ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
255
2181-
3187
ABU ALI IBN SINO BUYUK QOMUSIY ALLOMA
To`raqulov Elbek Murodullayevich
1-son Davolash ishi fakulteti 4-bosqich talabasi
Ilmiy rahbar: Maxmudova Aziza
Nugmanovna, professor, Ijtimoiy
va gumanitar fanlar kafedrasi mudiri
Samarqand davlat tibbiyot universiteti
Annotatsiya:
Abu Ali Ibn Sino (Avicenna) — o‘rta asrlarning eng buyuk
mutafakkirlaridan biri bo‘lib, uning asarlari falsafa, tibbiyot, axloq va badiiy tasvirlar
sohalarida muhim ahamiyatga ega. U 980-yilda Buxoroda tug‘ilgan va 1037-yilda
Xurosonda vafot etgan. Ibn Sino o‘zining "Tib qonunlari" (Kitab al-Qanun fi al-Tibb)
asari bilan tibbiyot sohasida inqilobiy yutuqlarga erishgan, bu asar yüzyillar davomida
Evropada va Islom dunyosida asosiy tibbiy qo‘llanma sifatida xizmat qilgan.Ibn Sino
falsafiy g‘oyalari orqali mantiq, metafizika va axloqiy masalalarni chuqur o‘rganib,
insonning ruhiy va jismoniy holatini bir butun sifatida ko‘rishga harakat qilgan
.
Kalit so’zlar:
falsafa, tibbiyot, axloq, badiy adabiyot, inson psixologiyasi,
mantiq,’’Tib qonunlari’’, o’rta asrlar.
Аннотация:
Абу Али ибн Сина (Авиценна) — один из величайших
мыслителей Средневековья, чьи труды имеют важное значение в области
философии, медицины, этики и художественного изображения. Он родился в 980
году в Бухаре и умер в 1037 году в Хорасане. Ибн Сина добился революционных
достижений в области медицины своим трудом «Каноны врачебной науки»
(Китаб аль-Канун фи аль-Тибб), который на протяжении столетий служил
основным медицинским руководством в Европе и исламском мире. Благодаря
своим философским идеям Ибн Сина глубоко изучал логику, метафизику и
этические вопросы, пытаясь увидеть психическое и физическое состояние
человека как единое целое.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
256
2181-
3187
Ключевые слова:
философия, медицина, этика, художественная
литература, психология человека, логика, «Канон врачебной науки», средние
века.
Abstract:
Abu Ali Ibn Sina (Avicenna) is one of the greatest thinkers of the
Middle Ages, whose works are important in the fields of philosophy, medicine, ethics
and artistic depiction. He was born in 980 in Bukhara and died in 1037 in Khorasan.
Ibn Sina achieved revolutionary achievements in the field of medicine with his work
"The Canons of Medicine" (Kitab al-Qanun fi al-Tibb), which served as the main
medical manual in Europe and the Islamic world for centuries. Through his
philosophical ideas, Ibn Sina deeply studied logic, metaphysics and ethical issues,
trying to see the mental and physical state of man as a whole.
Key words:
philosophy, medicine, ethics, fiction, human psychology, logic, "The
Canons of Medicine", Middle Ages.
980-yilning 18-iyunida Buxoro yaqinidagi Afshona qishlogʻida tugʻilgan
va 1037-yilning 16- avgustida Hamadonda vafot etgan. Gʻarbda Avitsenna (ingl.
Avicenna) nomi bilan mashhur. Ibn Sinoning otasi Abdulloh Balx shahridan boʻlib,
Somoniylar amiri Nuh ibn Mansur (967—997) davrida Buxoro tomoniga koʻchib,
Hurmaysan qishlogʻiga moliya amaldori etib tayinlanadi. U Afshona qishlogʻida Sitora
ismli qizga uylanib ikki oʻgʻil farzand koʻradi. Oʻgʻillarining kattasi Husayn (Ibn
Sino), kenjasi Mahmud edi. Husayn 5 yoshga kirgach, Ibn Sinolar oilasi poytaxt —
Buxoroga koʻchib keladi va uni oʻqishga beradilar. 10 yoshga yetar yetmas Ibn Sino
Qurʼon va adab darslarini toʻla oʻzlashtiradi. Ayni vaqtda u hisob va aljabr bilan ham
shugʻullanadi, arab tili va adabiyotini mukammal egallaydi. Dovrugʻi butun shaharga
yoyilgan yosh tabibni amirni davolash uchun saroyga taklif qiladilar. Uning
muolajasidan bemor tezda sogʻayib, oyoqqa turadi. Evaziga Ibn Sino saroy
kutubxonasidan foydalanish imkoniyatiga ega boʻladi. Somoniylarning kutubxonasi
oʻsha davrda butun Oʻrta va Yaqin Sharqdagi eng katta va boy kutubxonalardan
sanalardi. Ibn Sino bir necha yil davomida shu kutubxonada kechayu kunduz mutolaa
bilan mashgʻul boʻlib, oʻz davrining eng oʻqimishli, bilim doirasi keng kishilaridan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
257
2181-
3187
biriga aylandi va shu paytdan boshlab oʻrta asr falsafasini mustaqil oʻrganishga
kirishdi. U yunon mualliflarining, xususan, Aristotelning „Metafizika“ asarini berilib
mutolaa qildi. Lekin bu kitobda bayon qilinganlarning aksariyati Ibn Sino ga
tushunarsiz edi. Tasodifan yosh olimning qoʻliga Abu Nasr Forobiyning
„Metafizikaning maqsadlari haqida“gi kitobi tushib qoladi va uni oʻqib chiqibgina Ibn
Sino metafizikani oʻzlashtirishga muvaffaq boʻladi.
Ibn Sino tarjimai holining yozilib
qolishi, koʻpgina asarlarining taʼlifi va tartibga tushishi hamda ularning keyingi
avlodlarga kelishida Jurjoniyning xizmati katta. Jurjondalik vaqtida Ibn Sino ham ilmiy
ijod bilan shugʻullandi, ham tabib sifatida faoliyat koʻrsatdi. Bu yerda u shogirdining
iltimosiga koʻra, mantiq, falsafa va boshqa fanlarga oid bir nechta risola yozdi va eng
muhimi „Tib qonunlari“ning dastlabki qismlarini yaratdi. 1014-yil olim Jurjonni
yotishlar olimning salomatligiga jiddiy taʼsir etdi. U qulanj (Kolit) kasalligiga chalindi.
Alouddavlaning Hamadonga yurishi vaqtida Ibn Sino qattiq betobligiga qaramay, u
bilan birga safarga chiqadi. Yoʻlda dardi qoʻzgʻab olimning tamomila madori quriydi
va oqibatda u shu darddan 57 yoshida vafot etadi. Olim Hamadonda dafn etiladi. Uning
qabri ustiga 1952-yilda maqbara ishlangan (meʼmori X. Sayxun). Maqbara Ibn Sinoga
bagʻishlangan muzey xonalarini ham oʻz ichiga oladi. Zamondoshlari Ibn Sinoni
„Shayx ar-Rais“ („donishmandlar sardori, allomalar raisi“); „Sharaf al-mulk“ („Oʻlka,
mamlakatning obroʻsi, sharafi“), „Hujjat al- haqq“ („Rostlikka dalil“); „Hakim al-
vazir“ („Donishmand, tadbirkor vazir“) deb ataganlar. Jahon fani tarixida Ibn Sino
qomusiy olim sifatida tan olingan, chunki u oʻz davridagi mavjud fanlarning qariyb
barchasi bilan shugʻullangan va ularga oid asarlar yozgan. Olim asarlarini oʻsha davrda
Yaqin va Oʻrta Sharqning ilmiy tili boʻlgan arab tilida, baʼzilari (sheʼriy va ayrim
falsafiy asarlari)ni fors tilida yozgan.
Ibn Sino tushunchasida bilimlarni chuqur oʻrganish orqali xudoni bilish
mumkin degan fikr yotadi. U mavjud bilimlarni egallagan insongina haqiqiy musulmon
boʻla oladi, deb tushunadi. Ibn Sino mantiqni ilmiy bilishning, mavjudotni
oʻrganishning ilmiy usuli deb biladi. „Mantiq, — deb yozadi Ibn Sino — insonga
mantiq, matematik, fizik, psixolog, faylasuf va buyuk fors va tojik tillari o‘qituvchisi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
258
2181-
3187
Ibn Sino turli fanlar boʻyicha 450 dan ortiq risolalar yozgan boʻlsa, ulardan faqat 240
tasi bizgacha yetib kelgan. Bu dissertatsiyalar fanning aksariyat sohalarini qamrab
olgan bo‘lib, xususan, ularning 150 tasi falsafa, 40 dan ortig‘i esa tibbiyot sohasiga oid.
Ibn Sinoning tib ilmida yuksak mahoratga erishishida Buxorolik boshqa bir tabib Abu
Mansur al Hasan ibn Nuh al Qumriyning xizmati katta boʻldi. Ibn Sino undan tabobat
darenii olib, bu ilmning koʻp sirlarini oʻrgangan. Qumriy bu davrda ancha keksayib
qolgan boʻlib, 999-yilda vafot etdi. Buxoroni zabt etib, Somoniylar davlatini
agʻdarganidan keyin Ibn Sino hayotida tashvishli, notinch va ogʻir damlar boshlandi.
1002-yil uning otasi vafot etdi. Ikki sulola vakillarining taxt uchun kurashi 1005-
yilgacha davom etib, oxiri Qoraxoniylarning butkul gʻalabasi bilan tugadi. Bunday
vaziyatda Buxoroda ortiq qolib boʻlmas edi. Shu bois Ibn Sino oʻz yurtini tark etib
Xorazmga bosh olib ketdi. XI-asr boshlarida Xorazm qoraxoniylar hujumidan
birmuncha tinch boʻlib, iqtisodiy va madaniy jihatdan ancha rivojlangan oʻlka edi.
Xorazmshohlar Ali ibn Maʼmun (997— 1009) va Maʼmun ibn Maʼmun (1009— 1017)
ilm fanga eʼtiborli hukmdorlar boʻlib, olimlarga ilmiy ijod uchun qulay sharoit yaratib
bergan edilar.
Ibn Sino falsafasi, asosan, Aristotel va Platonning g‘oyalariga asoslangan.
U metafizika, mantiq, axloq va ruhiyat masalalarini chuqur o‘rgangan. Uning "Kitob
ash-Shifa" (Shifo Kitobi) asari, falsafa va ilm-fanning turli sohalarini o‘z ichiga oladi
va bu asar o‘z davrida juda mashhur bo‘lgan.Ibn Sino, shuningdek, inson ruhini va
uning faoliyatini o‘rganishga katta e’tibor bergan. U ruh va tananing bir-biri bilan
bog‘liqligini ta’kidlagan va inson psixologiyasiga oid bir qator nazariyalarni ishlab
chiqqan. Ibn Sino tibbiyotda ham katta yutuqlarga erishgan. Uning "Tib qonunlari"
asari 5 qismdan iborat bo‘lib, unda anatomiyadan tortib, kasalliklar va ularni davolash
usullarigacha bo‘lgan ma’lumotlar keltirilgan. Bu asar Yevropada o‘rta asrlarda
tibbiyot ta’limining asosiy manbasi bo‘lib xizmat qilgan. Ibn Sino kasalliklarning
sabablari va ularni davolash usullarini ilmiy asosda bayon etgan. Ibn Sinoning merosi
nafaqat Islom dunyosida, balki Yevropada ham katta ta’sir ko‘rsatdi. Uning asarlari
lotin tiliga tarjima qilindi va Yevropadagi ko‘plab universitetlarda o‘qitildi. U nafaqat
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
259
2181-
3187
tibbiyot va falsafa, balki badiiy adabiyot va ilm-fan sohalarida ham o‘z izini qoldirdi.
Abu Ali Ibn Sino buyuk qomusiy alloma sifatida insoniyat tarixida muhim o‘rin
egallaydi. Uning ilmiy ishlari, falsafiy g‘oyalari va tibbiyotdagi yutuqlari bugungi
kunda ham dolzarb ahamiyatga ega. Ibn Sinoning merosi nafaqat o‘z zamonidagi ilm-
fan rivojiga, balki keyingi avlodlarga ham ta’sir ko‘rsatdi. U haqiqatan ham buyuk
alloma bo‘lib, insoniyat tarixida o‘zining yuksak o‘rnini egallagan.
Foydalanilgan adabiyot va havolalar
1.
Daly, Jonathan The Rise of Western Power: A Comparative History of Western
Civilization (en). A&C Black, 2013-12-19. — s. 18. ISBN 978-1-4411-1851-6.
2.
5. (en) Avicenna | Persian philosopher and scientist, qaraldi: 2018-08-04
3.
6. Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi. T., 2003. 9-bet
4.
7.
Sh.Do`stmuhammad,J.I.Gulshanbeko`g`li,T.ZShuhrato`g`li.AmirNasrulloBukharaA
mirligi
5.
Rule of Period | Zien Journal of Social Sciences and Humanities.
