ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
105
2181-
3187
QARIYALAR PARVARISHIDA RATSIONAL OVQATLANISHNING
AHAMIYATI
Nishonova Nargiza Mirzaolim qizi:
Rishton Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoat
salomatligi texnikumi o‘qituvchisi.
Annotatsiya :
Ushbu maqolada yoshi katta insonlar sog‘lig‘ini saqlashda
ratsional ovqatlanishning o‘rni tahlil qilinadi. Qariyalarning metabolik ehtiyojlari,
ovqat hazm qilish tizimidagi o‘zgarishlar, ovqatlanishdagi xatoliklar va ularning
sog‘liqqa ta’siri chuqur ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, parvarish jarayonida qanday
ovqatlanish tamoyillariga amal qilish lozimligi, asosiy oziq-ovqat guruhlari, vitamin
va minerallar muhimligi ilmiy asosda yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
ratsional ovqatlanish, geriatriya, parvarish, qarilik, metabolizm,
immunitet, parhez, mikroelementlar.
Qarilik — bu organizmda ko‘plab fiziologik va biologik o‘zgarishlar yuz
beradigan murakkab jarayondir. Ushbu bosqichda odam organizmi o‘zining funksional
imkoniyatlarining pasayishini boshdan kechiradi. Yoshi katta insonlar ko‘pincha
surunkali kasalliklar, ovqat hazm qilish muammolari, immunitet pasayishi va suyak
massasi kamayishi kabi muammolarga duch kelishadi. Shu bois ratsional ovqatlanish
qariyalar salomatligini saqlashda va parvarish jarayonining ajralmas qismi sifatida
qaraladi.
Ovqatlanishdagi xatolar yurak-qon tomir, qandli diabet, suyakning mo‘rtlashuvi,
kamqonlik, kognitiv faoliyatning pasayishiga olib kelishi mumkin. Ratsional
ovqatlanish esa nafaqat kasalliklarning oldini oladi, balki hayot sifatini ham sezilarli
darajada oshiradi.
Qariyalar organizmida ovqat hazm qilish va metabolik o‘zgarishlar
Qariyalarda quyidagi muhim fiziologik o‘zgarishlar kuzatiladi:
Ovqat hazm qilish tizimining sekinlashuvi
— fermentlar kam ishlab
chiqariladi, bu esa oziq-ovqatlardan foydali moddalarni so‘rilishini kamaytiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
106
2181-
3187
Ishqoriy muhit o‘zgarishi
— oshqozon shirasining kislotaliligi kamayadi, bu esa
temir, B12 vitamini va kalsiy kabi moddalar so‘rilishini qiyinlashtiradi.
Suyak massasi kamayadi
— kalsiy va D vitaminining yetishmovchiligi
osteoporoz xavfini oshiradi.
Ichak mikroflorasining buzilishi
— bu immunitet pasayishiga va ich ketish yoki
qabziyatga olib keladi.
Bu o‘zgarishlar ratsional va muvozanatli ovqatlanishning muhimligini yanada
oshiradi.
Ratsional ovqatlanishning asosiy tamoyillari
Qariyalar parvarishida ovqatlanish quyidagi prinsiplarga asoslanishi lozim:
Kaloriyalarning individual moslanishi
.Qariyalarning energiyaga bo‘lgan
ehtiyoji yoshga qaraganda pastroq bo‘ladi, ammo oqsil, vitamin va mineral moddalar
ehtiyoji o‘zgarishsiz qoladi. Kunlik kaloriya iste’moli 1500–2000 kkal atrofida bo‘lishi
lozim.
Oqsillar bilan boy taomlar
.Mushak massasi yo‘qolishini oldini olish uchun har
kuni kamida 1 g/kg og‘irlikka teng miqdorda oqsil qabul qilish zarur (masalan, tuxum,
tvorog, baliq, tovuq).
Yog‘larning muvozanati
.Hayvon yog‘lari cheklanishi, o‘rniga o‘simlik yog‘lari
(zaytun, kungaboqar) ishlatilishi tavsiya etiladi. Yog‘larning ko‘p bo‘lishi ateroskleroz
va yurak kasalliklariga olib keladi.
Uglevodlar
-Asosiy manba sifatida murakkab uglevodlar (jo‘xori, grechka,
sabzavotlar) tanlanishi kerak. Oddiy shakarni cheklash tavsiya etiladi.
Vitaminar va minerallar
.Qariyalarda A, C, D, B12 vitaminlari, kalsiy, temir,
magniy, rux kabi moddalar yetishmasligi ko‘p uchraydi. Shuning uchun tabiiy
mahsulotlardan tashqari, kerak bo‘lsa, vitamin-mineral komplekslari qabul qilinadi.
Suv balansini saqlash
.Qarilikda chanqoq hissi sustlashadi. Bu organizmda
suvsizlanishga olib keladi. Har kuni kamida 1,5–2 litr suyuqlik iste’mol qilinishi lozim.
Ovqatlanishdagi keng tarqalgan xatolar va ularning oqibatlari
Ko‘plab qariyalar quyidagi ovqatlanish xatolariga yo‘l qo‘yishadi:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
107
2181-
3187
Juda ko‘p tuz ishlatish — bu arterial bosimni oshiradi;
Yog‘li, qovurilgan ovqatlar — bu hazm qilishni qiyinlashtiradi;
Tish yo‘qligi tufayli go‘sht yoki qattiq mahsulotlardan voz kechish — oqsil
yetishmovchiligi rivojlanadi;
Meva-sabzavot kam iste’moli — qorin dam bo‘lishi, qabziyat, vitamin tanqisligi
yuzaga keladi.
Bu xatolar sog‘liqni yomonlashtirib, surunkali kasalliklarning kuchayishiga sabab
bo‘ladi. Shu bois parvarish qiluvchi shaxs ovqatlanish rejimini nazorat qilib borishi
zarur.
Parvarishda amaliy tavsiyalar:
1.
Kundalik ovqatlanish 4-5 mahalga bo‘linishi lozim, oz-ozdan.
2.
Harorat jihatdan iliq taomlar tanlanishi kerak.
3.
Tish yoki protez holatiga qarab yumshoq taomlar tayyorlash.
4.
Tuz, shakar, yog‘ miqdorini nazorat qilish.
5.
Ovqatlanish vaqtida bemorni ko‘nglini ko‘taradigan, tinch muhit
yaratish.
Qariyalarni parvarish qilishda ratsional ovqatlanish hayot sifatini yaxshilash,
surunkali kasalliklarning oldini olish va faol qarilikni ta’minlashda muhim omil
hisoblanadi. Parvarishlovchilar nafaqat bemorning sog‘lig‘ini, balki ovqatlanish
odatlariga bo‘lgan munosabatini ham shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Shuning
uchun bu borada doimiy ta’lim, sog‘lom ovqatlanish madaniyatini targ‘ib qilish va
individual yondashuv talab etiladi.
Ratsional ovqatlanishni tashkil qilishda nafaqat fiziologik, balki psixologik va
ijtimoiy omillar ham muhim rol o‘ynaydi. Qariyalar ko‘pincha yolg‘izlik, depressiya,
ruhiy tushkunlik yoki o‘ziga bo‘lgan e’tiborning pasayishi tufayli ovqatlanishga
bo‘lgan ishtahani yo‘qotishadi. Bu esa yomon ovqatlanishga, tananing zaiflashishiga
olib keladi. Ayniqsa, yolg‘iz yashovchi qariyalar orasida ovqatlanish muammolari ko‘p
uchraydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
108
2181-
3187
Ba’zi holatlarda esa, qarindoshlari bilan yashayotgan qariyalar ovqatlanish
borasida ikkinchi darajali holatga tushib qoladilar. Ular uchun alohida parhezli ovqat
tayyorlanmasligi, ovqatlanish vaqtidagi shoshilish, e’tiborsizlik ham sog‘liqka salbiy
ta’sir qiladi. Bu holatlar yoshi katta insonlarda ovqatga nisbatan salbiy munosabat
shakllanishiga olib keladi.
Bunday holatlarning oldini olish uchun ijtimoiy parvarish xodimlari, sog‘liqni
saqlash mutaxassislari va oila a’zolarining hamkorligi zarur. Qariyaga o‘ziga xos
munosabatda bo‘lish, u bilan ovqat vaqtida suhbatlashish, ovqatlanish jarayonini ijobiy
muhitda tashkil etish katta ahamiyatga ega. Shuningdek, ularga mos, esdaliklar bilan
boyitilgan, estetik jihatdan chiroyli dasturxon tayyorlash ham muhim psixologik
motivatsiya hisoblanadi.
Qariyalar orasida eng keng tarqalgan surunkali kasalliklar — bu arterial
gipertoniya, qandli diabet, yurak-qon tomir kasalliklari, osteoporoz, buyrak
yetishmovchiligi va oshqozon-ichak muammolaridir. Ushbu kasalliklar mavjud
bo‘lganda ratsional ovqatlanish yanada murakkab va mas’uliyatli jarayonga aylanadi.
Masalan, gipertoniya bilan og‘rigan bemorlarda tuz iste’molini 3–5 grammgacha
cheklash tavsiya etiladi. Qandli diabetli qariyalar oddiy shakar, oq non, makaron
mahsulotlarini cheklab, ularning o‘rniga murakkab uglevodlarga (grechka, suli,
kepakli non) o‘tishlari lozim.
Yurak kasalliklarida xolesterin darajasini kamaytiruvchi ovqatlar (masalan,
sabzavotlar, dukkaklilar, baliq) ustuvor bo‘lishi kerak. Osteoporozda esa D vitamini,
kalsiy va magniyga boy mahsulotlar (tvorog, sariyog‘, tuxum, baliq yog‘i) qabul
qilinadi.
Shuning uchun har bir bemor uchun individual parhez tuzish zarur. Buni dietolog
yoki shifokor yordamida amalga oshirish mumkin.
Parvarishda muqobil usullar: biologik faol qo‘shimchalar va fitoterapiya
Zamonaviy geriatriya amaliyotida qariyalar ovqatlanishini yaxshilash maqsadida
biologik faol qo‘shimchalar (BFQ) va o‘simlikka asoslangan mahsulotlardan
foydalanish kengaymoqda. Bu mahsulotlar vitamin va minerallar, omega-3 yog‘
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
109
2181-
3187
kislotalari, probiotiklar va antioksidantlar bilan boyitilgan bo‘lib, organizmning
immun va metabolik funksiyalarini qo‘llab-quvvatlaydi.
Masalan, B12 vitamini va temir moddasini yutish yoshi katta insonlarda
pasaygani uchun qo‘shimcha tarzda kapsula yoki sirop shaklida berilishi mumkin.
Xuddi shuningdek, suyak tizimini mustahkamlash uchun kalsiy va D vitamini
tabletkalari tavsiya etiladi.
Shuningdek, xalq tabobatida keng qo‘llaniladigan o‘simlik damlamalari —
masalan, romashka, limon balzam, yalpiz, qizilmiya ildizi — ovqat hazm qilishni
yaxshilaydi, ichak faoliyatini tiklaydi va asab tizimiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Ammo BFQ yoki fitoterapiya vositalarini shifokor maslahatisiz qabul qilish
tavsiya etilmaydi, chunki noto‘g‘ri qo‘llanish nojo‘ya ta’sirlar, dorilar bilan
nomutanosiblik va allergik reaksiya keltirib chiqarishi mumkin.
Ratsional ovqatlanish qariyalarni parvarish qilishda asosiy g‘amxo‘rlik
yo‘nalishlaridan biridir. To‘g‘ri tashkil etilgan ovqatlanish orqali nafaqat surunkali
kasalliklarni nazorat qilish, balki umumiy hayot sifatini yaxshilash, faol qarilikni
ta’minlash mumkin. Parvarish qiluvchilarning mas’uliyati ovqatlanishning fiziologik,
psixologik va ijtimoiy tomonlarini chuqur tushunishda, qariyaga individual
yondashuvni tanlashda va uni muntazam kuzatishda namoyon bo‘ladi. Shu bilan birga,
sog‘lom ovqatlanish madaniyatini targ‘ib qilish va ta’lim-tarbiyaviy ishlar olib borish
har bir jamiyatning ijtimoiy burchidir.
Qariyalarni parvarish qilishda ratsional ovqatlanish hayot sifatini yaxshilash,
surunkali kasalliklarning oldini olish va faol qarilikni ta’minlashda muhim omil
hisoblanadi. Parvarishlovchilar nafaqat bemorning sog‘lig‘ini, balki ovqatlanish
odatlariga bo‘lgan munosabatini ham shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Shuning
uchun bu borada doimiy ta’lim, sog‘lom ovqatlanish madaniyatini targ‘ib qilish va
individual yondashuv talab etiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
WHO. Nutrition for older persons.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
110
2181-
3187
2.
National Institute on Aging. Healthy Eating Tips for Seniors.
3.
Harrison's Principles of Internal Medicine, 20th Edition.
4.
Dietary Guidelines for Americans, 2020–2025.
5.
Aging and Nutrition. Journal of Nutrition & Health, 2021.
6.
FAO. Food-based dietary guidelines for the elderly. Rome, 2019.
7.
Geriatric Nutrition: The Health Professional's Handbook, 4th Ed.
8.
O‘zbekiston Respublikasi SSV. Keksalar salomatligi bo‘yicha tavsiyalar, 2023.
9.
Nestle M. Safe Food: The Politics of Food Safety. University of California
Press, 2010.
10.
WHO/FAO Report. Human Vitamin and Mineral Requirements.
