ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
278
2181-
3187
KASBIY TA’LIMDA KIMYO FANINI O‘QITISHDA ZAMONAVIY
METODLAR
Abdiyeva Sitora Turdiboy qizi
Qarshi Abu Ali ibn Sino nomidagi
jamoat salomatligi texnikumi
Kimyo fani õqituvchisi
Annotatsiya
: Ushbu maqola kasbiy ta’lim muassasalarida kimyo fanini o‘qitish
va o‘rganishda zamonaviy metodlar va texnologiyalardan samarali foydalanish,
o‘qituvchining innovatsion yondashuvlari, mas’uliyat hissi, darslarga yangiliklar
kiritishi hamda darslarning qiziqarli va jonli o‘tishini ta’minlash haqida.
Kalit so‘zlar:
innovatsiya, texnologiya, samaradorlik, amaliyot, axborot-
kommunikatsiya, laboratoriya.
Yangi davr bugungi o‘qituvchilar zimmasiga yangi vazifalarni va bir qancha
mas’uliyatlarni yuklamoqda. Zamonaviy texnologiyalarning paydo bo‘lishi bilan
kimyo fanini o‘qitish an’anasi ham sezilarli darajada o‘zgardi. Hozirgi kunda sanoat
va ishlab chiqarish sohalari jadal rivojlanib borayotgan bir sharoitda, bo‘lajak
mutaxassislarga kimyo asoslarini chuqur o‘rgatish muhim ahamiyat kasb etadi.
Mamlakatimizda ta’lim sohasiga qaratilayotgan e’tibor, xususan, ta’lim jarayoniga
innovatsion yondashuvlarni joriy etish zaruriyati Prezidentimizning ko‘plab nutqlarida
va qarorlarida o‘z aksini topgan. Bu esa kimyo fani o‘qituvchilaridan zamonaviy
pedagogik va axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalangan holda ilg‘or
o‘qitish uslublarini joriy etishni, yosh avlodni kimyoviy jarayonlar va texnologiyalar
ko‘nikmalarini puxta egallashga tayyorlashni talab etadi.
Zamonaviy ta’lim standartlarida, jumladan, mutaxassislik fanlarini o‘qitishda
innovatsion texnologiyalardan foydalanish alohida qayd etilgan. Misol uchun,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
279
2181-
3187
hukumatimiz qarorlari bilan tasdiqlangan ta’lim tizimini rivojlantirish dasturlarida
“O‘zbekiston
Milliy
teleradiokompaniyasi,
Aloqa,
axborotlashtirish
va
telekommunikatsiya texnologiyalari davlat qo‘mitasi, O‘zbekiston Matbuot va axborot
agentligi hamda O‘zbekiston Milliy axborot agentligi bolalar va yoshlarning
qiziqishlari hamda intilishlarini inobatga olgan holda: televideniye, shu jumladan,
mahalliy telekanallar orqali bolalar va o‘smirlarga kimyo asoslari, ishlab chiqarish
texnologiyalari va ekologik savodxonlikni o‘rgatishga qaratilgan dasturlarni tayyorlash
va efirga uzatishni; turli korxona va tashkilotlarning faoliyati, dunyo sanoati va
texnologiyalariga bag‘ishlangan ilmiy-ommabop, chet el badiiy va multiplikatsion
filmlarini o‘zbek tilida subtitrlar bilan muntazam namoyish etishni; “ZiyoNet”
tarmog‘i orqali ta’lim muassasalarining xalqaro ta’lim va bilish resurslaridan
foydalanish imkoniyatini sezilarli darajada oshirishni, uning resurs markazini
multimedia resurslari, shaxsiy kompyuterlar va mobil qurilmalar uchun ilovalar bilan
boyitishni, shuningdek, kimyo va texnologiyaga oid o‘quv va badiiy adabiyotlarni,
ixtisoslashtirilgan rasmli gazetalar va jurnallarni nashr etishni, ular uchun maxsus
bo‘limlar va ilovalar tashkil etishni” ta’minlash belgilangan. Shu bois, barcha kimyo
fani o‘qituvchilari o‘z darslarini yanada jozibali qilish uchun texnologiyalardan
foydalanish zaruriyatini his etmoqdalar.
Bugungi kunda O‘zbekistonda texnik va kasbiy savodxonlikni oshirishning
ahamiyati har qachongidan ham ortib bormoqda. Bir qator kimyo sohasi mutaxassislari
kimyo asoslarini o‘rgatishning yangi usullari va yo‘llarini joriy etmoqdalar. Bu,
albatta, texnik ta’lim samaradorligini yanada oshiradi.
Ta’limda texnologiyadan foydalanish bir qancha noyob afzalliklarni beradi.
Qolaversa, bu o‘qitish tizimining samaradorligini sezilarli darajada oshiradi va o‘z
navbatida, o‘quvchiga zamon bilan hamnafas bo‘lishga va olg‘a intilishga yordam
beradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
280
2181-
3187
Texnologiya an’anaviy o‘qitish usullarini asta-sekin almashtirmoqda. Bugungi
kunda televizorda muntazam ravishda kimyo asoslarini o‘qitishga yordam beradigan
ko‘plab yangi dasturlar va ko‘rsatuvlar efirga uzatilmoqda.
Shuni ham alohida ta’kidlash joizki, O‘zbekistonda o‘qitish samaradorligini
oshirish maqsadida texnologiyadan foydalanishning yangi zamonaviy innovatsion
usullari joriy etilgan. Masalan, multimedia asosida kimyo asoslarini o‘rganayotgan
talabalar qiziqarli materiallar orqali ham ko‘rib, ham eshitib o‘rganish orqali to‘rt
ko‘nikmani (tinglash, gapirish, o‘qish, yozish) rivojlantirish imkoniyatiga ega
bo‘ldilar. Bundan tashqari, talabalar jonli harakatlarni kuzatib, ba’zi atamalarning
ma’nosini taxmin qilishlari va ularni tushunishga harakat qilishlari mumkin. Virtual
laboratoriyalar va simulyatsiyalar yordamida esa xavfsizlik qoidalariga rioya qilgan
holda, murakkab kimyoviy tajribalarni o‘rganish imkoniyati yaratildi.
Tabiiyki, har qanday kimyo darslarida kompyuter, proyektor, elektron doska,
maxsus dasturlar (masalan, kimyoviy formulalar va reaksiyalarni modellashtirish
dasturlari, interaktiv davriy jadval) kabi zamonaviy texnologiyalardan foydalanish
o‘quv jarayonini yanada rivojlantiradi, yosh avlodning kimyoviy ko‘nikmalarini tezroq
o‘rganishiga imkon beradi.
Kimyo darslarida ayrim o‘qituvchilarning texnologiyalardan foydalana olmasligi
va ularni samarali tatbiq eta olmasligi talabalarning zerikishiga olib keladi. Aynan shu
sababdan, o‘quvchining ishtiyoqini saqlab qolish uchun, darslarda texnologiya va hech
bo‘lmaganda kompyuterdan foydalanish o‘quvchining qiziqishini yanada oshirishni
ta’minlaydi. Darhaqiqat, o‘quvchining yoshi, qiziqishlari, qobiliyatlari va tushunish
darajasiga mos ravishda tayyorlangan o‘quv materiallari, albatta, samarali bo‘ladi.
Aksincha, agar biz o‘qituvchilar o‘quv materiallarini shu talablarga asoslanib
tanlamasak, agar boshlang‘ich maktab o‘quvchilari uchun murakkab atamalar bilan
to‘la videofilmlar, ma’ruzalar yoki matnlarni qo‘ysak, yoki ularni multimedia yoki
kompyuterlar orqali ko‘rsatsak, yoxud o‘rta va yuqori maktab yoki guruh
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
281
2181-
3187
o‘quvchilariga juda oddiy matnlarni o‘quv materiallari sifatida ko‘rsatsak, ularning
fanni o‘rganishga bo‘lgan qiziqishi asta-sekin pasayib boradi va ular darslarni
tushunmay qo‘yadilar. Bu esa o‘z navbatida past baholarga va o‘qituvchining talabalar
ko‘z o‘ngida hurmatini yo‘qotishiga olib kelishi mumkin. Shuning uchun, asosiy vazifa
shunchaki darslarda texnologiyalardan foydalanish emas, balki ulardan o‘rinli
foydalanish va texnologiyalardan foydalanish talaba bilimini oshirishga xizmat
qilishini ta’minlashdir. Zamonaviy kasbiy kompetensiyalar talablariga muvofiq olib
boriladigan darslarda (masalan, kimyoviy jarayonlarni tahlil qilish, tajribalar o‘tkazish,
loyiha ishlari, muhokama qilish) texnologiyadan samarali va o‘rinli foydalanish
muhimdir. Masalan, laboratoriya ishlarini taqdimotlari darslarida, taqdimot
materiallarini namoyish etishning o‘ziga xos qoidalari bor. Bu yerda asosiy maqsad
o‘quvchining taqdimot materialini tushunishi va uni qiynalmasdan tahlil qila olishidir.
Bunga erishish uchun, birinchi navbatda, taqdimotni namoyish etish uchun muhit
tayyorlanishi kerak, tinglovchilar uchun tinch muhit ta’minlanishi, o‘qituvchi audio va
vizual materiallar sifati hamda kuchaytirgichlarning to‘g‘ri ishlashiga e’tibor berishi,
shuningdek, taqdimotdan oldin va keyin bajariladigan mashqlar tayyor bo‘lishi va
o‘quvchilarga tarqatma materiallar berilishi kerak. Barcha talablar bajarilgach,
o‘qituvchi taqdimotni namoyish etishni boshlashi mumkin. Taqdimot kamida ikki
marta namoyish etilishi kerak; aks holda, o‘quvchilar mavzuni tushunmasliklari va
taqdimotdan keyin bajariladigan mashqlarni to‘g‘ri bajara olmasliklari mumkin.
Xuddi shunday, kimyoviy tajribalar va moddalarning xossalari darslarida
o‘quvchilarga videofilmlar va kliplarni multimediadan foydalanib ko‘rsatish va ularni
muhokama qilish texnologiya bilan o‘qitishda juda samarali usul hisoblanadi. Bunda
tanish atamalar ishlatilishi kerak, agar yangi va murakkab atamalar bo‘lsa, ularga
tushuntirishlar berilishi kerak. Yangi atamalarga oid mashqlar bajarilgandan so‘ng,
video material ko‘rsatilishi mumkin. Bu jarayonni amalga oshirish uchun tinch,
shovqinsiz muhit, qulay va toza sinf xonasi, hammaga ko‘rish imkoniyati va
kuchaytirgichlarning ishlayotganligini tekshirish muhimdir. Videoni ko‘rsatishdan
oldin, o‘qituvchi o‘quvchilar bilan videoning mavzusi haqida gaplashishi, savol-javob
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
282
2181-
3187
sessiyalarini o‘tkazishi va faqat o‘quvchilar mavzuga chinakam qiziqish bildirganiga
ishonch hosil qilgach, video materialni ko‘rsatishi kerak. Video tugagandan so‘ng,
o‘qituvchi talabalarning video film haqidagi fikrlarini so‘rashi va mashqlarni bajarishi
kerak. Agar bu bosqichlar to‘g‘ri amalga oshirilsa, bu darslar, albatta, o‘quvchilarning
qiziqishini va bilimini oshirishga katta hissa qo‘shadi. Demak, zamonaviy
texnologiyalar darslarimizni boyitishda, o‘quvchilarni jalb qilishda va bilimlarini
oshirishda bebaho rol o‘ynaydi. Ulardan to‘g‘ri va o‘rinli foydalana olish esa
muvaffaqiyatimizning asosiy garovidir.
Adabiyotlar ro’yhati :
1.
A. N. Usmonov, H. A. Raxmatullaev.
"Umumiy va anorganik kimyo."
(O‘zbekiston sharoitida umumta’lim va oliy ta’lim uchun keng qo‘llaniladigan
darslik.)
2.
D. B. Usmankulov, A. A. Yo‘ldoshev.
"Anorganik kimyo.
3.
Linus Pauling.
"General Chemistry." (Kimyo fanining klassik asarlaridan biri,
tushunarli va chuqur tushuntirishlarga ega.)
4.
John C. Kotz, Paul M. Treichel, John R. Townsend.
"Chemistry & Chemical
Reactivity."
(Zamonaviy
yondashuvga
ega,
reaksiyalar
mexanizmlari
va
qo‘llanilishiga e’tibor qaratilgan.)
