ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
376
2181-
3187
OSKAR UAYLD IJODIDA DEKADENTIZM UNSURLARI: ”DORIAN
GREYNING PORTRETI “ ASARI MISOLIDA
Po’lotova Gulmira
Murodovna
Mirzo Ulug’bek nomidagi
O’zbekiston Milliy
universiteti
2-bosqich talabasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada ingliz yozuvchisi Oskar Uayldning “Dorian
Greyning portreti” asaridagi dekadentizm tushunchasi, g’oyalari hamda uning asosiy
belgilari tahlil qilinadi. Bundan tashqari asarda qo’llanilgan tasvirlar, Uayldning til
uslubi hamda badiiy vositalar haqida umumiy ma’lumotlar yoritib o’tiladi.
Kalit so’zlar
: dekadentizm, estetika falsafasi, axloqiy indifferentlik, dualizm,
dekadent tanqid, individualizm, egoizm, erotizm
Kirish.
Taniqli ingliz yozuvchisi Oskar Uayld 19-asrning eng
ko’zga ko’ringan
vakillaridan biri hisoblanadi. 19-asr oxirida Yevropa adabiyotida dekadentizm oqimi
kuchayib bordi. Bu oqim san’atning axloqdan ustun qo‘yilishi, go‘zallikni hayotning
yagona maqsadi sifatida ulug‘lash, ichki buzuqlik, pessimizm va individualizm bilan
ajralib turadi. Oskar Uayld bu davrning eng yorqin vakillaridan biri hisoblanadi hamda
uning ijodi ham o’sha davr adabiyotida muhim o’rin egallaydi. Uning yagona roman
asari —
“
Dorian Greyning portreti”— dekadentizmning yorqin namunasi hisoblanadi.
Qolaversa, Oskar Uayld haqida bir qancha olimlar, tanqidchilar hamda yozuvchilar o’z
fikrlarini bildirib o’tishgan. Harold Bloom – zamonaviy adabiyotshunos, Yale
universiteti professori u haqida shunday deydi : “Oskar Uayld ingliz adabiyotidagi eng
yorqin va murakkab shaxsdir. Uning "Dorian Greyning portreti" asari — zamonaviy
axloqiy drama va dekadentizm falsafasining namunasidir.” Bloom Uayldning
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
377
2181-
3187
asarlarini psixologik chuqurlik va falsafiy izlanishlar bilan boy deb hisoblagan
olimlardan biri edi[1]. Bundan tashqari Uayldning mashhur biografi Richard Ellmann
Oskar Uayldni hayotini estetik tajribaga aylantirgan san’atkor deb hisoblaydi.
Darhaqiqat, Uayld chin ma’noda san’at shaydosi edi deydi ko’plab yozuvchilar.
Shuning uchun ham uning yagona romani ham dekadentizmning yorqin namunasi
sifatida baholanadi. Olimlar Uaylning tanqidiy fikrlari, estetik dunyoqarashini hamda
axloqiy qarama-qarshilikka nisbatan munosabatini yuqori baholaydilar.
Adabiyotlar tahlili.
Dastlab, biz dekandentizm atamasiga to’xtaladigan bo’lsak,
dekandentizm o’zi nima va Oskar Uayld nima maqsadda bu yo’nalishda aynan o’z
romanini yozgan. Dekandentizm, dekandentlik bu lotincha decandentis-tanazzul degan
ma’noni anglatadi. Aynan 19-20-asrlarda Yevropa madaniyatidagi umumiy bo’lgan
holatni ifoda etgan nom. Bunda tanazzulga yuz tutishlik, hayotdan bezishlik,
yolg’izlanib qolish kayfiyati, umidsizlik kayfiyati va boshqa shu kabi hissiyotlar o’z
aksini topgan. Shu asr boshlarida ro’y bergan jiddiy o’zgarishlar, yangilanish hamda
inqilobiy jarayonlarning kuchayishi ijtimoiy voqelikdagi ziddiyatlarning kuchayishiga
olib keldi. Eskilik hamda yangilik o’rtasidagi kurash aynan 19-20-asrlarda avj oldi.
Bunday holatni ko’rganlar esa tarix, tabiat, inson tanazzulga yuz tutmoqda degan fikrga
keldilar. Ular o’z asarlarida ana shu tanazzul, ijtimoiy inqirozlar va ularning
sabablarini, inson boshiga tushgan tashvish hamda qiyinchiliklarni aks ettirishni
maqsad qilib qo’ydilar hamda buning natijasida adabiyotda, ya’ni san’at sohasida
modernizmning yangi yo’nalishi dekandentizm paydo bo’ldi.
Dekandentlik yo’nalishi dastlab fransuz adabiyotida yaqqol namoyon bo’lgan.
“La’nati shoirlar “deb qozongan P.Verlen, A.Rembo, S.Mallarme kabi shoirlar
yetakchilik qilgan. Keyinchalik esa bu yo’nalishda ijod qilish Italiyada J. Paskoli
she’riyatida ko’zga tashlandi. Uning ijodi uchun mistik kayfiyat, simvolizm bilan
hamohanglik xos. 1900-yillarda D. taʼsirida Italiyada kuch-qudratga sigʻinishlik va
urush oldidagi qoʻrquv kayfiyatidagi yangi oqim paydo boʻladi (G. Gotssano, M.
Moretti, F. Martini va b.). D. boshqa qator mamlakatlarga ham yoyiladi. Mas,
Germaniyada shoir S. George toʻgaragi paydo boʻlali. Bu toʻgarak aʼzolari ijodida
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
378
2181-
3187
Nitsshe gʻoyalari ruhidagi afsonaviylik hissiyoti ustunlik qiladi. Rossiyada D.
simvolizm oqimiga mansub shoirlar ijodida oʻz aksini topadi, lekin bulardagi D.
ekspressionizmga ancha yaqinlashib keladi [2]. Bundan tashqari hayotdan
qoniqmaslik, uning achchiq saboqlari, yomonliklarga qarshi tinimsiz kurash, mavjud
talabga javob bermaydigan narsalarni rad qilish kabi dekadentlarga xos boʻlgan
xususiyatlar hozirgi ham jahon adabiyotida oʻz ifodasini topmoqda.
Endi “Dorian Greyning portreti” asariga keladigan bo’lsak, Oskar Uayld asarda
bir qancha dekandentizm ifodalardan foydalangan hamda uning belgilarini ham
ko’rishimiz mumkin. Hozir asardan olingan bir nechta dekandentizm namunalarini
ko’rib chiqamiz. Bulardan birinchisi go‘zallikni ilohiylashtirish va estetikizm falsafasi.
Dastlab, estetikizm falsafasiga to’xtaladigan bo’lsak, bu nafosat falsafasidir. Hamda
ba’zi o’rinlarda “san’at falsafasi”deya ham ishlatiladi. Bu dunyoni estetik idrok etish
va tushunishga qaratilgan falsafadir.
Dorianning o‘z portretiga bergan munosabati — go‘zallikni mutlaq qadriyat deb
bilishning timsolidir. Uayld Dorian tilidan quyidagi so‘zlarni keltiradi:
“Men hech qachon qarigim kelmaydi, Bezil. Bu rasm eskirsin, qarisin, lekin men
doim yosh va navqiron bo’lib qolay”
(“I shall stay young, and the picture will grow
old. That is all.”)
Bu so‘zlar Dorianning go‘zallik va yoshlikka bo‘lgan cheksiz ishtiyoqini
ifodalaydi. U hatto ruhini tashqi ko‘rinish evaziga qurbon qilishga tayyor. Bu —
dekadentizmning asosiy belgilaridan biri, ya’ni tashqi shakl va ko‘rinishga haddan
tashqari sig‘inish. Dorian portretini ko’rinishi bilan unga hasad qilishni boshlaydi
hamda yillar o’tib tasvir qarimaydi-yu, ammo uning yuzlariga ajinlar tushadi, u qariydi.
Ayni shu paytda Dorianning hislari dekadentizmning yaqqol tasviri misolidir.
Keyingi misol esa axloqiy buzuqlik va ruhiy yemirilishdir.
Dorian tashqi tomondan go‘zal, lekin ichki olami tobora axloqan yemirila boradi.
U qilgan har bir gunohi portretiga o‘z ta’sirini o‘tkazadi, u buni birinchi qilgan
vijdonsizligi, ya’ni sevgan qizi Sibilni tashlab ketganda payqaydi, aynan o’sha paytda
portretda xunuk irjaygan tabassumdagi Dorian paydo bo’ladi, u shu kabi dahshatli
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
379
2181-
3187
ishlarni juda ko’p sodir etadi, hattoki o’z do’sti Bezilning qotiliga ham aylanadi, rasm
esa tobora dahshatli tus ola boshlaydi. Roman davomida Dorian shunday deydi:
“Men qanday bo‘lishni xohlasam, portret shunday ko‘rsatadi. Portret — mening
vijdonim.”
Bu yerda portret ramz sifatida ishlatiladi: u insonning ko‘zdan yashirilgan axloqiy
ahvolini ifodalaydi. Dorian go‘zallikni saqlab qolish uchun qanchalik tubanlashmasin,
u bunga tayyor. Bu esa dekadentizmning axloqiy indifferentlik (befarqlik) tamoyiliga
mos keladi.
Yana bir misol sifatida san’at va hayot o‘rtasidagi qarama-qarshilikni olishimiz 1
Romandagi salbiy qahramonlardan biri Lord Genri Uottonning vazifasi bu
jamiyatdagi qadryatlarni yo’q qilish, yoshlarning ongini zaharlash hamda go’zallikni
targ’ib qilish. U shunday deydi:” Axloq bu jamiyat tomonidan o’ylab topilgan narsadir,
bu hayotdan faqat zavq olib yashash kerak.”
(“The only way to get rid of a temptation
is to yield to it.”)
Bu g‘oya — Uayld estetik qarashlarining mahsuli. U Genri orqali shuni
ko‘rsatadiki, san’at va estetik hayot ko‘p hollarda axloqiy tamoyillar bilan to‘qnashadi.
Bu to‘qnashuv Dorian taqdirida halokat bilan tugaydi.
Ikkilik (dualizm) – tashqi va ichki o‘rtasidagi tafovut
Romanda Dorianning tashqi ko‘rinishi doimo go‘zal bo‘lib qoladi, ichki dunyosi
esa tobora chiriydi. Bu ikkiyuzlamachilik orqali yozuvchi dekadent insonning ruhiy
holatini ifodalaydi. Portret esa buni vizual tarzda ko‘rsatadi:
“Uning yuzi hali ham farishtadek edi, lekin rasm... rasm dahshatli edi. Ko‘zlar —
nafrat, og‘iz — jirkanchlik to‘la edi.”
Bu iqtibos orqali Uayld inson ichki olamining tashqi go‘zallikka zid bo‘lishi
mumkinligini fosh etadi. Bu esa psixologik dekadensiyaning timsolidir.
Jamiyatga tanqidiy qarash va dekadent tanqidga keladigan bo’lsak, bu, ya’ni
dekandent tanqid jamiyatdagi dekandent oqimga qarshi bildirilgan tanqidiy fikrlar,
qarashlardir. Uayld asar davomida Viktorian Angliyasining ikkiyuzlamachiligini,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
380
2181-
3187
nojo‘ya axloqiy standartlarini tanqid qiladi. Lord Genri obrazi orqali yozuvchi shunday
fikrni bildiradi:
“Zamonaviy jamiyat bu — yolg‘onlar ustiga qurilgan maskarad.”
Bu tanqid orqali Uayld jamiyatda haqiqat va axloqiy me’yorlar emas, balki tashqi
ko‘rinish va obro‘ga asoslangan qadriyatlar hukmronligini ko‘rsatadi. Buni asarda ham
ko’rishimiz mumkinki, Lord Genri va Dorian har doim zodagonlar davrasida
bo’lishadi, Dorianning go’zalligiga barcha oshiq bo’ladi, chunki uning ichki emas
tashqi go’zalligi u jamiyat a’zolar uchun muhim edi.
Individualizm va egoizmga keladigan bo’lsak,
Dekadentizmda shaxsiy zavq va individual istaklar jamiyatdan ustun qo‘yiladi.
Misol (Lord Genri):
“O‘zingga
sodiq
bo‘lish
—
bu
yagona
axloqiy
burchdir.”
(“To be good is to be in harmony with oneself.”)
Bu jumla axloqiy individualizm tamoyilini ifodalaydi. Dorian aynan shu g‘oya
ta’sirida o‘z zavqi uchun boshqalarni qurbon qilishga tayyor bo‘ladi (masalan, Sibil
Veynning o‘limi).
Olingan natijalar va ularning tahlili.
Shuningdek, asardagi dekandentlik
g’oyalari tasviriy vositalar, asardagi xarakterlar va boshqa bir qancha o’rinlarda ochib
berilgan. Asardagi tasviriy vositalar yordamida dekandentlik ruhiyati yoritib
berilganiga kerladigan bo’lsak, bular portret vijdon va axloq timsoli sifatida qaralgan;
Dorianning tashqi ko‘rinishi – go‘zallik bilan niqoblangan ichki buzuqlik;
Sibil Veynning o‘limi – estetik mukammallikdan chekinish evaziga jazolanish
ko’rinishida o’z aksini topgan.Uayld estetik shakllar orqali insoniy qadriyatlarning
yemirilishini, ruhiy inqirozni ko‘rsatadi.
Bundan tashqari, asardagi xarakterlar ham dekandentizm g’oyalarining timsoli
sifatida tahlil qilinadi. Bunda asardagi qahramonlar muhim o’rin egallaydi Dorian
Greyn– zavqparast, individualist va axloqiy beparvo obraz Lord Genri – dekadentizm
falsafasining targ‘ibotchisi, hayotdan go‘zallik orqali ma’no izlovchi Bezil –
san’atning muqaddasligini saqlab qolishga intiluvchi, lekin qurbon bo‘luvchi idealist
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
381
2181-
3187
sifatida dekandentizm g’oyalarining timsollariga aylangan. Bu roman Oskar Uayldning
yagona romani bo’libgina qolmay, dekandentizm g’oyalrini aks ettirgan romandir.
Zero,
Bloom Uayldni “murakkab va dualistik shaxs” deb ataydi. Uningcha, Dorian
obrazida inson tabiatidagi qarama-qarshi tomonlar — nafosat va tubanlik
to‘qnashadi[3]. Oskar Uayld hayotining o’zi estetikaga boy edi deb baholaydi boshqa
ko’pgina shoir va yozuvchilar. Ba’zi zamonaviy adabiyotlarda keltirilishicha, Uayld
asarida dekandentizmga doir psixologik jihatlar ham o’z aksini topgan, masalan,
narsistik shaxsiy tip va uning halokatli oqibatlari ham tahlil qilingan. Buni asar
so’ngidagi Dorian Greyning dahshatli o’limi misolida ham ko’rishimiz mumkin. Yana
bir misol sifatida esa Dorianning qilmagan birgina yomon ishi, ya’ni oddiy qishloq
qiziga zarar keltirmaganini u yaxshilik deb o’ylaydi hamda suratda o’zgarish sodir
bo’lishini kutadi, bularning barchasi uning psixologiyasidagi o’zgarishlar bilan
bog’liq. Bu asarda dekadentizm estetikasi, erotizm (bu insoniy ehtiros, jinsiy istak va
joziba bilan bog‘liq estetik va ruhiy holatni ifodalovchi tushunchadir, u ko‘pincha
san’at, adabiyot va falsafada jismoniy muhabbat, romantik ilhom, yoki go‘zallikning
jinsiy timsoli sifatida tasvirlanadi)va o‘lim o‘rtasidagi bog‘liqlik tahlil qilinadi. Prazga
ko‘ra, Dorianning hayoti — go‘zallik ortida yashirinayotgan o‘limning
estetikasidir.[4]. Darhaqiqat, Dorian qanchalik go’zal bo’lmasin, uning ichki dunyosi
tubanlashib ketgan. Buni portretning shu darajada xunush tusga kirishidan ham
ko’rishimiz mumkin.
Muhokama.
Asarga tanqidiy yondashuv ham juda muhim hisoblanadi. Muallif
Dorianning halokatini ko’rsatish orqali ham bu oqimning, ya’ni go’zallikka intilish
hamda hayotni shu darajada sevish va undan zavq olishning ham qanchalik axloqiy
yemirilishga, manaviyatning buzilishgiga olib kelishini ochib beradi. Dorianning o‘z
portretini yo‘q qilishga uringani orqali uning o‘z vijdoni, o‘z ruhiy inqirozini yo‘q
qilishga intilishi yaqqol ko’rsatiladi, biroq bu harakat o‘zining o‘limi bilan
yakunlanadi. Bu sujet yechimi orqali muallif dekadentizm falsafasini tanqid ostiga
oladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–1_ июня–2025
382
2181-
3187
Shuningdek, san’atning jamiyatdan uzilishi masalasi ham muhokama qilinadi.
Asar nafaqat shaxsiy inqiroz, balki jamiyatdagi axloqiy tamoyillarning zaiflashuvi
haqida ham mulohaza yuritadi. Bu orqali Oskar Uayld o‘z zamonasidagi san’at va
axloq o‘rtasidagi ziddiyatni badiiy ifodalagan.
Xulosa.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, Oskar Uayld 19-asrda aynan o’zining
romani orqali dekandentizmni, ya’ni go’zallikka intilishni targ’ib qilgan
yozuvchilardan biridir. Uning asari aynan dekandentizmning yorqin misoli bo’la oladi.
Bunda bir inson hayotining qay darajada tubanlikka kirib ketishini, atrofidagi salbiy
insonlar ham bir insonning hayotini, vijdonini shu qadar tubanlikka olib kelganini
ko’rishimiz mumkin. Qolaversa, Uayld bu g‘oyalarni biryoqlama targ‘ib etmaydi,
aksincha, dekadentizm falsafasining halokatli oqibatlarini chuqur badiiy vositalar
orqali fosh etadi. Bu borada mashhur adabiyotshunos Richard Ellmann quyidagi fikrni
bildirgan: “Oskar Uayld o‘zining yagona romanida estetikizm va axloqiy tanazzul
o‘rtasidagi ziddiyatni shu darajada kuchli ochib berganki, bu asar faqat o‘z davri uchun
emas, balki har bir zamon uchun axloqiy ogohlantiruv sifatida xizmat qiladi.”[5]
Darhaqiqat, garchi Oskar Uayld bu asarini yozish uchun bor-yo’g’i 13 kun vaqt
sarflagan bo’lsa-da, hali-hanuz bu asar salkam 3-4 asrlardan beri o’z ahamiyatini
yo’qotgani yo’q, bu asar nafaqat o’z davri uchun, balki bugungi kun uchun ham axloqiy
ogohlantiruv sifatida xizmat qilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Bloom Harold. Bloom's How to Write about Oscar Wilde. Edited by Amy S.
Watkin, New York: Infobase Publishing, 2009. ISBN: 978-1-60413-693-1.
2.
Oʻzbekiston milliy ensiklopediyasi (2000-2005)
3.
Bloom Harold. Bloom's How to Write about Oscar Wilde. Edited by Amy S.
Watkin, New York: Infobase Publishing, 2009.
4.
Praz Mario. The Romantic Agony. Translated by Angus Davidson, Oxford
University Press, 1933.
5.
Wilde Oscar. A Reply to the Criticism of The Picture of Dorian Gray.
St.
James’s Gazette, July 1890.
