ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
215
2181-
3187
ALISHER NAVOIY IJODIDA UMUMINSONIY G‘OYALAR
TARANNUMI
Saidova Dildora
Baxtiyarovna
TDSI
akademik litseyi
o’zbek tili va
adabiyot fani o’qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Alisher Navoiy ijodiy merosidan o‘rin
olgan uumuminsoniy g‘oyalar, shoir g‘azallari, ruboiy va tuyuqlari misolida talqin
qilinadi. Ijodkorning badiiy mahorati uning asarlari tahlili orqali aks ettiriladi. Shoir
g‘azallarida tarannum etilgan mangulikka daxldor falsafiy fikr-mulohazalar keng
yoritib beriladi.
Kalit so‘zlar:
g‘oya, talqin, tahlil, falsafiy yondashuv, badiiy mahorat, estetik
ideal, poetik joziba, ijodkor fenomeni.
Adabiyot olamida o‘zidan o‘chmas nom qoldirgan yorqin siymo, noyob iste’dod
sohibi Alisher Navoiy ijodiy merosidan o‘rin olgan turfa asarlarda ijodkorning
dunyoqarashi va estetik tafakkuri o‘z ifodasini topgan. Alisher Navoiy devonlaridagi
g‘azallarda va uning nasriy tarzda yaratilgan qator asarlarida bevosita ulug‘
mutafakkirning adabiy qarashlari bo‘y ko‘rsatib turadi. Shoir tomonidan qalamga
olingan mavzular tarkibiga singdirilgan umuminsoniy g‘oyalar ushbu asarlarning
umrboqiyligini ta’minlaydi.
Alisher Navoiy adabiy merosi bag‘oyat keng ko‘lamni tashkil etadi. Muallif o‘z
asarlarini yaratar ekan, davriylikdan chekinib, barcha zamonlarda ham dolzarblik kasb
etuvchu mavzularga yondashadi. Ularni yetuk tafakkuriga tayangan holda keng
yoritadi. Shoir asarlarida ifodalangan ezgu g‘oyalar uning hikmatlarida namoyon
bo‘ladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
216
2181-
3187
Navoiy badiiy ijod olamida qalam tebratar ekan, bir qator go‘zal asarlar yaratdi.
Bu bebaho ijod namunlari uning nomini butun jahonga yoydi. Ta’kidlash joizki,
Navoiy shaxsi bashariyat oldida ulug‘ ustoz sifatida e’tirof etishga arzigulik hilqatdir.
Uning asarlari qatiga jo bo‘lgan, asrlar o‘tsa-da hamon o‘z ahamiyatini yo‘qotmay
kelayotgan teran mazmun va umumbashariy g‘oyalar uyg‘unligi ijodkorning adabiyot
olamidagi yuksak maqomini belgilaydi. Navoiy asarlari mutolaasi kishi ruhiyatiga ajib
sokinlik, zavq bag‘ishlaydi. Shoirning hikmatga yo‘g‘rilgan ijodini o‘rganish
jarayonida uning donishmandona falsafiylik aks etgan fikrlari ongimizga o‘rnashib
qoladi. Shoir she’riyati to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatuvchi mayoq kabi bizga o‘zligimizni
anglamoq va chin inson bo‘lmoq yo‘lini o‘rgatadi go‘yo.
Alisher Navoiy asarlarida shoirning axloqiy qarashlari o‘z ifodasini topgan va bu
ijod namunalari o‘z o‘rnida muallifning shaxsiy fikr-mulohazalari, a’moli va
dunyoqarashini, xarakterini namoyon etgan. Navoiy o‘z asarlarida adabiyot zamiriga
singib ketgan umumbashariy g‘oyalarni mukammal yoritgan va keng targ‘ib qilgan.
Agar hikmatga bo‘lsa iltifoting,
Ki bo‘lsun Nuh umricha hayoting. [Navoiy, 1968: 20].
Yuqorida keltirilgan baytda ham Alisher Navoiyning shaxsiy qarashlari aks etgan.
Hikmat o‘rganishga, umuman, ilm olishga ixlosi mavjud bo‘lgan shaxslarga daho shoir
Nuh umri kabi uzoq umr tilaydi va bu bilan o‘zining ham hikmatga xayrixoh ekanligini
izhor qiladi. Qisqagina misralar orqali insoniyatni ilm-ma’rifatli bo‘lmoqqa chorlaydi.
Biyiklik keldi himmatdin nishona,
Ki himmatsizni past etdi zamona. [Navoiy, 1968: 23].
Keltirilgan baytda ham Navoiyga xos ulug‘vorlik mujassam. Shoir insonga
buyuklik kelarkan, bu uning himmatli zot ekanligidan nishonaligini, agar kishi
himmatsiz bo‘lsa, zamonaning o‘zi undan buyuklikni tortib olib, qadrini past qilajagini
bayon etadi. Oradan qancha vaqt o‘tishiga qaramasdan ushbu baytdagi mazmun hanuz
ohorini yo‘qotmagan. Inson atalmish bebaho yaratiqni himmatli bo‘lishga chorlar
ekan, shoir buyuklikka, yuksak martabaga erishmoqning sodda va to‘g‘ri yo‘lini
ko‘rsatadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
217
2181-
3187
Bo‘lmas adabsiz kishilar arjumand,
Past etar ul xaylni charxi baland. [Navoiy, 1968: 25].
Yuqoridagi baytda ijodkor beadab kishining el ichida qadrsiz bo‘lishi, obro‘
topolmasligini, uning martabasini falak yuksakka ko‘tarmasligini yozadi. Muallif
insonning yuksalishiga eng kerakli omillardan biri sifatida unda odobning yuqori
darajada bo‘lishi lozimligini bayon etadi. Adab tushunchasini Alisher Navoiy o‘zining
bir qator asarlarida tilga oladi va bu sifatni ahli basharga eng zarur sifatlar qatoriga
kiritadi. Darhaqiqat, kishi jamoada o‘z o‘rniga ega bo‘lishi uchun, boshqalar nazdida
o‘zining yaxshi xulq-atvorini ko‘rsatmog‘i kerak. Bunda esa uning tarbiyasi, odob-
axloqi birinchi o‘rinda turadi. Navoiyning pand-nasihatlari ana shu mazmunni o‘zida
mujassamlashtiradi.
Bu gulshan ichra yo‘qdur baqo guliga sabot,
Ajab saodat erur qolsa yaxshilik bila ot. [Navoiy, 1968: 25].
Shoir ta’kidlagani kabi, bu o‘tkinchi dunyoga ishonch yo‘q, inson umri g‘animat.
Ana shu g‘animat umrdan unumli foydalanmoq va uni ezgu maqsadlar uchun sarf
etmoq joizdir. Muxtasar hayot davomida yaxshiliklar qilib, yaxshi nom qoldirmoq
inson uchun eng buyuk saodatdir. Yuqoridagi misralarda shoir o‘z shiorini aks ettiradi.
Alisher Navoiy nuqtayi nazari bilan olib qaraganda bu olamda insondan qoladigani
faqat u qilgan ezgu ishlar va yaxshi nom, boshqa barchasi o‘tkinchi hashamat, sarob.
Ijodkor yaratgan asarlari bilan nafaqat kishilarni yaxshilikka undagan, balki o‘zi ham
butun umr ushbu baytdagi hikmatga amal qilib yashagan. Shu bois, uning qilgan ezgu
ishlari unutilmas, nomi elda aziz va mo‘tabardir. Shoirlar shaxsiga xos oliyjanoblik va
haqgo‘ylik uning asarlaridagi mohiyatni yanada jilolantirib, nurlantirib turadi, buni biz
Alisher Navoiy ijodi misolida yaqqol ko‘rishimiz mumkin.
Navoiy asarlarida xalqimiz ongiga azaldan singib ketgan ezgu qadriyatlar va
tushunchalar yorqin aks etgan. Shoir ijodida o‘zgalarga beminnat yaxshilik qilish,
mehr-oqibat ko‘rsatish kabi oqilona fazilatlar taqin qilingan, bu kabi ezgu amallar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
218
2181-
3187
targ‘ibi nasihatomuz tarzda tasvirlangan. Shoirning falsafiy mushohada yuritish
qobiliyati uning pand-nasixat tarzida yozilgan hikmatlarida yaqqol namoyon bo‘ladi.
Qil yaxshiligu, demakni dohil qilma,
Minnat bila yaxshlikni botil qilma. [Navoiy, 1968: 80].
Baytda ifodalangani kabi inson yaxshilik qilishni maqsad qilar ekan, uni elga
oshkor qilmasligi lozim. Agar bu ezgu amalni boshqalarga ko‘z-ko‘zlamoqchi bo‘lsa,
yoki minnat qilsa bu yaxshilik o‘z-o‘zidan yo‘qqa chiqadi. Chin ko‘ngildan kimgadir
himmat ko‘rsatish uchun sahovatni yashirin yo‘l bilan amalga oshirish darkor. Navoiy
bu qisqagina baytda butun bashariyat uchun dars bo‘ladigan ulkan ma’noni
mujassamlashtira olgan daho shoirdir. Uning ijodiga xos falsafiylik va badiiy mahorat
uyg‘unligi shoir she’riyatining asl mohiyatini ochishga xizmat qiladi.
Desangki, taomim zoe bo‘lmag‘ay, yedur,
Va tilasangki, libosim eskirmagay kiydur. [Navoiy, 1968: 30].
Yuqorida keltirilgan satrlarda Navoiy asl insonning qay tartibda yashamog‘i
lozim ekanligini ifodalaydi. Agar kishi o‘zgalarga qancha sahovat qilsa, bu sahovat
Tangri taolo tomonidan uning o‘ziga ming barobar ortiq bo‘lib qaytadi. Kimgadir o‘z
rizqidan berish, o‘zining rizqi yanada ortishiga sabab bo‘ladi. Kim bilandir borini
baham ko‘rish, uning o‘z nasibasining bundan-da ziyoda bo‘lishiga yo‘l ochadi.
“Navoiyning nuqtayi nazariga ko‘ra, mol-u dunyoni yig‘ish emas, balki hayrli
ishlarga, xalq farovonligi yo‘lida sarflash kerak. Uning o‘zi shunday yo‘l tutadi va
boshqalarni ham shunga da’vat qiladi”. [Navoiy, 2011: 5].
Ki har kim ayon etsa yaxshi qiliq,
Yetar yaxshliqdin anga yaxshiliq. [Navoiy, 1968: 40].
Kishiga o‘zining xulq-atvoriga ko‘ra muomala qilinadi. Agar u ko‘pchilikning
orasida yaxshi fe’l-atvorini, go‘zal fazilatlarini namoyon etsa, yaxshilik ko‘rguzsa,
unga yaxshlik bilan javob qaytadi. Har bir ishning javobi bo‘lgani singari adolat
tarozosida ham yaxshilik va ezgulik hamisha og‘ir tosh bosadi. Har kimga o‘z niyatiga
va bajargan amallariga yarasha ne’matlar nasib qiladi. Navoiy asarlari zamirida
shoirning hayotiy qarashlarini mijassamlashtirgan shu kabi g‘oyalar chuqur ildizga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
219
2181-
3187
ega. Navoiyni talqin qilmoq uchun, avvalo, uning ijodiy merosini o‘rganmoq va shoir
shaxsiyatini teran anglamoq lozim. Bu tahlil esa bizga ijodkor faoliyatining mohiyatini
to‘la tushunib yetishga ko‘mak beradi.
Alisher Navoiy ijodi chin ma’noda ma’naviyat xazinasiga qiyoslanadi. U o‘z
asarlarida insonlarni ilm-u hunar o‘rganishga da’vat qiladi. ilmsiz va o‘rganishni
istamaydigan kishilarning holi tang bo‘lishini ta’riflaydi:
Kishi ta’limdin topsa malolat,
Topar ilm ahli olinda xijolat. [Navoiy, 1968: 43].
Kishining salohiyatini oshiruvchi, dunyoqarashini kengaytiruvchi va ruhini
uyg‘otguvchi omil bu ilmdir. Navoiy ta’rificha, agar biror kimsa ta’lim olishni o‘ziga
malol keltiradi deb bilar ekan, u hech narsaga erishmaydi, balki ilmli kishilar oldida
hamisha xijolatda qoladi. Shaxsning qalb ko‘zi ochilmog‘i, ongi uyg‘onmog‘i uchun
ilm suv va havodek zarurdir. Ilmli inson hamisha elda aziz va tabarruk bo‘lg‘ay.
Har kishi komil erur, bas anga Haq bandalig‘i,
Mundin o‘zga ta’mai kasbi kamol aylamangiz. [Navoiy, 2011: 106].
Yuqoridagi baytda o‘z-o‘zidan daho shoirning umri davomida amal qilib kelgan
aqidasi aks etgan. Chinakam komil inson uchun Haqning oddiy bandasi bo‘lib
yaralishning o‘zi bir saodat. Boshqa narsalardan ta’ma qilmoq o‘rinsizdir. Inson neki
ishga qo‘l urmasin, uni Tangri taolodan madad olgan holda qilmog‘i lozim. Bu yo‘lda
o‘zgalardan yordam olmoqqa hojat bo‘lmas. Alisher Navoiy asarlarida ta’magirlik eng
yaramas illatlardan biri sifatida qaraladi. Shoirning o‘zi esa insonlarni bu illatdan uzoq
yurishga chorlaydi.
Komillik darajasiga yetgan shoirning pandnomasi butun bashariyatning
nigohida jonlanmoqda. U yaratgan asarlarning mazmunida insoniyat uchun hanuz
jumboq bo‘lib kelayotgan savollarning javobi va hayot mohiyatiga oid purma’no
fikrlar majmuyi o‘z ifodasini topgan.
Alisher Navoiy ijodiy merosini o‘rganish komillikka yetishishni maqsad qilgan
insonlar uchun to‘g‘ri yo‘lni ko‘rsatuvchi ma’rifat nurlariga intilish kabidir. Bu
hikmatlar ziyosidan bahramand bo‘lgan qalb shoir asarlaridan zavq tuyadi, undagi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
220
2181-
3187
umuminsoniy g‘oyalariga ergashadi, yaxshilikka yor bo‘ladi, o‘z umri davomida
ezgulikni bosh mezon qilib oladi. Bunday darajaga yetmoqlik uchun hazrat Navoiyni
anglamoq kerak, bu barhayot siymoning bitiklarini dilga jo qilmoq lozim. Zero,
komillikning asl belgisi ezgulikka esh bo‘lmoqlikdir. Alisher Navoiy asarlari esa butun
insoniyatga ezgulik taratayotgan badiiyat yodgorliklaridir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Алишер Навоий. Ҳикматлар. – Т.: Ғафур Ғулом номидаги бадиий адабиёт
нашриёти, 1968. – Б.88.
2. Алишер Навоий. Ҳикматлар. – Т.: Ўзбекистон, 2011. – Б. 408
3. Абдуғофуров А. Буюк бешлик сабоқлари. – Т.: Ғафур Ғулом номидаги
Адабиёт ва санъат нашриёти, 1995. –Б. 184.
4. Қаюмов А. Ишқ водийси чечаклари. – Т.: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва
санъат нашриёти, 1985. – Б. 256.
