ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
98
2181-
3187
GIPERTONIYA KASALLIKLARINI PROFILAKTIKASIDA HAYOT
TARZINING O‘RNI
Raximova Gulasal Odiljon qizi:
Rishton Abu Ali ibn Sino nomidagi jamoat
salomatligi texnikumi o‘qituvchisi.
Annotatsiya :
Ushbu maqolada gipertoniya (yuqori qon bosimi) kasalligining
oldini olishda sog‘lom hayot tarzining o‘rni atroflicha yoritiladi. Gipertoniyaning kelib
chiqish sabablari, xavf omillari va profilaktika choralarida ovqatlanish, jismoniy
faollik, ruhiy holat va zararli odatlardan voz kechishning roli tibbiy-nazariy hamda
amaliy nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Maqola, shuningdek, sog‘lom turmush tarzini
hayotga joriy etishning ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyatini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
gipertoniya, arterial bosim, hayot tarzi, profilaktika, sog‘lom
ovqatlanish, jismoniy faollik, stress, zararli odatlar.
Zamonaviy tibbiyotda yurak-qon tomir kasalliklari, xususan, gipertoniya eng
ko‘p uchraydigan, global sog‘liq muammosi hisoblanadi. Jahon sog‘liqni saqlash
tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga ko‘ra, dunyo bo‘yicha har to‘rtinchi voyaga yetgan
inson gipertoniyaga chalingan bo‘lib, bu ko‘rsatkich yildan-yilga ortib bormoqda.
O‘zbekistonda ham bu kasallik keng tarqalgan bo‘lib, kasallikning simptomlarsiz
kechishi uni o‘z vaqtida aniqlash va davolashni qiyinlashtiradi.
Gipertoniyaning xavfli jihati shundaki, u yurak xurujlari, insult, buyrak
yetishmovchiligi, ko‘rish qobiliyatining pasayishi kabi og‘ir asoratlarga olib keladi.
Ayni paytda ilmiy tadqiqotlar ko‘rsatmoqda: gipertoniyaning oldini olish, uni nazorat
qilishda sog‘lom hayot tarziga amal qilish eng samarali usullardan biridir.
Gipertoniya
– bu arterial qon bosimining uzoq muddat davomida normadan
yuqori bo‘lishidir. Qon bosimining normasi 120/80 mm simob ustuniga teng bo‘lsa, bu
ko‘rsatkich 140/90 va undan yuqori bo‘lsa, gipertoniya tashxisi qo‘yiladi.
Asosiy xavf omillari:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
99
2181-
3187
Irsiy moyillik
– agar yaqin qarindoshlarda gipertoniya mavjud bo‘lsa, bu kasallik
rivojlanish ehtimoli ortadi.
Yuqori tuz iste’moli
– natriy tanada suyuqlikni ushlab qoladi, bu esa qon
bosimining ko‘tarilishiga sabab bo‘ladi.
Jismoniy harakatsizlik
– yurak mushaklari zaiflashadi, qon aylanishi
sustlashadi.
Ortiqcha vazn va semizlik
– har 5 kg ortiqcha vazn qon bosimini o‘rtacha 4–5
mmHg ko‘taradi.
Surunkali stress va ruhiy zo‘riqish
– gormonal tizimning buzilishi natijasida
qon bosimi o‘sadi.
Spirtli ichimliklar, chekish
– tomirlarning torayishiga olib keladi.
Nosog‘lom ovqatlanish, fastfud, qovurilgan ovqatlar, shirinliklar
– moddalar
almashinuvi va yurak faoliyatini buzadi.
Gipertoniya profilaktikasining birinchi qadamlaridan biri – ovqatlanish
madaniyatini
sog‘lomlashtirishdir.
Sog‘lom
ovqatlanish
qon
bosimini
me’yorlashtirishda beqiyos rol o‘ynaydi.
Tuzni me’yorida ishlatish – kuniga 5 g dan oshmasligi kerak;
Ko‘proq sabzavot, meva, don mahsulotlari (kaliy, magniy, tolali moddalarga
boy);
Baliq va tovuq go‘shti, yog‘siz sut mahsulotlari;
Trans yog‘lar, kolbasa, chips, shirinliklar, konservalangan mahsulotlardan voz
kechish;
DASH (Dietary Approaches to Stop Hypertension) parhezi – gipertoniklar uchun
maxsus tavsiya etiladi.
Jismoniy faollik yurakni mustahkamlab, tomirlar elastikligini oshiradi. Haftasiga
kamida 150 daqiqa o‘rtacha jismoniy faollik (yugurish, suzish, raqs, velosiped
haydash) gipertoniya xavfini 20–30% kamaytiradi.
Kunlik 30 daqiqalik piyoda yurish;
Zinadan foydalanish (lift o‘rniga);
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
100
2181-
3187
Ofisda uzoq o‘tirgan holatda har 1 soatda tanaffus qilish va yengil mashqlar
bajarish.
Stress gipertoniya rivojlanishining yashirin sababi bo‘lishi mumkin. Shuning
uchun stressni boshqarish hayotiy zaruratdir.
Dam olish rejimini to‘g‘rilash, uyqu gigiyenasi (7–8 soatlik sifatli uyqu);
Meditatsiya, yoga, nafas olish texnikasi;
Ruhiy salomatlikka e’tibor: kitob o‘qish, musiqa eshitish, ijobiy insonlar bilan
muloqot qilish.
Ortiqcha vazn yurakka qo‘shimcha yuk tushiradi. Har bir ortiqcha kilogramm qon
bosimini oshiradi. Sog‘lom parhez va jismoniy mashqlar orqali vaznni me’yorda
ushlab turish gipertoniyani samarali nazorat qilishga yordam beradi.
Zararli odatlardan voz kechish:
Chekish
– har bir sigareta qon tomirlarni toraytiradi, yurak urishini tezlashtiradi.
Spirtli ichimliklar
– uzoq muddatli iste’mol gipertoniyani kuchaytiradi.
Nos, energetik ichimliklar
– yurak faoliyatiga salbiy ta’sir qiladi.
Jamiyat va sog‘lom hayot: davlat miqyosidagi choralar
Sog‘lom hayot tarzini keng targ‘ib qilish, bu borada ijtimoiy-ma’rifiy ishlarni
kuchaytirish gipertoniya va boshqa surunkali kasalliklarning kamayishiga olib keladi.
Davlat sog‘liqni saqlash siyosatida quyidagilar muhim:
Sog‘lom ovqatlanishni targ‘ib qilish (maktab va korxonalarda sog‘lom menyular);
Sport infratuzilmasini rivojlantirish (mahallalarda sport maydonchalari);
Tibbiy ko‘rik va maslahatlarni muntazam yo‘lga qo‘yish;
Sog‘liq uchun xavfli mahsulotlarga soliq joriy etish (tuz, shakar, spirtli
ichimliklar).
Gipertoniya kasalliklarining oldini olishda hayot tarzining chuqur tahlili
Gipertoniya kasalligi nafaqat shaxsiy sog‘liq, balki butun jamiyatga bevosita va
bilvosita salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Kasallik surunkali kechuvchi xususiyatga ega bo‘lib,
mehnatga layoqatni pasaytiradi, tibbiy xizmatlarga bo‘lgan ehtiyojni oshiradi,
nogironlik darajasini yuqori ko‘taradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
101
2181-
3187
Davolash xarajatlari (dorilar, diagnostika, shifoxona xizmati);
Ish kunlarining yo‘qolishi (mehnat unumdorligining pasayishi);
Nogironlik va erta nafaqaga chiqishlar;
Sug‘urta tizimiga tushadigan bosim.
Dunyo bo‘yicha yurak-qon tomir kasalliklari, shu jumladan gipertoniya sababli
yuzaga keladigan iqtisodiy zarar trillionlab dollarlarni tashkil etadi. Shu sababli
kasallikni oldini olish va sog‘lom turmush tarzini shakllantirish davlat siyosatining
muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib qolmoqda.
Gipertoniyaga qarshi kurashda eng muhim strategiyalardan biri – sog‘lom
turmush tarzini ommalashtirish va uni kundalik hayotga tatbiq etishdir. Buning uchun
quyidagi bosqichlar taklif etiladi:
•
Aholini xabardor qilish va ma’lumot berish
•
Tibbiy-ma’rifiy ko‘rsatuvlar, maqolalar, risolalar;
•
Televideniye, radio, ijtimoiy tarmoqlar orqali sog‘lom turmush targ‘iboti;
•
Maktab va kollejda sog‘liq madaniyati darslari.
•
Profilaktik sog‘liq markazlarini kengaytirish
•
Har bir mahallada sog‘lom hayot markazlarini tashkil qilish;
•
Jismoniy mashq zallari, bepul tibbiy ko‘riklar;
•
To‘g‘ri ovqatlanish bo‘yicha maslahat markazlari.
•
Raqamli texnologiyalarni qo‘llash
•
Mobil ilovalar orqali qon bosimini kuzatish va sog‘lomlikni nazorat qilish;
•
Sog‘lom ovqatlanish dasturlarini joriy etish;
•
Onlayn maslahatlar va treninglar.
Aholi orasida sog‘lom hayot tarzini targ‘ib qilish tajribalari:
Ko‘plab mamlakatlarda sog‘lom turmush tarzini ommalashtirish borasida qator
muvaffaqiyatli dasturlar joriy qilingan. Jumladan:
Finlandiya tajribasi 1970-yillarda yurak-qon tomir kasalliklarining yuqoriligi
tufayli Finlandiyada sog‘lom turmush tarziga asoslangan dastur (North Karelia Project)
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
102
2181-
3187
yo‘lga qo‘yildi. Natijada 20 yil ichida yurak xurujlaridan o‘lim darajasi 60% ga
kamaydi.
O‘zbekiston tajribasi-so‘nggi yillarda mamlakatimizda ham sog‘lom turmush
tarzini rivojlantirish bo‘yicha qator hujjatlar qabul qilindi:
“2022–2026 yillarga mo‘ljallangan sog‘lom avlod strategiyasi”;
“Sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish va jismoniy faollikni oshirish milliy
dasturi”;
“Sport bilan shug‘ullanishni ommalashtirish” bo‘yicha prezident farmonlari.
Shuningdek, tuman poliklinikalarida “Sog‘lom hayot sari 5 qadam” dasturlari
orqali gipertoniya xavfiga ega aholiga individual maslahatlar berilmoqda.
Shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv (individual profiling)
Har bir bemor uchun individual sog‘liq pasporti tuzilib, unga qarab hayot tarzi
tavsiyalari beriladi. Masalan, genetik moyillik, semizlik darajasi, ruhiy holati, yashash
joyining ekologik holati hisobga olinadi.
Gipertoniyaga qarshi kurash faqat tibbiy muassasalarning vazifasi emas. Bu
borada quyidagilarning o‘zaro hamkorligi muhim:
Tibbiyot sohasi – diagnostika va maslahatlar;
OAV – sog‘lom turmushni targ‘ib qilish;
Ta’lim sohasi – yoshlarga sog‘lom odatlarni o‘rgatish;
Mahalla, hokimiyat, sport tashkilotlari – ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash.
Gender va yosh omillarini hisobga olish
Ayollar va erkaklarda gipertoniya rivojlanish sabablari, hayot tarzi farqlari
mavjud. Shuningdek, yosh o‘tishi bilan gipertoniya xavfi oshadi. Shu sababli sog‘lom
hayot strategiyalari yosh va jinsga moslashtirilgan bo‘lishi zarur.
Amaliy tavsiyalar:
oddiy hayotiy qadriyatlar orqali sog‘liqni saqlash
Har kuni 6:00–7:00 oralig‘ida uyg‘onish va ertalabki gimnastika;
Tuzni kamaytirib, ko‘proq sabzavot va suyuqlik iste’moli;
Harakatli hayot – piyoda yurish, velosiped, raqs;
Mobil ilovalar yordamida qon bosimini nazorat qilish;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
103
2181-
3187
Uyqudan oldin elektron qurilmalardan uzoqlashish;
Dam olish, oilaviy muhit va do‘stlar bilan suhbat orqali stressni kamaytirish.
Gipertoniya kasalliklarining oldini olishda hayot tarzini sog‘lomlashtirish zarur
emas –
majburiy chora
hisoblanadi. Sog‘lom ovqatlanish, faol harakat, stressdan xoli
yashash, yomon odatlardan voz kechish orqali biz yurak-qon tomir kasalliklarini
sezilarli kamaytira olamiz. Jamiyatda sog‘lom turmush tarzini qadriyat sifatida
shakllantirish orqali sog‘lom avlodni tarbiyalash mumkin. Har bir fuqaroning
profilaktika bo‘yicha ongli harakati – butun jamiyat salomatligining
kafolatidir.Gipertoniya – hayot sifatini pasaytiruvchi, asoratlari og‘ir va keng tarqalgan
kasallikdir. Unga qarshi kurashda sog‘lom hayot tarzi asosiy profilaktik choradir.
To‘g‘ri ovqatlanish, jismoniy faollik, zararli odatlardan voz kechish, stressni
boshqarish orqali bu kasallik xavfini sezilarli darajada kamaytirish mumkin. Har bir
inson o‘z hayot tarzini sog‘lomlashtirishi orqali nafaqat o‘zini, balki oilasi va jamiyat
sog‘lig‘ini ham mustahkamlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jahon Sog‘liqni Saqlash Tashkiloti. "Hypertension: Key facts." 2023.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi rasmiy axborotlari, 2024.
3.
James PA, et al. "2014 evidence-based guideline for the management of high
blood pressure in adults." JAMA.
4.
Mancia G, et al. "2018 ESC/ESH Guidelines for the management of arterial
hypertension." Eur Heart J.
5.
Chobanian AV, et al. "The Seventh Report of the Joint National Committee on
Prevention, Detection, Evaluation, and Treatment of High Blood Pressure."
Hypertension, 2003.
6.
Appel LJ, et al. "DASH diet to stop hypertension." JAMA, 2003.
7.
Whelton PK, et al. "Primary prevention of hypertension: clinical and public
health advisory." Hypertension, 2002.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
104
2181-
3187
8.
WHO. "Global action plan for the prevention and control of noncommunicable
diseases 2013–2020."
9.
CDC. "Preventing High Blood Pressure." Centers for Disease Control and
Prevention, 2024.
10.
NIH. "The DASH Eating Plan." National Heart, Lung, and Blood Institute, 2022.
