ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-71
Часть–
1_
июня
–
2025
3
2181-3187
ALISHER NAVOIYNING “SADDI ISKANDARIY” DOSTONI:
Farg’ona viloyati oltiariq tuumani
2-son politexnikumi
Ona tili fani o’qituvchisi
Usmonova Mohira
ADABIY-FALSAFIY TAHLIL
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Alisher Navoiyning “Xamsa” turkumiga kiruvchi
“Saddi Iskandariy” dostoni adabiy
-falsafiy jihatdan tahlil qilinadi. Asarda Iskandar
obrazining ramziy talqini, dostondagi badiiy san’atlar, leksik boylik, forscha qo‘shma
so‘zlarning o‘rni hamda hikoyatlar orqali berilgan axloqiy
-
ijtimoiy g‘oyalar yoritiladi.
Kalit so‘zlar:Alisher Navoiy, Saddi Iskandariy, Iskandar, tasavvuf, badiiy san’at,
forscha qo‘shma so‘zlar, hikoya, axloqiy g‘oya, leksik tahlil.
ЭПИЗОД АЛИШЕРА НАВОИ «САДДИ ИСКАНДАРИЙ»:
ЛИТЕРАТУРНО
-
ФИЛОСОФСКИЙ АНАЛИЗ
Аннотация:
В
статье анализируется эпическая поэма Алишера Навои
«Садди Искандарий», входящая в серию «Хамса», с литературной и
философской точки зрения. В работе освещаются символическая интерпретация
образа Александра, художественное искусство в эпосе, лексическое богатство,
роль персидских сложных слов, а также моральные и социальные идеи,
переданные через рассказы.
Ключевые слова:
Алишер Навои, Садди Искандарий, Александр,
мистицизм, художественное искусство, персидские сложные слова, рассказ,
моральная идея, лексический анализ.
Kirish
Alisher Navoiy o‘zbek adabiyoti va ma’naviyatida ulkan iz qoldirgan
mutafakkirdir. Uning 'Xamsa'si Sharq adabiyoti an’anasining porloq davomidir.
Xamsaning beshinchi dostoni bo‘lmish 'Saddi Iskandariy' Navoiy ijodining eng chuqur
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-71
Часть–
1_
июня
–
2025
4
2181-3187
falsafiy dostonlaridan biridir. Mazkur doston orqali Navoiy o‘zining ideal hukmdor
obrazini yaratadi. Iskandar obrazida u adolat, ilm-fan va donolikni mujassam etgan.
Asosiy qism
1. Dostondagi tarixiy va falsafiy asoslar
Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy” dostonini yozishda tarixiy manbalar,
Iskandar Zulqarnayn haqidagi diniy va tarixiy rivoyatlarga suyanadi. Iskandar obrazida
tarixiy shaxs
—
Iskandar Maqduniy hamda Qur’onda tilga olingan Zulqarnayn siymosi
uyg‘unlashtirilgan. Dostonning falsafiy asoslari ko‘p qirrali: unda tasavvuf, adolat,
ilm-
ma’rifat, donolik, hokimiyat va axloqiy yetuklik kabi g‘oyalar mujassam. Navoiy
uchun Iskandar shunchaki g‘olib sarkarda emas, balki ma’naviy taraqqiyotga erishgan
shaxsdir. U jahongashtalikni emas, ma’naviyatni ulug‘laydi. Bu jihatdan Navoiy o‘z
davridagi siyosiy ijtimoiy muhitga ham ishora qiladi.
2. Iskandar obrazining adabiy talqini
Iskandar obrazini Navoiy ideal hukmdor sifatida tasvirlaydi. U adolatli,
xalqparvar, ilm-
fan homiysi sifatida gavdalanadi. Dostonda Iskandarning o‘z xalqini
zulmdan qutqarish, ilmli kishilar bilan suhbat qurishi, ulardan maslahat olishi kabi
epizodlar bork
i, bu uning shaxsiy kamolotini ko‘rsatadi. Navoiy bu obraz orqali
o‘quvchini ham ilmli, donishmand bo‘lishga undaydi. Iskandar o‘zining ruhiy jihatdan
poklanishi orqali tasavvufiy yuksalishga erishadi.
3. Til va uslub xususiyatlari
“Saddi Iskandariy” dostoni tili Navoiy ijodining yuksak cho‘qqisidir. Asarda
arabcha va forscha so‘zlar, terminlar ko‘pligi, ko‘p qatlamli mazmunli iboralar,
sinonimlar, poetik ifoda vositalari mavjud. Doston tilining asosiy xususiyati uning
poetikligi, oh
angdorligi va semantik boyligidir. Navoiy obraz yaratishda she’riy til
vositalaridan mahorat bilan foydalanadi. Masalan, u Iskandarning hikmatli so‘zlarini
tajnis, takror, kinoya bilan bezaydi. Bu vositalar orqali shoir g‘oyaviy
-falsafiy
chuqurlikni ta’min
laydi.
4. Badiiy san’atlar va poetik go‘zallik
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-71
Часть–
1_
июня
–
2025
5
2181-3187
Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy” dostonida san’atning eng nozik shakllarini
qo‘llaydi. Jumladan, tashbeh, isti’ora, tajnis, tanosib, tazod kabi badiiy san’atlar keng
qo‘llanilgan. Shoir tabiat manzaralarini, shaxsiy his
-
tuyg‘ularni, axloqiy g‘oyalarni
ushbu vositalar orqali ifodalaydi. Masalan, Iskandarning kechinmalari iliq va shirali
tashbehlar orqali tasvirlanadi. Navoiy poetik obrazlar orqali nafaqat voqeani
tasvirlaydi, balki o‘quvchini falsafiy tafakkurga chorlaydi.
5. Dostondagi hikoyatlar va ularning g‘oyaviy yuklamasi
Dostonda o‘ziga xos hikoyatlar, masalan, donishmandlar bilan uchrashuv, me’morlar
bilan suhbat, qullarning ozod qilinishi kabi voqealar jamlangan. Ushbu hikoyatlar
orqali Navoiy Iskandar obrazini to‘ldiradi. Har bir hikoya muayyan axloqiy yoki
ijtimoiy xul
osaga ega. Ular vositasida Navoiy o‘z davridagi jamiyat muammolarini
ko‘rsatadi va ideal hukmdorning qanday bo‘lishi kerakligini belgilaydi.
Xulosa
Alisher Navoiy “Saddi Iskandariy” dostoni orqali Sharq adabiy
-falsafiy
tafakkurining yuksak namunalaridan birini yaratdi. Iskandar obrazi orqali u nafaqat
adolatli hukmdor idealini, balki ma’naviy barkamollik g‘oyasini ilgari surdi.
Dostondagi til boyligi,
poetik ifoda vositalari, badiiy san’atlar, hikoyaviy syujetlar —
barchasi Navoiy ijodining badiiy yetukligini ko‘rsatadi. Bu asar hozirgi kunda ham o‘z
dolzarbligini yo‘qotmagan, aksincha, chuqur tahlil va o‘rganishga muhtoj nodir
asarlardandir.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Alisher Navoiy. Xamsa.
–
Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti,
1985.
2. G‘ulomov A. Alisher Navoiy dostoni poetikasi. –
Toshkent: Fan, 1974.
3. Qosimova M. Navoiy dostonlari g‘oyaviy
-badiiy tahlili.
–
Toshkent: O‘zbekiston,
2001.
4. G‘aniyeva N. Navoiy va Sharq mumtoz adabiyoti. –
Toshkent: Fan, 1991.
5. Ne’matov A. O‘zbek mumtoz adabiyoti tarixi. –
Toshkent: O‘zbekiston, 1996.
