ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
156
2181-
3187
TISH KARIESI: PATOGENEZ, PROFILAKTIKA USULLARI VA
KASALLIKNI OLDINI OLISHDAGI DOLZARB MUAMMOLAR
КАРИЕС ЗУБОВ: ПАТОГЕНЕЗ, МЕТОДЫ ПРОФИЛАКТИКИ И
АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ В ПРЕДОТВРАЩЕНИИ ЗАБОЛЕВАНИЯ
DENTAL CARIES: PATHOGENESIS, PREVENTIVE METHODS, AND
CURRENT CHALLENGES IN DISEASE PREVENTION
Anvarjonova Mohinur Avazbek qizi
Chalaboyeva Zilolaxon Mirzakarim qizi.
Qo'qon universiteti Andijon filiali, Andijon, O'zbekiston.
Tel: +998903837471
Annotatsiya
Tish kariesi — tishlarning qattiq to‘qimalarining demineralizatsiyasi va
destruksiyasi bilan kechuvchi surunkali yuqumli kasallik bo‘lib, butun dunyo bo‘ylab
keng tarqalgan. Ushbu maqolada kariesning etiologiyasi, rivojlanish mexanizmi,
asosiy mikrobiologik omillari va zamonaviy profilaktika usullari tahlil qilinadi.
Xususan, fluoridli vositalar, probiotiklar, nanotexnologiyalar, sirtli diamine fluorid
(SDF) kabi innovatsion yondashuvlar va ularning samaradorligi ko‘rib chiqiladi. Shu
bilan birga, kariesni oldini olishdagi dolzarb muammolar — aholining gigiyenik
savodxonligining pastligi, iqtisodiy to‘siqlar, ta’limdagi bo‘shliqlar va sog‘liqni
saqlash tizimidagi kamchiliklar atroflicha muhokama qilinadi. Maqola kariesga qarshi
kurashish strategiyalarini takomillashtirish va jamoat salomatligi darajasini oshirishga
qaratilgan takliflarni ham o‘z ichiga oladi.
Аннотация
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
157
2181-
3187
Кариес зубов — это хроническое инфекционное заболевание,
сопровождающееся деминерализацией и разрушением твердых тканей зубов,
широко распространённое по всему миру. В данной статье рассматриваются
этиология кариеса, механизм его развития, основные микробиологические
факторы и современные методы профилактики. В частности, анализируются
инновационные подходы, такие как средства с фтором, пробиотики,
нанотехнологии, диаминфторид серебра (SDF), и их эффективность. Также
подробно обсуждаются актуальные проблемы в профилактике кариеса — низкий
уровень гигиенической грамотности населения, экономические барьеры,
пробелы в образовании и недостатки системы здравоохранения. Статья включает
предложения, направленные на совершенствование стратегий борьбы с кариесом
и повышение уровня общественного здоровья.
Annotation
Dental caries is a chronic infectious disease characterized by demineralization and
destruction of the hard tissues of the teeth, and it is widespread across the globe. This
article analyzes the etiology of caries, its development mechanism, major
microbiological factors, and modern prevention methods. In particular, innovative
approaches such as fluoride-containing agents, probiotics, nanotechnologies, and silver
diamine fluoride (SDF), as well as their effectiveness, are reviewed. In addition, the
article thoroughly discusses urgent issues in caries prevention — low public oral
hygiene awareness, economic barriers, educational gaps, and deficiencies in the
healthcare system. The article also includes proposals aimed at improving strategies to
combat caries and enhancing public health.
Kalit so‘zlar:
Tish kariesi, demineralizatsiya, ogʻiz gigiyenasi, profilaktika,
fluorid,
Streptococcus mutans
, probiotiklar, bolalar stomatologiyasi, sog‘liqni saqlash,
innovatsion yondashuvlar.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
158
2181-
3187
Ключевые слова:
зубной кариес, деминерализация, гигиена полости рта,
профилактика, фтор,
Streptococcusmutans
, пробиотики, детская стоматология,
здравоохранение, инновационные подходы
.
Keywords
: Dental caries, demineralization, oral hygiene, prevention, fluoride,
Streptococcus mutans
, probiotics, pediatric dentistry, healthcare, innovative
approaches.
Kirish.
Tish kariesi – bu tishlarning qattiq toʻqimalarining (emal, dentin va
sement) demineralizatsiyasi va erroziyasi natijasida yuzaga keladigan surunkali
yuqumli kasallikdir. Bu jarayon asosan ogʻiz boʻshligʻidagi pH muhitining oʻzgarishi
va ogʻiz gigeniyasiga amal qilmaslik natijasida kelib chiqadi. Karies- lotincha soʻz
boʻlib "chirish"degan ma'noni anglatadi [1,2].
Karies keng tarqalgan kasallik boʻlib, aholining 95% uchraydi. Tish kariyesi- tish
qattiq toʻqimasidagi murakkab, sekin rivojlanuvchi va sekin kechuvchi patologik
jarayon. Tashqi, ichki salbiy ta’sirlar, umumiy va mahalliy omillarni birgalikda ta’sir
etishi natijasida avval, emalning noorganik qismining demineralizatsiyasi kuzatiladi.
Organik qismining buzulishi tish qattiq toʻqimasida destruksiya kuzatilib tishning emal
va dentin qismida kovak hosil boʻlishi bilan kechadigon jarayon hisoblanadi. Kariyoz
kovakning o‘z vaqtida davolanmasligi, odatda, pulpa va periodont to‘qimalarida
yallig‘lanish jarayonlari rivojlanishiga sabab bo‘ladi [3,4].
Bugungi kunda karies kasalligi asosan bolalar va o‘smirlar orasida yuqori uchrash
tezligiga ega bo‘lib, bu holat og‘iz gigiyenasining yetarli darajada emasligi va yuqori
uglevodli ovqatlanish bilan bog‘liq. Shu bilan birga, keksa yoshdagi aholida ham ildiz
sirt kariesi shaklida kasallikning qayta rivojlanishi ko‘zga tashlanadi.
Kuzatuv va tahlillar
: Dunyo boʻylab taxminan 3,6 milliard odamda doimiy
tishlarda karies mavjud, bu esa uni eng keng tarqalgan kasalliklardan biriga aylantiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
159
2181-
3187
Karies kasalligi bolalar orasida ham keng tarqalgan boʻlib, bu ularning kundalik
faoliyatiga, jumladan, ovqatlanish, uyqu va nutq faoliyatiga salbiy taʼsir koʻrsatadi [5].
Karies kasalligi boʻyicha ilmiy izlanishlar olib borishning ahamiyati katta boʻlib,
bu sohadagi tadqiqotlar nafaqat stomatologiya, balki umumiy sogʻliqni saqlash va
jamoat salomatligi nuqtai nazaridan ham muhimdir.
Tish kariesining asosiy sababchisi sifatida
Streptococcus mutans
va
Lactobacillus
turlari koʻrsatiladi. Ushbu bakteriyalar fermentatsiya jarayonida uglevodlarni kislotaga
aylantirib, ogʻiz boʻshligʻida pH darajasini pasaytiradi va bu tish emalining
demineralizatsiyasiga olib keladi. Biroq, soʻnggi tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, karies
jarayoni faqat bitta bakteriya turi bilan bogʻliq emas; aksincha, koʻplab
mikroorganizmlar oʻzaro taʻsir qilib, sinergik tarzda kariesni rivojlantiradi.
Ogʻiz boʻshligʻida bakteriyalar tish yuzasiga yopishib, murakkab koloniya hosil
qiladi. Bu mikroorganizmlar tomonidan ishlab chiqarilgan kislotalar tish emalining
demineralizatsiyasiga olib keladi. Demineralizatsiya jarayoni tishning mineral
tarkibining yoʻqolishiga sabab boʻladi, bu esa kariesning boshlanishi hisoblanadi.
Shirinliklar va uglevodlarga boy ovqatlar iste’moli bakteriyalar uchun oziq
moddalar manbai boʻlib, ularning kislota ishlab chiqarish faoliyatini oshiradi.
Shuningdek,
soʻlak tarkibidagi mineral moddalar tish emalining qayta
mineralizatsiyasida muhim rol oʻynaydi; ammo soʻlak ishlab chiqarishining kamayishi
karies rivojlanishiga olib kelishi mumkin [6].
Karies turlari:
a) Anatomik:
Emal kariyesi
,
dentin kariyesi, sement kariyesi. Anatomik kariesni
oldini olishda individual yondashuv asosiy o‘rinni egallaydi. Har bir bemorning tish
morfologiyasi, og‘iz bo‘shlig‘i gigiyenasi, ovqatlanish odatlari va umumiy salomatlik
holatidan kelib chiqib, mos profilaktik choralarni tanlash zarur. Zamonaviy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
160
2181-
3187
stomatologik vositalar va materiallar bu borada yuqori samaradorlikka erishish
imkonini beradi.
b) Topografik (chuqurligiga ko‘ra):
Dog‘ shaklidagi, yuza, o‘rta, chuqur.
Topografik (chuqurlik bo‘yicha) kariesni oldini olish – bu kompleks va bosqichma-
bosqich yondashuvni talab qiladigan muhim profilaktik yo‘nalishdir. Jarayonning
dastlabki bosqichlarida (dog‘ va yuzaki karies) konservativ vositalar yetarli bo‘lsa,
o‘rta va chuqur bosqichlarda shifokor tomonidan professional aralashuv talab etiladi.
Har bir bosqichda individual profilaktika dasturini tuzish, bemorning yoshi, gigiyenik
holati va karies xavfi darajasidan kelib chiqib amalga oshiriladi.
c) Klinik:
Tez kechuvchi, sekin kechuvchi. Klinik kariesni oldini olish – bu
kompleks va ko‘p bosqichli yondashuvni talab qiluvchi profilaktik tizimdir. Uning
samaradorligi tibbiy ko‘riklarning davriyligi, gigiyena darajasi, bemorning yoshi,
kasallikning boshlanishi va rivojlanishiga hissa qo‘shuvchi ichki (organizmdagi) va
tashqi (atrof-muhit) omillarining oʻrganish natijasida belgilanadi. Vaqtida amalga
oshirilgan profilaktik tadbirlar nafaqat kariesning oldini oladi, balki tishlar funksional
holatini uzoq muddatga saqlab qolishga xizmat qiladi.
Ilmiy asoslangan kariesni oldini olish usullari
.
Fluorid qoʻllanilishi
: Fluorid tish emalini minerallashtirishga, tish emalini
mustahkamlashga yordam beradi va
Streptococcus mutans
kabi kariogen
bakteriyalarning faoliyatini,demineralizatsiyani kamaytiradi [7].
Ovqatlanish odatlari
: Shirinliklarni kamaytirish va sogʻlom ovqatlanish karies
rivojlanishini oldini oladi [8].
Ogʻiz gigiyenasi
: Tishlarni muntazam ravishda tozalash ogʻiz mikrobiotasidagi
zararli bakteriyalarni kamaytiradi [9].
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
161
2181-
3187
Tibbiy koʻriklar
: Doimiy stomatologik tekshiruvlar kariesni erta bosqichda
aniqlashga yordam beradi.
So‘nggi yillarda
kariesni oldini olish
bo‘yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotlar
turli innovatsion yondashuvlarni o‘z ichiga olgan.
Sirtli diamine fluorid (SDF) bilan davolash:
Yaqinda olib borilgan tadqiqotlar
shuni ko‘rsatdiki, SDF va fluoridli laklar kombinatsiyasi an’anaviy plombalash bilan
taqqoslaganda samarali va arzonroq bo‘lib, ayniqsa bolalar o‘rtasida kariesni oldini
olishda foydalidir. Masalan, Nyu-Yorkda o‘tkazilgan tadqiqotda 7,418 nafar bolaga
SDF va fluoridli laklar qo‘llanilib, bu usul an’anaviy plombalash bilan bir xil
samaradorlikni ko‘rsatgan. Bundan tashqari, SDF qo‘llash jarayoni og‘riqsiz va
anesteziya talab qilmaydi, bu esa uni maktablarda keng qo‘llash imkoniyatini yaratadi
[10].
2. Probiotiklar va prebiotiklar yordamida kariesni oldini olish:
So‘nggi
yillarda probiotiklar va prebiotiklar yordamida kariesni oldini olish bo‘yicha
tadqiqotlar ko‘paygan. Masalan, 2024-yilda e’lon qilingan Skoping sharhda
probiotiklarning kariesga sabab bo‘luvchi bakteriyalarni kamaytirish, og‘iz pH
darajasini oshirish va antimicrobial birikmalar ishlab chiqarish orqali karies xavfini
kamaytirishga yordam berishi ko‘rsatilgan. Shuningdek, probiotiklar va
prebiotiklarning kombinatsiyasi (simbiotiklar) ham samarali bo‘lishi mumkin [11].
3. Nanotexnologiyalar va yangi materiallar:
Nanogidroksiapatit va temir oksid
nanopartikullari kabi yangi materiallar kariesni oldini olishda samarali bo‘lishi
mumkin. Masalan, 2023-yilda olib borilgan tadqiqotda temir oksid nanopartikullari
(ferumoksitol) va stannous fluorid (SnF₂) kombinatsiyasi hosil bo‘lishini va emalning
demineralizatsiyasini kamaytirishda samarali bo‘lishi aniqlangan. Bu kombinatsiya,
ayniqsa, bolalar o‘rtasida kariesni oldini olishda foydalidir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
162
2181-
3187
4. Onlayn platformalar orqali kariesni oldini olish:
2023-yilda o‘tkazilgan
tasodifiy nazoratli sinovda onlayn kariesni boshqarish platformasi bolalar o‘rtasida
og‘iz salomatligi bilimlarini va odatlarini yaxshilashda an’anaviy dars berish usullariga
qaraganda samaraliroq bo‘lishi ko‘rsatilgan. Platforma orqali bolalar shakarli
ichimliklarni kamroq iste’mol qilish, tish yuvish va fluorli tish pastasidan foydalanish
kabi sog‘lom odatlarni rivojlantirishga erishilgan.
5. Kariesni oldini olishning iqtisodiy samaradorligi:
Janubiy Afrikada
o‘tkazilgan tadqiqotda maktablarda shaker iste'molini kamaytirish va og‘iz salomatligi
bo‘yicha ta’lim berish orqali kariesni oldini olishning iqtisodiy samaradorligi tahlil
qilingan. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, bu usullar kariesni kamaytirishda samarali bo‘lib,
uzoq muddatda iqtisodiy jihatdan foydalidir.
Karies kasalligini oldini olishda bir qator muammolar mavjud:
Bu
muammolar sog‘liqni saqlash tizimi, aholi savodxonligi, iqtisodiy holat va turmush
tarziga bog‘liq bo‘lishi mumkin. Bular quyidagilar:
1. Aholining gigiyenik savodxonligining pastligi.
Tish gigiyenasining ahamiyati
to‘g‘risida yetarli bilimga ega bo‘lmaganlar ko‘p. To‘g‘ri tish yuvish texnikasi,
pastadan foydalanish qoidalari yaxshi o‘rgatilmagan. Bolalarga tish gigiyenasi
o‘rgatilmaydi yoki nazorat qilinmaydi.
2. Maktab va maktabgacha muassasalarda profilaktika sustligi.
Tibbiy
tarbiya va tish profilaktikasi bo‘yicha darslar yetarlicha emas. Tish shifokorlarining
maktablarda faoliyat olib borishi kam.
3. Iqtisodiy muammolar.
Tish pastalari, fluorli vositalar yoki stomatologik
xizmatlar ayrim aholiga qimmatga tushadi. Davlat tomonidan subsidiyalash yoki bepul
xizmatlar yetarli emas.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
163
2181-
3187
Tibbiy xizmatlarning sifati va mavjudligi.
Qishloq joylarda stomatologik
xizmatlar kam. Tish shifokorlariga murojaat qilish odat tusiga kirmagan. Davolovchi
usullar ustun, profilaktika kamroq targ‘ib qilinadi.
5. Noto‘g‘ri ovqatlanish va shirinliklarga moyillik.
Shakarli mahsulotlarni
haddan ortiq iste’mol qilish karies xavfini oshiradi. Ota-onalar bolalar ovqatlanishiga
e’tibor bermaydi. Sog‘lom ovqatlanish odatlari shakllanmagan.
6. Fluor yetishmovchiligi.
Ayrim hududlarda ichimlik suvlarida fluor moddasi
yetarli emas. Suv fluorizatsiyasi tizimi yo‘q yoki yaxshi ishlamaydi.
7. Axborot vositalarining yetarlicha jalb qilinmaganligi.
Profilaktika bo‘yicha
ommaviy axborot kampaniyalari kam o‘tkaziladi. Ijtimoiy tarmoqlarda sog‘lom tishlar
targ‘iboti sust.
Xulosa:
Tish kariesi — mikrobiologik, xulq-atvoriy va ijtimoiy omillar o‘zaro
ta’siri natijasida vujudga keladigan murakkab kasallikdir. Uni samarali oldini olish
uchun kompleks, ilmiy asoslangan va bosqichma-bosqich yondashuv zarur. Fluoridli
preparatlar, sog‘lom ovqatlanish, doimiy ogʻiz gigiyenasi va stomatologik ko‘riklar
orqali kasallik xavfini sezilarli darajada kamaytirish mumkin. Shuningdek, innovatsion
usullar - SDF, probiotiklar, nanotexnologiyalar va onlayn ta’lim platformalari orqali
kariesni nazorat qilish yanada samarali bo‘lishi mumkin. Biroq, bu chora-tadbirlarning
muvaffaqiyati bevosita sog‘liqni saqlash tizimi infratuzilmasi, aholining sog‘lom
turmush tarziga bo‘lgan tayyorligi va tibbiy savodxonlik darajasiga bog‘liq. Shu
sababli, kariesni oldini olish nafaqat stomatologlar, balki ta’lim, sog‘liqni saqlash va
ommaviy axborot vositalarining hamkorligini talab etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1. Indiaminova G.N., Zoyirov T.E.
Aqli zaif bolalarda doimiy tishlar kariesini oldini
olish usullarini takomillashtirish.
Stomatologiya va kraniofasial tadqiqotlar jurnali
// –
2022.№ 1(1).–B.43–45.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
164
2181-
3187
2. Madumarova M.M.
Karies kasalligi profilaktikasi.
Tadqiqotlar. uz.
// –2024.
№40(5).–B.32–36.
3
.
Kadirova M.N.
Bolalarda karies kasalligini oldini olish yo'llari.
O'zbekistonda
fanlararo innovatsiyalar va ilmiy tadqiqotlar jurnali
//–2022. №1(11), –B.1–5.
4
.
Tursunaliev Z.Z.
Kariesni davolash va oldini olish usullari
Evraziya tibbiyot va
tabiiy fanlar jurnali
//–2024. №4(1).–B. 252–256.
5
.
Daminova M.I.
Kattalarda karies kasalligini oldini olish.
International Conference
on Learning and Teaching
// –2022. V. 1(9). –B.470–472.
6
.
Uzaqova Y.U.
Bolalarda doimiy tishlar fissura sohasi kariesini oldini olish usullarini
takomillashtirish.
Samarqand davlat tibbiyot universiteti magistrlik dissertatsiyasi
//–
2023.
7.Marinho et al
. Topical fluoride applications reduce the incidence of caries by up to
40% // Cochrane Review //–2013.
8. Moynihan P., Kelly S.
Frequency of sugar intake is more important than total
amount in predicting caries risk.
Journal of Dental Research
//–2014.
9. Nase et al.
Certain strains of
Lactobacillus
can inhibit cariogenic bacteria and
reduce plaque acidity.
Caries Researc
//–2001
10. Zhang X., Wang Y., Li L
. Silver Diamine Fluoride in Pediatric Dentistry:
Effectiveness in Preventing and Arresting Dental Caries-A.
Systematic Review
// –
2023.
11. Silva A. S., Lima M. S., Oliveira R. M.
Unlocking the potential of probiotic
administration in caries management: a systematic.
Review
// 2024.
