ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
177
2181-
3187
“HAYRAT UL-ABROR” DOSTONIDA ODOB-AXLOQ MASALALARI
Gulnora Umarova A’zam qizi,
Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti
O‘zbek tili va adabiyoti ta’limi kafedrasi
tayanch doktorant
u.gul.a786@gmail.com
O‘zbek mumtoz adabiyotida axloqiy-g‘oyaviy masalalarni yuksak badiiy
darajada ifodalashda Nizomiy, Sa’diy, Alisher Navoiy singari ulug‘ shoirlarning
hissasi beqiyosdir. Ayniqsa, Alisher Navoiy yaratgan “Hayrat ul-abror” dostoni
nafaqat o‘z davrining axloqiy-me’yoriy qarashlarini, balki umuminsoniy qadriyatlarni
teran anglatgan asarlardan biridir. Bu doston orqali shoir insoniy fazilatlar, odob-axloq,
adolat, ilm, kamtarlik, to‘g‘rilik va halollik kabi yuksak tushunchalarni targ‘ib qiladi.
Ushbu maqolada dostonning asosiy g‘oya va mazmuni doirasida odob-axloq
masalalarining badiiy talqini tahlil qilinadi.
“Hayrat ul-abror” – Alisher Navoiyning “Xamsa” turkumiga kiruvchi birinchi
dostoni bo‘lib, unda shoir tasavvufiy, axloqiy va ijtimoiy masalalarni badiiy obrazlar
orqali ochib beradi. Asarning asosiy maqsadi – odamzodga to‘g‘ri yo‘l ko‘rsatish, uni
ezgulik sari boshlashdir. Dostonning deyarli har bir hikoyatida axloqiy bir saboq
mujassam. Navoiy odobni inson kamolotining poydevori sifatida ko‘rsatadi.
Bas ani inson atag‘il beriyo-
Kim, ishidur sabr ila shukr-u hayo
.
(“Hayrat ul-abror”, 106-bet)
Bu misralar esa yuqoridagi misraga javoban bo‘lib, unda inson bo‘lishi uchun
sabr, shukr va hayosi bo‘lishi kerakligi, agar shu uch xislat kimdadir mavjud bo‘lsa,
shubhasiz, u inson deya atalmog‘i lozimdir, degan fikrlar bildirilgan. Navoiy bu uch
fazilatlarni dostondagi boshqa o‘rinlarda ham ta’riflab o‘tadi. Jumladan, 6-maqolat
odoblilik va hayoga bag‘ishlangan, 7-maqolatda esa sabr, shukr va qanoat haqidagi
fikrlar berilgan. 3-maqolatda sultonlarga aloqador fikrlar orasida ham shukronalik
haqida keltirib o‘tilgan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
178
2181-
3187
Biri – aning ne’matig‘a shukr erur,
Kimsaki, shukr aylasa ko‘prak berur. (3-maqolat, 131-bet)
Bu o‘rinda esa yana bir bor shukronalikka to‘xtalib o‘tilgan, Olloh banda shukr
qilgani sari yana ne’matlaridan beraveradi, deyilgan.
Bo‘lmasa ham shukr ila qoni’ bo‘lur,
Bazl ishidin nafsg‘a moni’ bo‘lur. (7-maqolat, 180-bet.)
Bu baytda aynan hech narsasi bo‘lmaganda ham odam shukr qilib qanoat qilsa,
shu ahvolida ham xayr-u ehson qilib nafsni jilovlay olsa, u shohdir deyilgan. Navoiy
dostonda har bir bobda axloqiy fikrlarini bildirib o‘taveradi. Aynan vafo bobida
vafodorlik, qanoat haqidagi maqolatda qanoat haqida yozish bilan cheklanmaydi.
Boshqa maqolatlarda ham o‘rni kelganda qanoat haqida ham, yolg‘on so‘zlash haqida
ham hikmatli so‘zlar, misollar, o‘xshatish-u taqqoslashlar kiritib ketadi. Navoiyning
bir tushunchani turli o‘rinlarda turlicha berishida ham sabab bor. Kitobxon asarni
o‘qiganda bir tushunchaga takror-takror to‘qnash kelaveradi va bu tushuncha va u
tashiydigan ma’no o‘quvchi ongiga singib boradi.
Navoiy halol mehnat qilish, adolatli bo‘lish, hokimlar esa xalq oldida mas’uliyatli
bo‘lishlari lozimligini ta’kidlaydi. Doston ichida keltirilgan bir necha hikoyatlarda
zolim podsholar tanqid qilinadi, adolatli hukmdor esa maqtaladi. Bu orqali adolat
axloqning eng muhim bo‘g‘ini sifatida namoyon bo‘ladi. Uchinchi maqolat sultonlar
haqida bo‘lib, bunda ham komil inson sifatlari berib o‘tiladi.
Xotami adlingg‘a sipehri baland,
“Rosti-yu rusti” bilan naqshband. (“Hayrat ul-abror”, 129-bet)
Ushbu baytda adolatlilik va rostlik ulug‘langan bo‘lib, bu fazilatlar ham Navoiy
asarlarini o‘qishliligini ta’minlab beradi. Bundan tashqari, Navoiy dostondagi 10-
maqolatni rostgo‘ylikka bag‘ishlagan bo‘lib unda to‘g‘riso‘zlikning foydalari va
yolg‘onchilikning zararlari haqida fikrlar berilgan va shu fikrlarni dalillash maqsadida
turli o‘xshatish, qiyoslashlardan, ilmiy ma’lumotlardan foydalanilgan.
O‘qki, tuz o‘ldi tayaroni aning,
Bo‘lsa yer egri, ne ziyoni aning?.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
179
2181-
3187
Nay tuz uchun istar ani hol,
Chun tuz emas, egri ko‘rar go‘shmol.
Nayza bo‘lub tuzlugidin sarbaland,
Chirmosh uchun bandg‘a qolib kamand. ( “Hayrat ul-abror”, 219-bet)
Maqolatda to‘g‘rilik va egrilik turli buyumlar vositasida tushuntirilgan. Bu har
qanday yoshdagi o‘quvchiga tushunarli bo‘ladi. Bu o‘rinda tekis o‘q va egri yer, nay
va chang (musiqa asbobi), nayza va arqon bir biriga qarama-qarshi qo‘yiladi. Dostonda
bundan tashqari, sham va parvona, sarv va sumbul kabilar ham bir biriga qarama-qarshi
qo‘yilgan. Bu hayotiy timsollar xayoliy misollardan ko‘ra yaxshi samara bera oladi.
Tushunishga, insonlarda to‘g‘rilikka, to‘g‘riso‘zlikka chorlashga, yolg‘on bilan
yashamaslikka undaydi. Keyingi misralarda bu davr egrilikni istaydi, shunday ekan sen
to‘grilikni, haqiqatni talab qilsang, bu davrga yoqmaysan. Bu davrda rost so‘zlagan
kishida doimo kamchiliklar, yetishmovchiliklar bo‘ladi, degan mazmundagi fikrlar
bitilgan. Bundan xulosa qilishimiz mumkinki, Navoiy davrida ham ko‘plab
adolatsizliklar bo‘lgan va Navoiy ham necha bor haqsizliklar qurboni bo‘lgandir.
Bugungi kunimizda ham haqiqatni gapiruvchilardan ko‘ra yolg‘on so‘zlovchilar
ulug‘langanining guvohi bo‘lib qolamiz. Navoiy bu so‘zlari bilan bizni bunday
qilmasligimizni, doimo adolat tomon bo‘lishimiz kerakligini uqtirmoqchidir. “Hayrat
ul-abror”da kamtarlik – chin donishmandlik belgisi sifatida talqin etiladi. O‘zini ulug‘
tutgan, lekin odobsiz kishilar qattiq tanqid qilinadi. Navoiy kamtar, halol, odobli
kishini har qanday maqom egasidan ustun qo‘yadi. Navoiy ilmni insonni to‘g‘ri yo‘lga
boshlovchi vosita sifatida ko‘rsatadi, biroq bu ilm odob bilan bezalmasa, zarar
keltirishi mumkinligini ham eslatadi. Shunday holatlar dostonda hikoyaviy shaklda
berilgan. Oltinchi maqolatda odoblilik haqida so‘z boradi. Bu maqolatda ham boshqa
maqolatlar singari turli go‘zal tashbehlar keltirib o‘tilgan. Sh. Sirojiddinov
“Navoiyshunoslik” kitobida ushbu maqolat haqida “Navoiy bu bobda turli ijtimoiy
munosabatlar – oila va er-xotin munosabatlari, farzand tarbiyasi, ota-ona oldidagi
burchni bajarish, jamiyatdagi turli qatlamlar orasidagi munosabatlar, podshoh
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
180
2181-
3187
xizmatida bo‘lish odoblari haqida aniq tavsiya va foydali maslahatlar beradi.”
1
degan
fikrlarni bildirib o‘tgan.
Chunki tavozu’g‘a xam o‘ldi hilol,
Bo‘ldi fuzunroq anga har kun kamo.
“Tarki adabdin biri kulgu durur,
Kulgu adab tarkiga belgu durur.
Qahqahadin kabk navo kelturub,
Boshig‘a ul kulgu balo kelturub. (“Hayrat ul-abror”, 167-bet)
Bu parchalarda oyning qaddi bukikligi odoblilikka mengzalib, aynan shu
kamtarligi uchun kundan kun mukammallashib boradi. Kulgu – odobsizlikning bir
ko‘rinishidir. Bunga misol tariqasida kaklikning sayrashi, atirgulning kulib ochilishi,
chaqmoqning chaqishi kabi misollar berilgan. Kaklik qattiq sayragani sabab ovchilar
uni ovozidan payqab qolishadi va tutib olishadi. G‘uncha esa kulib ochilgani sabab har
yerga sochilib xazon bo‘ladi. Chaqmoq esa kulib-kulib tog‘ ichiga yoki yer qariga kirib
ketadi. Shu kabi hayotiy dalillar keltirilgan. Yettinchi maqolatda qanoat borasida
Navoiy qarashlari berilgan bo‘lib, barchasi inkor qilib bo‘lmaydigan hikmatlardir.
“Kulbada darveshki, qoni’ durur,
Foyiq erur shahg‘aki, tomi’ durur.”(“Hayrat ul-abror”, 179-bet)
Kulbada yashasa ham qanoat qiluvchi darvesh, qasrda yashasa-da qanoatsiz
bo‘lgan shohdan afzaldir. Bu o‘rinlar ham inson ma’naviyatini oshirib, nafsni jilovlashi
kerak ekanligini eslatib turadi.
O‘n birinchi maqolat ilm ahli haqida bo‘lib, Navoiy olim va johil odamlarni
qarshilantirish asosida ta’riflaydi. Bunda olim odamning xorligi, ilm yo‘lida chekkan
jafolari va johil odam insonlar qonini to‘ksa ham hurmat-e’tibordaligi, zarlarga
burkanib, rohatda yashashi haqida so‘z boradi. Shu bilan birga, Navoiy olim odam
mansabga uchmasligi kerakligi, pastkashlik qilmasligi, bu dunyo moliga muhabbat
qo‘ymasligi, agar bularga amal qilmasa, u bilimsiz bo‘lgan bo‘ladi, deb aytib o‘tadi.
1
Sirojiddinov Sh. va boshq. Navoiyshunoslik. – Toshkent: Akademnashr, 2020. –B. 97.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
181
2181-
3187
“Hayrat ul-abror”da tasavvufiy g‘oyalar asosida axloqiy yetuklik – Allohga
yaqinlik yo‘lida zaruriy shart sifatida ko‘rsatiladi. Bu yo‘l esa nafsni tiyish, sabr, shukr,
tavoze, muhabbat va qanoat orqali amalga oshadi. “Hayrat ul-abror” dostoni – odob-
axloq darsligi sifatida ham qabul qilinishi mumkin. Alisher Navoiy ushbu asar orqali
zamonasining muhim ijtimoiy, axloqiy muammolarini teran yoritib, o‘quvchini nafaqat
badiiy zavq bilan to‘ldiradi, balki uni fikr yuritishga, komil inson bo‘lishga undaydi.
Doston bugun ham dolzarbligini yo‘qotmagan, balki yosh avlod tarbiyasida bebaho
manba sifatida xizmat qilishi mumkin bo‘lgan asardir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Alisher Navoiy. Hayrat ul-abror. – Toshkent: G‘afur G‘ulom, 2020. –384 b.
2.
Ishoqov Y. So’z san’ati so’zligi. – T.: O’zbekiston, 2014. – 320 b.
3.
Shamsiyev P., Ibrohimov S. Navoiy asarlari lug’ati. – Toshkent: G‘afur G‘ulom,
1972. – 784 b.
4.
Sirojiddinov Sh. Yusupova D. Davlatov O. Navoiyshunoslik. – Toshkent:
Akademnashr, 2020. – 576 b.
