ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
111
2181-
3187
HAVF GURUHIDAGI ONA VA BOLA SOGLIG‘INI HIMOYA QILISH
Numonova Shaxloxon Zamzamjon qizi:
Rishton Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoat
salomatligi texnikumi o‘qituvchisi.
Annotatsiya :
Mazkur maqolada havf guruhiga mansub bo‘lgan homilador
ayollar va ularning bolalarining sog‘lig‘ini muhofaza qilish masalalari keng yoritiladi.
Ona va bola salomatligiga tahdid soluvchi asosiy omillar, ularning oldini olish
strategiyalari, prenatal va postnatal parvarishning muhim jihatlari, shuningdek, davlat
va tibbiy xizmatlar tomonidan ko‘rsatilayotgan yordamlar haqida fikr yuritiladi. Ilmiy
manbalar va statistik ma’lumotlar asosida ushbu ijtimoiy sog‘liq muammosiga chuqur
tahliliy yondashuv taqdim etiladi.
Kalit so‘zlar:
havf guruhi, ona va bola salomatligi, homiladorlik, perinatal
muammolar, tug‘ruqdan keyingi parvarish, prenatal nazorat, ijtimoiy xavf omillari,
profilaktika, sog‘lom turmush tarzi, reabilitatsiya.
Ona va bola salomatligini muhofaza qilish har bir jamiyat uchun strategik
ahamiyatga ega masala hisoblanadi. Sog‘lom ona – sog‘lom bola tamoyili asosida
ishlab chiqilgan sog‘liqni saqlash siyosati bugungi kunda yanada dolzarb tus olmoqda.
Ayniqsa, havf guruhiga kiruvchi ayollar – surunkali kasalliklarga chalingan, yosh
jihatdan risk ostidagi (18 yoshgacha yoki 35 yoshdan yuqori), ijtimoiy himoyaga
muhtoj, psixologik va emotsional beqarorlik holatidagi, shuningdek, noto‘g‘ri
ovqatlanadigan va yomon odatlarga ega ayollar – alohida e’tibor talab etadi.
Shuningdek, homiladorlik va tug‘ruq jarayonida yuzaga keladigan xavflar, bola
rivojida uchrashi mumkin bo‘lgan patologiyalar, tug‘ma kasalliklar, infeksiyalar va
psixofiziologik buzilishlar – bularning barchasi har tomonlama kompleks yondashuvni
talab etadi.
Havf guruhidagi homilador ayollarni aniqlash uchun bir nechta asosiy
mezonlar mavjud
. Bular quyidagilardan iborat:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
112
2181-
3187
Tibbiy mezonlar:
Yurak-qon tomir kasalliklari, buyrak yetishmovchiligi, qandli
diabet, anemiya, OIV/ODS, gepatitlar va boshqa infeksion kasalliklar;
Obstetrik tarix:
Oldingi homiladorlikdagi asoratlar, kesarcha kesishlar, erta
tug‘ruqlar, homila nobudligi, ko‘p martalik homiladorlik;
Yosh omili:
Juda yosh (18 yoshgacha) yoki keksa (35 yoshdan yuqori) homilador
ayollar;
Ijtimoiy holat:
Beva ayollar, nogironlik holatiga ega, moddiy qiyinchilikda
yashovchi yoki oilaviy zo‘ravonlikka uchragan ayollar;
Psixologik holat:
Depressiya, tashvish, ruhiy buzilishlar, stressga moyillik.
Havf guruhidagi onalarni monitoring qilish va nazorat qilish choralari
Havf guruhiga mansub ayollar uchun maxsus sog‘liqni saqlash protokollari joriy
etilgan. Ular quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Erta ro‘yxatga olish:
Homiladorlikni ilk haftalarida aniqlash va ayolni dispanser
ro‘yxatiga olish;
Ko‘p bosqichli tibbiy ko‘riklar:
Terapevt, endokrinolog, kardiolog, infeksionist
va psixolog ko‘rigidan o‘tkazish;
Qon va siydik tahlillari:
Anemiya, diabet, OIV, gepatit, TORCH-infeksiyalar
bo‘yicha tekshiruvlar;
Ultratovush (UZD) nazorati: Homilaning rivojlanishini bosqichma-bosqich
baholash.Farmakologik qo‘llab-quvvatlash: Vitaminlar, temir preparatlari, antianemik
va antibakterial vositalar. Psixologik maslahatlar: Ruhiy barqarorlikni saqlash, stressga
qarshi kurashish.
Homiladorlik jarayonida havf guruhidagi ayollar uchun sog‘lom turmush tarziga
amal qilish muhim rol o‘ynaydi. Quyidagi omillar ona va bola salomatligini
yaxshilashga xizmat qiladi:
•
To‘g‘ri ovqatlanish: Ratsionda oqsil, vitamin va minerallarga boy
mahsulotlarning yetarli bo‘lishi;
•
Yuqori sifatli suv ichish: Suvsizlanish holatlarini oldini olish;
•
Jismoniy faollik: Yengil gimnastika, yurish mashqlari;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
113
2181-
3187
•
Zararli odatlardan voz kechish: Tamaki, spirtli ichimliklar, giyohvandlik
vositalaridan butunlay voz kechish;
•
Uyqu va dam olish rejimi: Yetarli uyqu, stressdan uzoqlashish.
•
Tug‘ruq va postnatal davrda xavflarning oldini olish
Tug‘ruq jarayoni va undan keyingi davr havf guruhidagi ayollar uchun alohida
xavf soladi. Shuning uchun quyidagilarga e’tibor qaratish zarur:
✓
Tug‘ruqni stasionarda amalga oshirish: Maxsus tayyorlangan
klinikada, tajribali shifokorlar nazorati ostida;
✓
Yangi tug‘ilgan chaqaloqni to‘liq tekshiruvdan o‘tkazish: Neonatal
skrining, emlash, homilaviy patologiyalarni aniqlash;
✓
Emizish bo‘yicha maslahatlar: Emizishning foydasi, to‘g‘ri
pozitsiyalar, ovqatlantirish chastotasi;
✓
Postnatal kuzatuvlar: Ayol organizmida yuzaga keladigan
o‘zgarishlarni kuzatish, ruhiy salomatlikni nazorat qilish.
✓
Bola salomatligini muhofaza qilish va erta rivojlanishni ta’minlash
Havf guruhidagi ayollardan tug‘ilgan bolalar ko‘pincha immuniteti past, tug‘ma
yoki orttirilgan kasalliklarga moyil bo‘ladi. Ularning salomatligini asrashda
quyidagilar muhim:
o
Davriy emlashlar: Difteriya, poliomiyelit, qizamiq, BCG va boshqa
infeksion kasalliklardan himoya;
o
Sun’iy va ona suti bilan oziqlantirish rejimini belgilash;
o
Neonatal kuzatuvlar: Har oyda vazn, bo‘y, reflekslar va psixomotor
rivojlanishni kuzatish;
o
Erta tibbiy muolajalar: Ko‘rish, eshitish, yurak-qon tomir tizimi
muammolarini erta aniqlash.
O‘zbekiston Respublikasida ona va bola salomatligini muhofaza qilish davlat
siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biridir. O‘zbekiston Prezidentining qarorlari,
Sog‘liqni saqlash vazirligining nizomlari asosida quyidagi ishlar amalga oshirilmoqda:
1.
“Ona va bola salomatligi” dasturi;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
114
2181-
3187
2.
Perinatal markazlar faoliyati;
3.
Mahalliy patronaj xizmatlar;
4.
Immunizatsiya milliy kalendari;
5.
Tug‘ruqdan keyingi bepul dorilar bilan ta’minlash.
Havf guruhidagi onalarda uchraydigan asosiy tibbiy muammolar
Temir tanqisligi anemiyasi
O‘zbekiston ayollari orasida anemiya keng tarqalgan bo‘lib, havf guruhidagi
homilador ayollarda 40–60% holatlarda uchraydi.
Anemiya homila rivojlanishida kechikish, past vaznli tug‘ilish, tug‘ruq vaqtida
qon yo‘qotish xavfini oshiradi.
Profilaktika
: fol kislotasi, temir preparatlari, hayot tarzini sog‘lomlashtirish.
Yuqumli
kasalliklar:
TORCH-infeksiyalar
(toksoplazmoz,
qizilcha,
sitomegalovirus, gerpes) homila uchun eng xavfli sanaladi.
Qon orqali yuqadigan kasalliklar (OITS, gepatit B, C) perinatal yo‘l bilan bolaga
o‘tadi.
Oldini olish
: erta testlar, er-xotinlar konsultatsiyasi, emlash, gigiyena.
Gestoz – homiladorlikning kechki toksikozi
Odatda qon bosimining oshishi, shishlar, siydikda oqsil chiqishi bilan kechadi.
Rivojlanayotgan davlatlarda ona o‘limining asosiy sabablaridan biri.
Chora-tadbirlar
: doimiy monitoring, UTT, maxsus muolajalar.
Skandinaviya modeli (Shvetsiya, Norvegiya, Finlyandiya)
Har bir homilador ayol avtomatik tarzda bepul prenatal parvarish tizimiga olinadi.
Bolali oilalar uchun 18 yoshgacha yordam puli va sog‘liqni saqlash xizmati
kafolatlangan. Homiladorlikdan oldin ham sog‘lom turmush tarziga tayyorlov kurslari
mavjud.
Yaponiya tajribasi:
Har bir homilador ayol maxsus elektron pasport oladi –
bunda barcha ko‘rsatkichlar real vaqt rejimida nazorat qilinadi.
Bola parvarishida erkaklar ishtiroki rag‘batlantiriladi – otalarga ham 6–12 oylik
ota-ona ta’tili beriladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
115
2181-
3187
BMT va JSST tavsiyalari :
Har bir ona kamida
8 marotaba
homiladorlik davrida ko‘rikdan o‘tishi lozim;
Har bir yangi tug‘ilgan chaqaloqqa hayotining ilk 24 soatida to‘liq tibbiy ko‘rik
o‘tkazilishi zarur;
Bolaning ilk 1000 kuni – ona qornidagi 270 kun + 2 yosh – bu davr sog‘lom avlod
shakllanishining asosiy bosqichi hisoblanadi.
Psixologik salomatlik va ruhiy qo‘llab-quvvatlash:
Homiladorlikdagi stress,
yolg‘izlik hissi, xavotirlar – tug‘ruqdagi asoratlar, depressiya va homiladorlikni rad
etish xavfini oshiradi.
O‘zbekiston shifoxonalarida psixologlar soni oz, ammo 2024-yildan boshlab har
perinatal markazda majburiy ruhshunos yollash boshlandi.
Qulay muhit yaratish
: oilaviy qo‘llab-quvvatlash, maslahat berish markazlari,
ayollar klubini tashkil qilish, “xavf guruhi maktablari”.
Raqamli sog‘liqni saqlash tizimining o‘rni
: elektron sog‘liq pasportlari orqali
har bir homilador ayolning tibbiy ko‘rsatkichlari va xavf omillari avtomatik qayd
etiladi.
Vrachlar uchun mobil ilovalar (masalan, "Salomatlik.uz") orqali masofaviy
maslahat berish imkoniyati.
Viloyat, tumanlar kesimida havf guruhi ayollar soni aniqlanib, individual
profilaktika dasturlari tuziladi.
Tizim O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi tomonidan
modernizatsiya qilinmoqda (2025-yilgacha bo‘lgan strategik dastur asosida).
Havf guruhidagi ona va bola salomatligini saqlash masalasi sog‘liqni saqlash,
ijtimoiy himoya, ta’lim, madaniyat kabi bir necha tizimlar o‘rtasidagi uzviy
hamkorlikni talab etadi. Quyidagilarni taklif qilish mumkin:
Profilaktik tibbiy xizmatlarni kengaytirish
– erta ro‘yxatga olish, qo‘shimcha
mutaxassislar jalb qilish;
Ayollarni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash
– bepul oziq-ovqat, dori-darmon,
maslahatlar;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
116
2181-
3187
Ruhiy sog‘liqka e’tibor
– psixologik treninglar, guruhli darslar, ayollar maslahat
markazlari;
Mahalliy tibbiyot xodimlarini tayyorlash
– xavf guruhi ayollarga nisbatan
empatik yondashuvni oshirish;
Raqamli texnologiyalardan keng foydalanish
– sog‘liq monitoringi, tahdidlarni
oldindan aniqlash, interaktiv ta’lim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti (WHO).
Improving maternal and newborn
health and survival
. 2022.
2.
United Nations Children’s Fund (UNICEF).
The State of the World’s Children
2023: For Every Child, Nutrition
. New York: UNICEF, 2023.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi.
Onalik va bolalikni
muhofaza qilish milliy dasturi
, Toshkent, 2022.
4.
American College of Obstetricians and Gynecologists (ACOG).
Guidelines for
Perinatal Care
. 8th Edition. Washington, 2021.
5.
Semyonova, V.G.
Maternal and Infant Health: Epidemiological Overview
.
Moscow: Medicine, 2020.
6.
WHO/UNICEF.
Every Newborn Action Plan: Progress Report 2023
. Geneva:
WHO, 2023.
7.
Rizaeva, D., Karimova, G.
Ona va bola salomatligi asoslari
. Toshkent:
O‘zbekiston nashriyoti, 2021.
8.
Ministry of Health of Japan.
Maternity and Child Health Statistics 2022
. Tokyo,
2023.
9.
Singh K., Bloom S.
Maternal Healthcare Utilization and Associated Factors
in Developing Countries
. BMC Public Health, 2020; 20:1–9.
10.
Nazarov, R.
Gigiyena va valeologiya asoslari
. Farg‘ona: Ilm Ziyo, 2021.
