtimoiy adolat g‘oyalarini o‘z

lirik asarlariga singdira olgan kam sonli ijodkorlardan biridir.

Uning she’riyati xalqona

ruh, chuqur falsafa va kutilmagan aforizmlar bilan to‘la. Shoir g‘azallarida tasavvufiy

ma’rifat, jamiyatdagi ijtimoiy ziddiyatlar, ruhiy kechinmalar badiiy tahlilga tortilgan.

Shu boisdan, Mashrab lirikasini o‘rganish faqat adabiy

hodisa emas, balki ma’naviy

-

ma’rifiy izlanish hamdir.

Asosiy qism

Mashrab hayoti haqida tarixiy manbalar.Mashrab taxminan 1657-

yilda Namangan viloyatining Yettikent qishlog‘ida tug‘ilgan. Ism

-sharifi Zayniddin

Muhammad Mashrab, ammo xalq orasida u “Shoh Mashrab” nomi bilan mashhur

bo‘lgan. U yoshligidan Qur’on ilmini, ar

ab-

fors adabiyotini, tasavvufni o‘rganib,

Buxoro, Balx, Hirot, Hindiston kabi yurtlarda sayohat qilgan.

Uning murshidi mashhur sufiy Hoja Ahror valiy maktabi vakili bo‘lgan Lutfiy Sayyid

Ator bo‘lgan. Biroq Mashrab ko‘p hollarda rasmiy tariqatga sig‘magan, mustaqil

fikrlari tufayli ko‘plab ziddiyatlarga duch kelgan. Ayni shuning uchun ham u ko‘plab

zamondosh ulamolar tomonidan tanqid qilingan va 1711-

yilda Afg‘onistonda hukmron

Mahmud G‘oziy tomonidan qatl etilgan.

Mashrab lirikasi: asosiy g‘oyalar.Mashrab lirikasida quyidagi asosiy mavzular

yetakchi o‘rin tutadi:

a) Tasavvuf va ilohiy ishq

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №

-71

Часть–

1_

июня

–

2025

8

2181-3187

Mashrab uchun Allohga muhabbat

–

barcha borliqning negizi. U g‘azallarida

insonning bu dunyodagi maqsadi Haqni topish, o‘z nafsini yengish, fano darajasiga

yetish deb biladi:

> “Ishqing ichra yo‘qdir men, o‘zimdan men bexabarmish...”

Bu kabi satrlarda sufiylikda muhim tushuncha bo‘lgan “fano” (yo‘q bo‘lish),

“baqo” (abadiylik), “ma’rifat” g‘oyalari mujassam.

b) Ijtimoiy tanqid va xalqparvarlik

Mashrab ko‘plab g‘azallarida ulamo va hokimlarning ikkiyuzlamaligini,

adolatsizlikni fosh etadi. U xalq og‘ushidagi azob

-uqubatni yurakdan his qilgan holda

yozadi:

> “Mulla, qozilar yolg‘on so‘zlar, Haq nomidan hukm chiqarar...”

Bunday fikrlar uchun u ta’qib ostiga olingan, ammo xalq orasida ko‘proq hurmat

topgan.

c) O‘lim, haqiqat va bu dunyo mohiyati

Shoir lirik asarlarida “dunyo yolg‘on”, “haqiqat o‘zlikda” degan falsafiy g‘oyalarni

ilgari suradi. Bu, albatta, Sharq falsafasining asosiy yo‘nalishlaridan biri.

Mashrab lirikasining poetik xususiyatlari

-Tili xalqona, obrazli va sodda;

-

Zikr, ruboiy, g‘azal, tuyuq shakllaridan foydalangan;

-

Shaklga emas, mazmunga urg‘u bergan;

-

Ko‘p

hollarda erkin ifoda, hatto folklorona talqinlar bor;

-Satiraga moyillik bor

–

ayniqsa riyo va nafsni fosh etishda.

“Mabdai nur” –

Mashrabning falsafiy qarashlar majmuasi Bu asarda shoir

borliq, ruh, haqiqat, ma’rifat haqidagi qarashlarini bayon qiladi. “Mabdai nur” –

nafaqat she’riy, balki falsafiy asar bo‘lib, diniy

-falsafiy tafakkurning mahsulidir.

Mashrab asarlari xalq og‘zaki ijodida Mashrab g‘azallarining ko‘pchiligi xalq

orasida maqom, qo‘shiq, doston tarzida yodlab kelinadi. Bu, ayniqsa, Farg‘ona vodiysi,

Qo‘qon, Namangan, Andijon hududlarida keng tarqalgan. Uning:

> “Ey ko‘ngul, sabr qil, bu hol ham o‘tar...”

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ

ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №

-71

Часть–

1_

июня

–

2025

9

2181-3187

“Aylama tavba, Mashrab, ishrat aylagil...”

kabi satrlari xalq orasida maqol darajasiga yetgan.

Xulosa.

Shoh Mashrab o‘zbek adabiyotining eng serqirra, jasoratli va ma’naviy

chuqur shaxslaridan biridir. Uning lirikasida inson va borliq, nafs va fano, din va

jamiyat, muhabbat va ma’rifat o‘rtasidagi ziddiyatlar poetik ifoda topgan. Mashrab o‘z

ijodi bilan naf

aqat adabiy, balki ma’naviy

-

milliy uyg‘onish g‘oyalarini ilgari surdi.

Bugungi kunda ham uning she’riy merosi xalq og‘zida, yuragida yashamoqda. Shoh

Mashrab lirikasini o‘rganish –

o‘z tariximiz, ma’naviyatimiz va xalq donishmandligiga

bo‘lgan hurm

atdir.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:

1. “Shoh Mashrab. G‘azallar”. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU, 2001.

2. Eshonqulov, A. “Tasavvuf va adabiyot”. Toshkent: Fan, 1997.

3. Turaqulov, D. “Mashrab va uning zamoni”. Andijon, 2010.

4. Sultonov, X. “O‘zbek mumtoz adabiyoti”. Toshkent: O‘zbekiston, 2005.

5. Komilov, N. “Tasavvuf –

qalb ilmi”. Toshkent: Ma’naviyat, 2004.

6. www.ziyouz.uz

–

Mashrab hayoti va ijodi haqidagi maqolalar.

7. Sirojiddin Sayyid. “Mashrab she’riyati va xalq og‘zaki ijodi”. “Yoshlik” jurnali,

2017.