ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
123
2181-
3187
PSIXOTROP DORI VOSITALARINI TARKIBINI BIOKIMYOVIY
TEKSHIRISH.
Mamajonova Soxibaxon Baxtiyorjon qizi:
Rishton Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoat
salomatligi texnikumi o‘qituvchisi.
Nizomiddinova Dilnoza Sultonovna:
Rishton Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoat
salomatligi texnikumi o‘qituvchisi.
Annotatsiya :
Ushbu maqolada psixotrop dori vositalarining kimyoviy tarkibi va
ularni biokimyoviy tekshirish usullari yoritilgan. Psixotrop moddalar markaziy asab
tizimiga ta’sir ko‘rsatadigan birikmalar bo‘lib, ularning sifati, tozaligi va xavfsizligini
aniqlash biokimyoviy usullarning dolzarb yo‘nalishidir. Maqolada spektral analiz,
xromatografiya, fermentativ usullar va boshqa zamonaviy metodikalar haqida
ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Psixotrop dori, biokimyoviy tekshiruv, xromatografiya,
spektrofotometriya, farmatsevtik tahlil.
Psixotrop dori vositalari – bu markaziy asab tizimiga ta’sir etuvchi va psixik
holatni o‘zgartiruvchi moddalardir. Ular antidepressantlar, trankvilizatorlar,
neyroleptiklar, stimulyatorlar kabi guruhlarga bo‘linadi. Ushbu dorilar klinik
amaliyotda keng qo‘llanilsa-da, ularning xavfsizligi, samaradorligi va sifatini nazorat
qilish muhim ahamiyatga ega. Shu sababli, psixotrop moddalarni sifat nazoratidan
o‘tkazishda biokimyoviy usullar keng qo‘llaniladi.
Psixotrop moddalar va ularning tasnifi
: Psixotrop moddalar markaziy asab
tizimining turli qismlariga ta’sir qiluvchi kimyoviy birikmalardir. Ular quyidagicha
tasniflanadi:
Antidepressantlar
(masalan, fluoksetin, amitriptilin);
Neyroleptiklar
(xlorpromazin, haloperidol);
Trankvilizatorlar
(diazepam, lorazepam);
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
124
2181-
3187
Stimulyatorlar
(amfetamin, kofein).
Ushbu moddalar ko‘pincha kimyoviy jihatdan benzodiazepinlar, fenotiazinlar
yoki trisiklik tuzilmalarga ega bo‘ladi.
Biokimyoviy tekshiruv usullari:
Psixotrop dori vositalarining tarkibini
aniqlashda bir necha muhim biokimyoviy metodlar qo‘llaniladi:
a) Spektrofotometriya
Bu usul dori moddasining yutilgan yoki chiqarilgan yorug‘lik to‘lqinlarini
o‘lchab, ularning kontsentratsiyasini aniqlaydi. Masalan, UV-spektrofotometriya
orqali diazepamning kontsentratsiyasi aniqlanishi mumkin.
b) Gaz va suyuqlik xromatografiyasi
Psixotrop moddalarni ajratish va tahlil qilishda gaz xromatografiyasi (GC) va
yuqori samarali suyuqlik xromatografiyasi (HPLC) juda samaralidir. Bu usullar orqali
dorining sofligi, ifloslanish darajasi aniqlanadi.
c) Fermentativ usullar
Ayrim dori vositalarining metabolitlarini aniqlashda ferment reaksiyalaridan
foydalaniladi. Bu usul ayniqsa farmakokinetik tadqiqotlar uchun muhimdir.
d) Mass-spektrometriya
Murakkab birikmalarni molekulyar darajada aniqlash imkonini beradigan usul
bo‘lib, psixotrop moddalarni organizmdagi metabolitlari bilan birga o‘rganishda
qo‘llaniladi.
Farmatsevtik nazorat va xavfsizlik.
Biokimyoviy tekshiruvlar nafaqat dorining
kimyoviy tarkibini, balki uning biofaolligi va metabolik barqarorligini ham aniqlash
imkonini beradi. Bu esa dori vositalarining dozalanishini, farmakodinamikasini va
toksikologik xavfsizligini baholashda muhim omil hisoblanadi. 4. Psixotrop moddalar
metabolizmi va biotransformatsiyasi
Psixotrop moddalarni biokimyoviy tekshirishda ularning organizmdagi o‘zgarish
jarayonlarini ham hisobga olish zarur. Bu jarayonlar
metabolizm
yoki
biotransformatsiya
deb ataladi. Ko‘pchilik psixotrop moddalar jigarda fermentlar
yordamida metabolizmga uchraydi. Masalan:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
125
2181-
3187
Sitoxrom P450 (CYP450)
fermentlari ko‘plab antidepressantlar va
trankvilizatorlarning asosiy metabolik yo‘llarini tashkil etadi.
Fluoksetin
CYP2D6 fermenti bilan,
diazepam
esa CYP3A4 fermenti orqali
metabolizmga uchraydi.
Biotransformatsiya jarayoni ikki bosqichda amalga oshadi:
I bosqich
– oksidlanish, gidroksillanish, deaminatsiya kabi reaksiya orqali
molekula biokimyoviy jihatdan faollashadi yoki zaharli shaklga o‘tadi.
II bosqich
– kon’yugatsiya (masalan, glyukuronidatsiya) orqali dori vositasi
suvda eruvchan bo‘lib, organizmdan chiqarilishi osonlashadi.
Metabolizm natijasida hosil bo‘lgan metabolitlar ayrim hollarda farmakologik
faol bo‘lishi mumkin. Shu bois, nafaqat dori moddasining o‘zi, balki uning
metabolitlarini ham aniqlash ahamiyatlidir.
Psixotrop moddalarni aniqlashda zamonaviy texnologiyalar:
So‘nggi yillarda
psixotrop moddalarni aniqlashda innovatsion texnologiyalar qo‘llanilmoqda:
a) LC-MS/MS (suyuqlik xromatografiyasi – tandem mass-spektrometriya)
Bu texnologiya juda yuqori sezuvchanlikka ega bo‘lib, dori va uning
metabolitlarini nanogramm (ng/mL) darajasida aniqlash imkonini beradi. Klinik va sud
ekspertizasi uchun juda mos keladi.
b) NMR (yadroviy magnit rezonans) spektral analiz
Murakkab molekulalarning tuzilmasini aniqlashda qo‘llaniladi. Bu usul orqali
molekuladagi har bir atom guruhining joylashuvi aniqlanadi.
c) Biosensorlar va mikrochip texnologiyasi
Nano-o‘lchamdagi biosensorlar yordamida biologik suyuqliklarda (qon, siydik,
so‘lak) psixotrop moddalarni real vaqt rejimida aniqlash mumkin.
d) Immunoferment usullar (ELISA)
Ushbu testlar yordamida psixotrop moddalar va ularning metabolitlari tezkor
aniqlanadi. Ayniqsa, skrining testlarda va tekshiruv punktlarida (masalan, yo‘l-patrul
postlari) qo‘llaniladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
126
2181-
3187
Klinik amaliyotda psixotrop dori vositalarining sifati va xavfsizligini nazorat
qilish.
Psixotrop vositalar bilan bog‘liq eng muhim muammolardan biri — ularning
noto‘g‘ri dozalanishi yoki suiiste’mol qilinishi oqibatida kelib chiqadigan asoratlar.
Shu sababli:Dorilarning
individual farmakokinetikasi
ni tahlil qilish zarur (ya'ni har
bir bemorda dori qanday so‘riladi, taqsimlanadi, metabolizmga uchraydi va
chiqariladi).
Terapevtik monitoring
— bemorning qonidagi dori darajasini kuzatish orqali
dozalashni sozlash imkonini beradi.
Biokimyoviy testlar yordamida dori moddalarning organizmdan chiqish vaqtini,
faol metabolitlarining to‘planishini kuzatish mumkin.
Bularning barchasi dori vositalarining samarali va xavfsiz qo‘llanilishini
ta'minlaydi.
Ilmiy-tadqiqot
yo‘nalishlarining
istiqbollari.
Psixotrop
moddalarni
biokimyoviy o‘rganish sohasi doimiy rivojlanishda:
Farmakogenomika
yo‘nalishi orqali har bir bemorning genetik profili asosida
individual davo rejasini tuzish imkoniyati yaratilmoqda.
Nano-farmatsevtika
– nanoo‘lchamdagi dori vositalari ishlab chiqilmoqda, bu
esa ularning organizmda tarqalishini va ta’sirini aniq boshqarishga yordam beradi.
Sun’iy intellekt
va
ma’lumotlar bazasi tahlili
orqali biokimyoviy tahlil
natijalari asosida dori vositalarining ta’sirini prognoz qilish imkoniyati tug‘ilmoqda.
Psixotrop dori vositalarini biokimyoviy tekshirish zamonaviy tibbiyotda muhim
ahamiyatga ega bo‘lib, dori vositalarining sifati, xavfsizligi va samaradorligini
kafolatlashda asosiy omillardan biri hisoblanadi. Biokimyoviy usullar dorilarning
tarkibini aniqlash, ularning metabolitlarini kuzatish, tozalik darajasini baholash va
nojo‘ya ta’sirlarini prognoz qilish imkonini beradi. Bu orqali klinik amaliyotda
noto‘g‘ri tashxis qo‘yish, ortiqcha yoki kam dozada dori buyurish, dorilararo o‘zaro
ta’sirlar kabi salbiy holatlarning oldi olinadi.
Yuqori samarali texnologiyalar, masalan, suyuqlik xromatografiyasi bilan
qo‘shilgan mass-spektrometriya (LC-MS/MS), spektrofotometriya, immunoferment
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
127
2181-
3187
testlar va biosensorlar yordamida nafaqat dori moddasining o‘zi, balki ularning
organizmdagi o‘zgarish mahsulotlari (metabolitlari) ham aniqlanmoqda. Bu, ayniqsa,
psixotrop moddalarning terapevtik monitoringi, dori qoldiqlari tahlili, toksikologik
baholash va farmakokinetik tadqiqotlar uchun katta ahamiyatga ega.
Shuningdek, farmakogenetik va farmakogenomik yondashuvlar asosida har bir
bemor uchun individual davo rejasini tuzish imkoniyatlari kengayib bormoqda.
Genetik polimorfizmlar dori moddasining organizmdagi yutilishi, metabolizmi va
chiqarilishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shunday qilib, biokimyoviy tekshiruv
natijalari faqat diagnostik maqsadlarda emas, balki shaxsga yo‘naltirilgan terapiyani
ishlab chiqishda ham asosiy vositaga aylanmoqda. Yakuniy xulosa sifatida aytish
mumkinki, psixotrop dori vositalarini biokimyoviy tekshirish — bu farmatsevtik sifat
nazorati, toksikologiya, klinik farmakologiya va sud ekspertizasi sohalarini o‘zaro
birlashtiruvchi ko‘p qirrali ilmiy-amaliy yo‘nalishdir. Bu yo‘nalishdagi ilmiy
izlanishlar, yangi texnologiyalar va multidisiplinar yondashuvlar asosida inson
salomatligini ta'minlash borasida yuksak natijalarga erishish mumkin. Shu bois, ushbu
sohadagi ilmiy-tadqiqotlar va kadrlar tayyorlash dolzarb va istiqbolli vazifalardan biri
hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi. Farmakologiya
asoslari. Toshkent, 2021.
2.
Karimov A.A., G‘ulomova M.S. Bioorganik kimyo va tahlil metodlari.
Toshkent: Istiqlol, 2020.
3.
WHO Guidelines on the Quality Control of Psychotropic Substances. Geneva,
2018.
4.
British Pharmacopoeia, 2022 edition.
5.
European Medicines Agency. Guidelines on Analytical Methods. Amsterdam,
2021.
6.
Rang H.P., Dale M.M. Pharmacology. Elsevier, 2019.
7.
Tashmuradov N. Biokimyo. Toshkent: O‘qituvchi, 2022.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
128
2181-
3187
8.
Sharma B.K. Instrumental Methods of Chemical Analysis. Goel Publishing,
2017.
9.
ICH Q2(R1): Validation of Analytical Procedures, 2005.
10.
United Nations Office on Drugs and Crime. Analytical Manual for Drug
Control, 2023
