ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
232
2181-
3187
MUMTOZ ARAB SHEʼRIYATI.ALISHER NAVOIYNING TURKIY
TILLAR RIVOJIGA QOʻSHGAN HISSASINI.
Mutalibova Zahroxon Mirzabahrom qizi
Andijon Davlat Chet tillari instituti 1-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu
maqolada
mumtoz
arab
sheʼriyati
haqida
oʻrganiladi.Bundan tashqari,buyuk mutafakkir ajdodimiz Alisher Navoiyning turkiy
tillar rivojiga qoʻshgan ulkan hissasi haqida fikr va mulohazalar bayon etiladi.
Kalit soʻzlar:
mumtoz adabiyot,arab sheʼriyati, Alisher Navoiy,turkiy tillar,til va
uslub.
Abstract:
This article studies classical Arabic poetry. In addition, it presents
thoughts and comments on the great contribution of our great thinker ancestor Alisher
Navoi to the development of Turkic languages.
Keywords:
classical literature, Arabic poetry, Alisher Navoi, Turkic languages,
language and style.
Аннотация:
В статье изучается классическая арабская поэзия. Кроме того,
в нем представлены мысли и комментарии о большом вкладе нашего великого
предка-мыслителя Алишера Навои в развитие тюркских языков.
Ключевые слова:
классическая литература, арабская поэзия, Алишер
Навои, тюркские языки, язык и стиль.
Kirish qism: Mumtoz adabiyot - milliy va jahon badiiy madaniyati xazinasini
tashkil etgan, koʻpchilik tomonidan tan olingan mashhur asarlar.Mumtoz adabiyoti
asrlar davomi yigʻilgan xazinalar manbasi hisoblanadi.Mumtoz adabiyoti tarixi va
uning rivojlanishi haqida aytadigan boʻlsam:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
233
2181-
3187
1.Antik davr: Mumtoz adabiyotning asoslari ko'plab qadimgi xalqlardan,
jumladan, grek, roma va misr adabiyotlaridan kelib chiqqan. Ushbu davrda epik
asarlar, tragediyalar va komediyalar yozilgan.
2.O'rta asrlar: Arab adabiyoti rivojlandi, bu jarayonda Qur'on va hadislarning
ta'siri sezilarli edi. Arab mumtoz adabiyoti shoirlar, mifologiyalardan to'liq
foydalangan, masnaviy, ghazal va ruboiy janrlari paydo bo'lgan.
3.Renesans: Renesans davrida Yevropada mumtoz adabiyot yangicha shakllar va
uslublar bilan to'ldirildi, klassik asarlar qayta kashf etildi va ularning ta'siri adabiyotga
ta'sir qildi.
Mumtoz adabiyot insonlar hayotida juda katta ahamiyatga egadir.Mumtoz
adabiyot orqali biz madaniy merosimizni saqlashimiz hamda uni kelajak avlodga
yetkazish mumkin boʻladi.Bundan tashqari u xalqning ruhiyatini, qadriyatlarini va
umuminsoniy muammolarini aks ettiradi.
Asosiy qism: Mumtoz arab sheʼriyati — bu arab adabiyotining eng qadimiy va
klassik qismidir. U asosan O'rta asrlar davomida, ya'ni 6-asrdan 14-asrgacha rivojlanib,
bu davrda ko'plab buyuk shoirlar va adabiyot namoyandalari tomonidan yaratilgan.
Mumtoz arab sheʼriyati o'zining ma'naviy, estetik va badiiy jihatlari bilan alohida
ajralib turadi.
Qadimgi Arab sheʼriyati: Arab sheʼriyatining asosi, asosan, jazirama mintaqa
qabila shoirlari tomonidan yaratilgan xalq sheʼriyati hisoblanadi. Bu davrda sheʼrlar
og'zaki ravishda tarqatilgan va qabila qahramonliklarini, urushlarni, sevgini va boshqa
ijtimoiy mavzularni yoritgan.
Mumtoz davr: Islomning tarqalishi bilan mumtoz arab sheʼriyati yanada
rivojlandi. Alifbo va grammatik qoidalar tartibga solindi, shoirlar o'z asarlarini yozma
ravishda keltirishni boshladilar. Bu davrda shoirlar o'zlarining ijodida diniy mavzular,
axloqiy qadriyatlar va falsafiy fikrlarni ham qamrab oldilar.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
234
2181-
3187
Mumtoz arab sheʼriyati asosan qasida shaklida namoyon bo'ladi. Bu turdagi
she'rlar boshlanishida doira (qafiya) bilan birga davom etadi va odatda madhiya
(maqtov), huda (qahramonlik) va nasr parcha qismini o'z ichiga oladi.
Mumtoz arab sheʼriyati, uning badiiy, ma'naviy va tarixiy ahamiyati tufayli,
insoniyatning eng ma'naviy meroslaridan biri sifatida e'tirof etiladi. Ushbu she'riyat,
arzimas bir holatga qaramay, vaqt o'tishi bilan o'zining kuchli ta'sirini saqlab qoladi va
yangi avlodi uchun ilhom manbai bo'lib xizmat qiladi. Arab madaniyati va milliy
identitetni shakllantiruvchi buyuk asar sifatida, mumtoz arab sheʼriyati nafaqat o'z
davri uchun, balki kelajak avlodlar uchun ham ahamiyatli merosdir.
Barchamizga maʼlumki, buyuk mutafakkirimiz Alisher Navoiy turkiy tillar
rivojiga ulkan hissa qoʻshgan ulugʻ allomalarimizdan biridir.Alisher Navoiy (1441–
1501) — oʼzining boy ijodi va chuqur falsafiy fikrlari bilan nafaqat o'zbek
adabiyotining, balki turkiy tillarining rivojida alohida o'rin tutgan buyuk shoirdir. U
mumtoz arab she'riyati an'analaridan foydalangan holda, o'z asarlarida turkiy tilni
rivojlantirgan va uning qiyofasini yangilagan. Navoiyning asarlarida arab she'riyati
taʼsiri ko‘rinsa-da, u turkiy til va adabiyotning o'ziga xosligini saqlab qolishga e'tibor
qaratgan.Navoi ijodining asosiy manbalaridan biri arab she'riyati bo'lgan. U arab
shoirlarining uslubiy yondashuvlarini o'z asarlariga singdirgan, shu bilan birga,
ularning mavzularini, poetik melodiya va obrazlar tizimini qabul qilgan. Mumtoz arab
she'riyati, uning strukturasidagi qoidalar va shakllari, Navoiyning "Xamsa" asarida
ochiq-oydin ko'rinadi. U arab she'riyatidagi diqqatga sazovor iboralar va uslublarni
moslashtirib, turkiy tilning go'zalligini va boyligini namoyish etgan.Alisher
Navoiyning "Xamsa" asari orqali butun dunyo tanigan.U oʻzining ushbu asarida turkiy
tilning qanchalik boy ekanligini koʻrsatgan.Soʻz mulkining sultoni Navoiy turkiy
tildagi bir soʻzning koʻplab sinonimlarining borligi bu tilning qanchalik boy ekanligini
koʻrsatishini ham bayon etgan.
Navoiy dahosining qudrati shunda kuzatiladiki, u o‘zining amaliy-badiiy faoliyati
bilan turli til, lahja va shevalarga xos fonetik, leksik va grammatik xususiyatlarni
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
235
2181-
3187
umumlashtirdi, muayyan me’yorga solib, sayqallashtirdi. Shu tariqa, yagona adabiy
tilga asos solib, uni yuqori cho‘qqiga olib chiqdi.Alisher Navoiyning turkiy tillar
rivojiga qoʻshgan hissasi bir necha jihatdan namoyon bo'ladi:
Til va Uslub: Navoiy turkiy tilining boyligini va dillarini namoyish etgan. Uning
she'rlarida o'zbek, asar turkcha kontekstdagi so'zlar va iboralar keng qo'llanilgan. Bu
uslub nafaqat estetik jihatdan, balki lingvistik jihatdan ham turkiy qismlarning
boyligini ko'rsatadi.
Adabiy Katta Maqsadlar: Navoiy asarlarida lehzalar va turli dialektlar o'rtasidagi
mavzularni harmoniyali birlashtirishga muvaffaq bo'lgan. Bu holat turkiy tillarning
kelajagi uchun zarur bo'lgan birlikni ta'minlagan.
Yangi Janrlar va Mavzular: Navoiy iqtibos olgan an'anaviy mavzularni yangi
zamon ruhida qoliplash va yangi janrlarning rivojlanishini olib kelishda yordam
bergan. Uning lirik she'rlari, masna'lar va tarixiy epik asarlari boshqacha ko'rinishda
yaratilgan bo'lib, yangi shakllar va ko'rinishlar kiritilgan.
Ma'naviy va Axloqiy Temalar: Mumtoz arab she'riyati va Navoiy asarlaridagi
ma'naviy va axloqiy mavzular bir-biri bilan uyg'un keladi. Navoiy o'z asarlarida inson
ruhiyatini, axloqiy qadriyatlarni va ma'naviy o'sishni alohida ta'kidlagan. Ushbu
temalar turkiy she'riyatga yangi anglash imkoniyatlarini ochgan.
Xulosa: Alisher Navoiyning mumtoz arab she'riyati bilan aloqalari va ushbu
an'analarni turkiy tilni rivojlantirishda qo'llanilishi, uning ijodining beqiyos o'rnini
ko'rsatadi. U, shubhasiz, faqat o’z zamonining o'ziga xos shoirlaridan biri emas, balki
turkiy tillar rivojiga qattiq ta'sir ko'rsatgan adabiy shaxs sifatida ham qabul qilinadi.
Navoiyning asarlari, bugungi kunda ham, til birligi va madaniyati rivojiga ta'sir etishda
davom etmoqda. Bu orqali u kelajak avlodlar uchun beqiyos meros qoldiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
236
2181-
3187
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.https://uz.wikipediya.org
2.iiau.uz.
3.Al chatbot
