ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
315
2181-
3187
AMALIYOTCHI PSIXOLOGNING PSIXODIAGNOSTIK FAOLIYATI
MEZONLARI
Xojiyeva Adolat Mirasatovna-
Toshkent viloyati Zangiota tumani №43-umumta’lim
maktabi amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Maqolada amaliyotchi psixologlarning psixodiagnostik faoliyati
davomida amal qilishi lozim bo‘lgan mezonlar tahlil qilingan. Shuningdek, samarali
faoliyatni ta’minlashga yordam beruvchi asosiy axloqiy qoidalar mohiyati ochib
berilgan.
Kalit so‘zlar:
psixologik xususiyatlar, qiziqish, mayl, iqtidor, psixodiagnostik
faoliyat, mezon, intellektual daraja
Psixodiagnostik ishlar asosan ta’lim muassasalarida shaxslarni psixologik-
pedagogik jihatdan chuqurroq o‘rganishga yo‘naltirilgan bo‘lib, ularning individual
xususiyatlarini, ta’lim va tarbiyadagi nuqsonlar sababini aniqlashga mo‘ljallangan.
Diagnostik ishlar guruhiy yoki yakkahol (individual) tarzda o‘tkaziladi. Bu borada
amaliyotchi psixolog quyidagi vazifalarni bajaradi:
1.Yosh davr taraqqiyoti mezonlariga muvofiqligini aniqlash maqsadida, psixolog
o‘quvchilarni psixologik tekshiruvdan o‘tkazadi, ularning kamolot darajasini
belgilaydi. Pedagog va xizmatchilarni kasbiy yaroqliligini diagnostika qiladi, ularning
shaxs xislatlari, irodaviy sifatlari, his tuyg’ulari, o‘z-o‘zini boshqarish imkoniyati,
intellektual darajasini tekshiradi.
2. Psixolog o‘quvchilarning psixologik xususiyatlari, ularning qiziqish, mayli,
iqtidorliligi, imkoniyati cheklanganlik holatlari kabilarni o‘rganadi, mutaxassis va
yetuk shaxs sifatida shakllanishiga muayyan yordam ko‘rsatadi.
3.Ta’lim muassasalarida uchraydigan o‘quv malakalari va ko‘nikmalarini
egallashdagi nuqsonlar, xulq-atvordagi kamchiliklar, intellektual taraqqiyot va shaxs
fazilatlaridagi buzilishlar sabablarini diagnostika qiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
316
2181-
3187
4. O‘quvchilarni o‘z tengqurlari va o‘zgalar bilan muomalasini o‘rganish uchun
ularni tekshiradi. Ularning etnomadaniyati xususiyatini hisobga olgan holda
psixofiziologik metodikalarni muayyan sharoitga moslashtiradi.
5. Boshqa sohaning mutaxassislari bilan birgalikda psixik rivojlanishdagi
nuqsonlar xilma-xilligini hisobga olgan holda, differensial-diagnostikani amalga
oshiradi: nuqsonlarning tibbiy va defektologik tabiatini aniqlaydi; assotsial xulq-atvor
sabablari va shakllarini belgilaydi; giyohvandlik, toksikomanlik, alkogolizm, o‘g‘irlik,
daydilikning ijtimoiy-psixologik ildizlarini tekshiradi, omillarni tahlil qiladi va
boshqalar.
6. Rahbar kadrlar, pedagog va xizmatchilarning kasbga yaroqliligini ilmiy asosda
tekshirish va aniq tavsiyanomalar ishlab chiqish.
7. Muassasa xodimlari va xizmatchilarning sinov (adaptatsiya) muddatini
o‘rganish va amaliy ko‘rsatmalar berish.
8. Ish yuritish, saylov, saralash, tanlov, qabul bo’yicha ilmiy psixologik bashorat
(prognoz) qilish, vujudga kelishi mumkin bo‘lgan xavfdan ma’muriyatni ogoh etish.
Attestatsiya, ijtimoiy talab va buyurtmalar yuzasidan ijtimoiy-psixologik axborotlar
to‘plash va ularni umumlashtirib, yakkahol tavsiyalar yaratish.
9. Chet el bilan aloqa qilish, kadrlar malakasini oshirish, ularning intellektual
potensialini (imkoniyatlarini) aniqlash, fan va texnikani rivojlantirish imkoniyati,
ta’lim muassasasining nufuzi to‘g‘risida materiallar yig‘ish, ularni psixologik tahlili
qilish va maslahatlar berish.
10. O‘quv qo‘llanmalarning sifati, kitobxonlik muammosi, xodimlar,
o‘quvchilarning davlat mulkiga munosabati haqida ma‘lumotlar to‘plash va ularni
umumlashtirish, ma’muriyatga, kasaba uyushmasiga axborot tayyorlash.
11. O‘quvchilarning talabi, ehtiyoji, qiziqishi, ijtimoiy qarashlari, pozitsiyasi,
maslagi, turmushga munosabati to‘g‘risida ma’lumotlar to‘plash va ularning faolligini
oshirish yuzasidan tavsiyalar ishlab chiqish.
12. O‘quvchilarning ekologik, iqtisodiy, siyosiy, etnopsixologik bilimlari
saviyasini tekshirish va mustaqillikni mustahkamlash imkoniyatini o‘rganish,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
317
2181-
3187
vatanparvarlik his-tuyg‘ularini shakllantirish maqsadida tadbirlar tizimini ishlab
chiqish.
13. An’anaviy ta’lim va tarbiya metodlari yutuq hamda kamchiliklarini tadqiqot
qilish, innovatsion, faol uslublar samaradorligini sinab ko‘rish, ularga nisbatan
munosabatini aniqlash va shularga asosan o‘qitishni individuallashtirish,
differensiyalash bo‘yicha rahbatiyatga ko‘rsatmalar tavsiya qilish.
14. Iqtidorli yoshlar, yosh mutaxassislar, yosh ijodkorlarni tanlashda ishtirok
qilish, ilmiy psixologik tavsiyalar ishlab chiqish va shunga asoslanib ularga
rag‘batlantirishlar belgilashga tavsiyalar ishlab chiqish.
15. Xodimlar, o‘quvchilar ijodiy faoliyati mahsuldorligini, to‘garaklar faolligini
ko‘tarishning tadbirlarini ishlab chiqish, ularning imkoniyatlarini tekshirish, kasb
mahoratini egallash bo‘yicha musobaqalar, bahslar tashkil qilish va ularning mahsuli
to‘g‘risida bashorat qilish.
16. O‘quvchilar o‘rtasida bo‘sh vaqtni taqsimlash va undan omilkorlik bilan
foydalanish muammosini ijtimoiy-psixologik nuqtai-nazardan tekshirish va bo‘sh
vaqtni maqsadga muvofiq tashkil qilish yo‘llari, ulardan etnopsixologik bilimlar,
ma’naviy qadriyatlarni egallashda foydalanish imkoniyatini psixologik tahlil qilish.
17. Ta’lim muassasasi xodimlari va o‘quvchilarida davlat mablag‘ini tejash
tuyg‘usini aniqlash, tejamkorlik, mol-mulkni asrash hissini o‘rganish, nohush
kechinmalarni jamoa orasida yoppasiga tekshirish, ularda mehnatni qadrlash burchini
shakllantirish bo‘yicha tadbirlar ishlab chiqish, milliy g‘urur, millatlararo munosabat
madaniyatini tarkib toptirish.
18. Ta’lim muassasasi xodimlari va o‘quvchilarida ishbilarmonlik qobiliyatini
rivojlantirish yuzasidan ilmiy-psixologik dastur yaratish hamda uning moddiy boylik
ishlab chiqarishdagi ulushini tahlil qilish va boshqalar.
Yuqorida ko‘rsatib o‘tilgan psixodiagnostik ishlarni amalga oshirish uchun
amaliyotchi psixologlar psixodiagnostik metodlarga qo‘yiladigan talablarni bilishlari
va ularni o‘zlashtirishlari lozim. Tadqiqotchi testning tekshiruv texnologiyasi va test
matnini ishlab chiqishda qator mutaxassislik-ahloqiy tamoyillariga rioya etishga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
318
2181-
3187
majburdir. Bular: - mas’uliyatlilik, javobgarlik- tekshirishning mazmuni uchun
mas’ullik zarurati, psixologik tekshiruvning xulosasi va qo‘llanilgan usullarining
ishonchliligi; - bilimdonlik- psixologiya nazariyasi va uslublarini puxta egallash,
uslubiy va amaliy bilimlarini, shuningdek ilmiy yangiliklar bo‘yicha bilimdonligi; -
maxfiylik,
sir
saqlash-psixodiagnostik
tadqiqotning
o‘tkazish
vaqti
va
yakunlanganidan so‘ng mutaxassislik sirlarining maxfiy saqlanishi, axborotlarning
tarqalmasligi; - tekshiruvning ma’naviy, ijobiy o‘tkazilishi- shaxsning mutaxassislik
va insoniy rivojlanishiga har tomonlama yordam berishlik. Psixodiagnostik
tekshiruvning asosiy ahloqiy qoidalari:
1) Psixolog, odamlarga tegishli shaxsiy ma’lumotlarni shaxs unga to‘la ishongan
va tekshiruv natijalaridan foydalanish maqsadini bilgan holdagina olishi mumkin. Test
o‘tkazishdan asosiy maqsadni shaxsga avvaldan ma’lum qilish kerak. Yolg‘on ishlatib
test o‘tkazishga yo‘l qo‘yilmaydi. Tekshiruv yanada samaraliroq bo‘lishi uchun test
o‘tkazishning haqiqiy maqsadini bayon etmoq lozim. Insonni aldov yo‘li bilan testdan
o‘tkazish mumkin emas. 2) Hamma insonlar ham psixologik tekshiruv yoki tajribaga
rozilik bermaslikka haqli, shuningdek o‘zini ichki dunyosiga noxush aralashuvlaridan
o‘zini himoya etgan bo‘ladi.3) Agar tekshiruv biror muassasa manfaati bilan
o‘tkazilayotgan bo‘lsa, tekshiriluvchi shaxs olingan natijalaridan foydalanish haqida
to‘liq ma’lumotga ega bo‘lishi lozimki, kishi shaxsiga munosib berilgan baho, o‘sha
inson uchun ham foydadan holi emas. 4) Shaxsning iltimosiga ko‘ra o‘tkazilgan
tekshiruv natijalari agar u shaxs rozi bo‘lmasa, boshqa muassasalarga berilishi mumkin
emas. 5) Test natijalari qat’iy nazorat ostida bo‘lishi shart. 6) Test natijalarini e’lon
qilganda, tekshirilayotgan shaxsning alohida tomonlarini e’tiborga olish lozim. 7)
Tekshiriluvchiga uning tushunish doirasidan tashqari test natijalarini e’lon etib
bo‘lmaydi. Bulardan tashqari psixodiagnostika metodlari bilan ishlashda testdan
foydalanuvchi boshqa shaxslar bilan bog’liq qator talablar ham mavjud. Bular:
a)
psixolog-foydalanuvchi, psixodiagnostik metodlar bilan bog‘liq ishlovchilar; b)
psixolog bo‘lmagan mutaxassislar, psixologiya sohasi bilan bog‘liq bo‘lmagan
tadqiqotchi va boshqalar. Ularga qo‘yiladigan talablar: Psixolog- barcha holdagi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
319
2181-
3187
talablarga muvofiq ravishda ish yuritishi lozim. U e’lon qilgan materiallarga yangilik
yoki tuzatish kiritishga haqli. Pochta orqali test o’tkazishga yo’l qo’yilmaydi. Bu usul
yuqoridagi barcha talablarga rioya etishlikka va shartlarga mos kelmaydi. Bunday
holda test natijalari foydasiz va hatto zararli bo’lishi mumkin. Psixolog- test
natijalaridan foydalanishda katta mas’uliyatli shaxs hisoblanadi. Bahsli va gumonli
hollarda psixolog shu sohadagi ekspert mutaxassislar bilan maslahatlashib, olingan
natijalarga bevosita to’g’ri qarashi lozim. Psixolog shu metodika bo’yicha nashr etilgan
materialni ilmiy maqola chop etish maqsadida to‘plashga haqli.
Mutaxassisligi psixolog bo‘lmagan, psixologiya bilan aloqador sohalarda
ishlovchilar nazariy va psixometrik puxta asoslangan va interpretatsiya (psixologik
tahlil) natijalarini olishda faqat maxsus bilim talab qilmaydigan metodikalardan
foydalanish huquqiga egadir. Psixolog bo‘lmagan mutaxassislar muayyan yo‘riqqa ega
bo‘lmagan yuqori malakali ekspert usulidan foydalana olmaydilar. Agar metodika
psixodiagnostika bo’yicha umumiy bilim, metodikani qo’llashda maxsus tayyorgarlik
talab etsa, undan foydalanayotgan kishi alohida maxsus tayyorgarlik olishi yoki bu
metodikani boshqasi bilan almashtirishi lozim bo‘ladi. Psixolog mutaxassisligiga ega
bo’lmagan shaxs psixodiagnostik metodlarni qo’llashda barcha talablarga rioya etishi
lozim va shuningdek mutaxassislik sirini fosh etmaslik majburiyatini o‘z zimmasiga
oladi. Shuni alohida ta’kidlash zarurki, psixodiagnostika bo‘yicha mutaxassis
bo‘lmagan holda o‘tkazilgan testga asosan xodimlarni ishga qabul qilish yoki
bo‘shatish masalalariga aralashishga yo‘l qo‘yilmaydi.Yuqoridagilarni e’tiborga olib
psixolog bo‘lmagan mutaxassis quyidagi maqsadlarda test o‘tkazishi mumkin: o‘zini
anglashni kengayishiga kasbiy sifatlar va shaxsning o‘zini beg‘araz baholashning
shakllanishida; o‘z ruhiy holatini to‘g‘ri baholash, boshhalar va o‘zini noto‘g‘ri
tushunishdan saqlashda; jamoat ichida, shaxsiy va kasbiy o‘sish uchun yo‘l topa
bilishida; oila va jamoadagi munosabatlar muammosi va psixologik muammolarni
oldindan baholashda; o‘z hulqini to‘g‘rilash, ish faoliyatida hamkasblar bilan
munosabatda va to‘siqlarni hal qilishda hamda insonlarga yordam berish uchun test
o‘tkazishi mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
320
2181-
3187
Test yoki metodikaning o‘ziga ham quyidagi talablar qo‘yiladi:
a) Metodikani qo‘llashdan maqsad, predmet va o’rni shakllangan bo‘lishi zarur,
metodikani qo‘llash o‘rni ya’ni ijtimoiy muhit yoki jamiyat amaliyoti muhiti (ishlab
chiqarish, tibbiyot, oilaviy hayot, tajribada tekshirilayotganlarning soni, jinsi, yoshi,
ma’lumoti, mutaxassislik tajribasi, ish lavozimining darajasi) nazarda tutilishi kerak.
Natijalardan foydalanish maqsadi aniqlashtirilgan bo‘lmog‘i lozim, mutaxassislik
faoliyatini muvaffaqiyatli bashorat qilish uchun, psixologik aralashuvlar uchun,
huquqiy va ma’muriy qarorlar qabul qilish va shu kabilar uchun aniq ko’rsatilishi
kerak. b) Test o’tkazish vazifalarini laborantga ishonib topshirish yoki EHM
(kompyuter) orqali o‘tkazish munosib topshiriq yoki javoblarga mos kelishi lozim; v)
Testni qayta ishlab chiqib ko‘rishida oldindan tasdiqlangan statistik bir andozaga
solingan test ballar e’tiborga olinishi lozim. g) Testni baholash ko‘rsatkichlari
tekshirilgan, ishonchli, berilgan talabga javob berishi shart; d) Test o’tkazish hisobi
nazorat qilinishi va tuzilajak bayonning xatolari bo‘lishiga yo‘l qo‘ymasligi lozim; e)
Bosh uslubiy tashkilot haqqoniy hisobot yuritilishi, test bo‘yicha yig’ilgan uslublarni
doimiy to’g’rilab borishi shart. Mazkur xizmat xodimi quyidagilar oldida javobgardir:
1)Ta’lim tizimida faoliyat ko’rsatadigan psixolog qo’yilgan diagnozning to’g’riligiga,
qo’llanilgan diagnostik va korreksion metodlarning ommakorligiga, tavsiyalarning
ilmiy jihatdan asoslanganligiga javobgardir.2)Psixolog tadqiqot va kuzatish ishlarining
qaydnomasi, xizmat xujjatlarining saqlanishiga javobgar shaxs hisoblanib, ularning
muayyan qoidaga binoan ma’lum tartibda rasmiylashtirishi va berishi shart.
Ma’lumotlardan foydalanishda mutaxassislarga talablar: 1) Psixologik xizmatlar tijorat
prinsiplariga emas, faqat kasbiy prinsiplarga bo’ysunishi lozim. 2) Psixologlar o‘zlari
yaxshi egallamagan yoki samaraliligi kasbiy yoki ilmiy jihatdan shubhali bo‘lgan
maxsus muolaja, metodikalar yoki boshqa uslublarni taklif qilmasliklari kerak. 3) Agar
psixologga unga ma’lum bo‘lmagan qandaydir imkoniyatlarni bilishi haqida ma’lumot
xabar qilinsa, u bunday ma’lumotni rad qilishi lozim. 4) Psixologlar mijozlarga o‘zlari
ko‘rsatayotgan xizmatning samaraliligini mubolag‘a qiladigan ma’lumot bermasliklari
lozim.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
321
2181-
3187
Umuman amaliyotchi psixologdan psixodiagnostik jarayonda har bir shaxsning
individualligini hisobga olichi va uning holatiga mos - xos munosabatda bo‘lish talab
etiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. G’oziev.E.G‘. Psixodiagnostika va amaliy psixologiya. Toshkent-2004.
2. Xayitov O.E.,Abdullaeva R.M. Psixodiagnostika. Darslik. T.2021. 200 b.
3. Abdullayeva R.M. Amaliyotchi psixolog ishining qoidalari va etik tamoyillari.
Maktab va hayot ilmiy-metodik jurnali.№3(159) 2021.2-3-b.
4. Abdullayeva R.M. Psixodiagnostika.Uslubiy qo’llanma. T.2021. 192 b.
5. Khimmataliev D.O., Khakimova M. F., Hkamidov J., Abdullaeva R.M. Improving
the professional competence of professional teachers. Journal of Critical Reviews,
Vol.7, ISSUE, 11, 2020, 1131-1137 p.
6. Abdullaeva R.M. Requirements for choosing a profession. International Journal of
Early
Childhood
Special
Education
(INT-JECSE)
DOI:10.9756/INTJECSE/V14I6.269 ISSN: 1308-5581 Vol 14, Issue 06 2022. 2150-
2153.
