ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
22
2181-
3187
AYOLLAR VA BOLALAR RUHIY, JISMONIY ZOʻRAVONLIKKA
UCHRAGANDA PSIXOLOGIK XIZMATNING TASHKIL ETILISHI
Irgasheva Gulzor Choʻliboyevna
Qashqadaryo viloyati Nishon tumani
"Inson" ijtimoiy xizmatlar markazi psixologi
Annotatsiya:
Ayollar va bolalar ruhiy hamda jismoniy zo‘ravonlikka uchraganda
ularga ko‘rsatiladigan psixologik xizmatning tashkil etilishi jamiyatda inson
huquqlarini himoya qilish va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda muhim o‘rin tutadi.
Zo‘ravonlikning turli ko‘rinishlari – jismoniy, ruhiy, iqtisodiy yoki jinsiy – insonning
hayot sifatiga, sog‘lig‘iga va shaxsiy rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa,
ayollar va bolalar zo‘ravonlikning eng zaif va himoyasiz qatlamlari bo‘lib, ular uchun
maxsus psixologik yordam tizimini yaratish zarur. Ushbu maqolada ayollar va bolalar
ruhiy, jismoniy zoʻravonlikka uchraganda psixologik xizmatning tashkil etilishi haqida
ma’lumotlar berilgan.
Kalit so‘zlar:
psixologik yordam, psixologik xizmat, jismoniy zoʻravonlik,
raqobat, muammolar,yechim, ta'lim muassasalari.
Аннотация:
Организация психологических услуг, предоставляемых
женщинам и детям, подвергающимся психическому и физическому насилию,
играет важную роль в защите прав человека и обеспечении социальной
стабильности в обществе. Различные формы насилия — физическое,
психическое, экономическое или сексуальное — оказывают негативное влияние
на качество жизни, здоровье и личностное развитие человека. В частности,
женщины и дети являются наиболее уязвимыми и уязвимыми группами насилия,
и для них необходимо создать специальную систему психологической
поддержки. В данной статье представлена информация об организации
психологических услуг, когда женщины и дети подвергаются психическому и
физическому насилию.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
23
2181-
3187
Ключевые слова:
психологическая поддержка, психологическая служба,
физическое насилие, конкуренция, проблемы, решения, образовательные
учреждения.
Abstract:
The organization of psychological services provided to women and
children when they are subjected to mental and physical violence plays an important
role in protecting human rights and ensuring social stability in society. Various forms
of violence - physical, mental, economic or sexual - have a negative impact on the
quality of life, health and personal development of a person. In particular, women and
children are the most vulnerable and vulnerable groups of violence, and it is necessary
to create a special psychological support system for them. This article provides
information on the organization of psychological services when women and children
are subjected to mental and physical violence.
Keywords:
psychological support, psychological service, physical violence,
competition, problems, solutions, educational institutions.
KIRISH
Psixologik xizmat zamonaviy jamiyatda insonlarning ruhiy salomatligini
ta’minlash va ularning hayot sifatini yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi. Har bir inson
hayotida turli xil qiyinchiliklar, stresslar va ruhiy zo‘riqishlar uchrab turadi, va bunday
vaziyatlarda malakali psixologik yordamga murojaat qilish zarur bo‘ladi. Psixologik
xizmat insonlarga o‘z his-tuyg‘ularini anglash, muammolarni hal qilish, shaxsiy
rivojlanish va ijtimoiy munosabatlarni yaxshilash imkonini yaratadi. Ayollar va bolalar
jamiyatning eng himoyasiz qatlamlari bo‘lib, ular ko‘pincha ruhiy va jismoniy
zo‘ravonlikka duch keladilar. Bunday holatlarda psixologik xizmatning ahamiyati
yanada oshadi, chunki zo‘ravonlik qurbonlari o‘zlarini yolg‘iz, tushkun va umidsiz his
qilishlari mumkin. Psixologik yordam ularning ruhiy jarohatlarini yengishga, o‘z-
o‘zini qadrlashni tiklashga va jamiyatga qaytishga yordam beradi. Psixologik xizmat
ko‘rsatish tizimi inson huquqlarini himoya qilish, zo‘ravonlikning oldini olish va
qurbonlarning hayot sifatini yaxshilashga qaratilgan kompleks yondashuvni talab
qiladi. Bu tizimda malakali mutaxassislar, maxfiylik tamoyili va ijtimoiy qo‘llab-
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
24
2181-
3187
quvvatlash muhim o‘rin tutadi. Shu bois, psixologik xizmat jamiyatda barqarorlik va
insonparvarlik tamoyillarini mustahkamlashda muhim vosita hisoblanadi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA TADQIQOT METODOLOGIYASI
Zo‘ravonlik qurbonlarining ruhiy holati ko‘pincha juda zaif bo‘ladi. Ular o‘zlarini
yolg‘iz, tushkun, umidsiz his qilishlari mumkin. Bu holat ularning ijtimoiy faoliyatdan
chetlanishiga, o‘z-o‘zini qadrlashning pasayishiga olib keladi. Shu bois, psixologik
xizmatning asosiy vazifasi qurbonlarning ruhiy jarohatlarini aniqlash, ularni
barqarorlashtirish va tiklashdan iborat. Bu jarayon murakkab va ko‘p bosqichli bo‘lib,
har bir bosqichda individual yondashuv talab etiladi. Psixologik xizmatni tashkil
etishda birinchi qadam zo‘ravonlik qurbonlarini aniqlash va ularga tezkor yordam
ko‘rsatishdir. Bu uchun ijtimoiy xizmatlar, tibbiyot muassasalari, politsiya va ta’lim
muassasalari o‘rtasida samarali hamkorlik o‘rnatilishi zarur. Zo‘ravonlikka uchragan
ayollar va bolalar uchun maxsus markazlar tashkil etilishi, u yerda ularga xavfsiz
muhitda psixologik maslahatlar, tibbiy yordam va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash
ko‘rsatilishi kerak. Bu markazlarda psixologlar, sotsiologlar, ijtimoiy ishchilar va
boshqa mutaxassislar faoliyat yuritadi.
Psixologik yordam ko‘rsatishda individual terapiya muhim o‘rin tutadi.
Individual terapiya orqali har bir qurbonning shaxsiy muammolari, ruhiy holati chuqur
o‘rganiladi. Bu jarayonda travma terapiyasi, stressni boshqarish texnikalari, kognitiv-
behavioral terapiya kabi metodlar qo‘llaniladi. Individual terapiya qurbonlarga o‘z his-
tuyg‘ularini ifoda etish, qo‘rquv va xavotirlarni yengish, o‘z-o‘zini qadrlashni tiklash
imkonini beradi. Guruh terapiyalari ham samarali vosita hisoblanadi. Guruhda ishlash
qurbonlarga o‘zaro tajriba almashish, bir-birini qo‘llab-quvvatlash va ijtimoiy
izolyatsiyadan chiqishga yordam beradi. Guruh terapiyalari orqali qurbonlar o‘z
muammolari bilan yolg‘iz emasligini anglaydilar, bu esa ularning ruhiy holatini
sezilarli darajada yaxshilaydi. Shuningdek, guruh terapiyalari ijtimoiy ko‘nikmalarni
rivojlantirishga yordam beradi. Psixologik xizmat ko‘rsatishda maxfiylik tamoyili
alohida ahamiyatga ega. Zo‘ravonlik qurbonlari ko‘pincha o‘z muammolarini oshkor
qilishdan qo‘rqadilar, chunki bu ularning xavfsizligiga tahdid solishi mumkin. Shu
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
25
2181-
3187
sababli, psixologik yordam ko‘rsatiladigan muassasalarda shaxsiy ma’lumotlarning
maxfiyligi qat’iy ta’minlanishi zarur. Maxfiylik tamoyili qurbonlarning ishonchini
qozonish va ularni yordam olishga undashda muhim omildir. Zo‘ravonlikka uchragan
ayollar va bolalarga psixologik yordam faqat ruhiy holatni barqarorlashtirish bilan
cheklanmasligi kerak. Ularning ijtimoiy holatini yaxshilash, iqtisodiy mustaqilligini
oshirish, ta’lim olish imkoniyatlarini yaratish ham muhimdir. Shu bois, psixologik
xizmat tizimi ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash xizmatlari bilan chambarchas bog‘liq
bo‘lishi kerak. Bu orqali qurbonlar jamiyatga qaytib, o‘z hayotlarini mustaqil ravishda
boshqarish imkoniga ega bo‘ladilar.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Psixologik xizmat ko‘rsatishda mutaxassislarning malakasi va maxsus
tayyorgarligi katta ahamiyatga ega. Zo‘ravonlik bilan bog‘liq ishlar o‘ziga xos
yondashuvni talab qiladi, chunki qurbonlarning ruhiy jarohatlari chuqur va murakkab
bo‘lishi mumkin. Psixologlar, sotsiologlar, ijtimoiy ishchilar va huquqshunoslar
zo‘ravonlikka uchraganlar bilan ishlashda maxsus treninglardan o‘tishi zarur. Bu
ularning samarali va professional yordam ko‘rsatishlarini ta’minlaydi. Psixologik
xizmatni tashkil etishda davlat va nodavlat tashkilotlarining hamkorligi muhim rol
o‘ynaydi. Davlat organlari zo‘ravonlikka qarshi kurashish bo‘yicha qonunlar va
tartiblarni ishlab chiqadi, moliyaviy va tashkiliy yordam ko‘rsatadi. Nodavlat
tashkilotlar esa ko‘pincha qurbonlarga yaqinroq bo‘lib, ularning ehtiyojlarini
chuqurroq anglab, samarali yordam beradi. Bu hamkorlik tizimi psixologik
xizmatlarning sifatini oshirishga xizmat qiladi.
Zamonaviy texnologiyalar psixologik xizmat ko‘rsatishda yangi imkoniyatlar
yaratmoqda. Onlayn maslahatlar, telefon orqali psixologik yordam, mobil ilovalar
yordamida qo‘llab-quvvatlash tizimlari qurbonlarga tez va qulay yordam olish
imkonini beradi. Bu ayniqsa uzoq hududlarda yashovchi va an’anaviy xizmatlarga
erishish imkoni cheklangan ayollar va bolalar uchun muhimdir. Shu bilan birga,
texnologiyalar yordamida psixologik xizmatlar doirasida ta’lim va profilaktika
ishlarini ham kengaytirish mumkin. Profilaktika tadbirlari zo‘ravonlikning oldini
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
26
2181-
3187
olishda asosiy vositalardan biridir. Bu borada jamoatchilikni zo‘ravonlikning zararli
oqibatlari haqida xabardor qilish, oilaviy munosabatlarni yaxshilash, stressni
boshqarish va konfliktlarni hal etish ko‘nikmalarini o‘rgatish muhimdir. Psixologik
xizmat tashkilotchilari bu tadbirlarni amalga oshirishda faol ishtirok etib,
zo‘ravonlikka qarshi kurashishda muhim rol o‘ynaydi. Ayollar va bolalar ruhiy hamda
jismoniy zo‘ravonlikka uchraganda psixologik xizmatning tashkil etilishi tizimli,
kompleks yondashuvni talab qiladi. Bu xizmatlarning samarali bo‘lishi uchun ularni
tashkil etishda insonparvarlik, maxfiylik, individual yondashuv va ijtimoiy qo‘llab-
quvvatlash kabi tamoyillar asosiy o‘rin tutadi. Psixologik xizmatlar qurbonlarning
ruhiy salomatligini tiklash, ularning jamiyatga qaytishini ta’minlash va zo‘ravonlikni
oldini olishga qaratilgan muhim ijtimoiy himoya mexanizmi hisoblanadi.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, zo‘ravonlik qurbonlariga psixologik yordam ko‘rsatish
tizimini yaratish va rivojlantirish jamiyatning ijtimoiy adolati va inson huquqlarini
himoya qilish borasidagi muhim vazifalaridan biridir. Bu tizim qurbonlarning ruhiy va
jismoniy sog‘lig‘ini tiklash, ularni ijtimoiy hayotga qaytarish, shuningdek,
zo‘ravonlikning oldini olishga xizmat qiladi. Shu bois, psixologik xizmat ko‘rsatish
tizimlari davlat, jamiyat va mutaxassislar hamkorligida doimiy ravishda
takomillashtirib borilishi lozim. Zo‘ravonlikka qarshi kurashda psixologik yordamning
roli beqiyosdir va bu borada amalga oshiriladigan har bir qadam inson hayotini
yaxshilashga qaratilgan muhim sa’y-harakatdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Abdullayeva, M. (2023). Psixologik zoʻravonlik va uning oldini olish choralar.
Toshkent: Oʻzbekiston Milliy Universiteti Nashriyoti.
2. Islomova, N. (2022). Zoʻravonlik qurbonlariga psixologik yordam koʻrsatish
metodikalari. Toshkent: Ilmiy nashrlar.
3. Karimov, S. (2024). Ayollar va bolalarga nisbatan zoʻravonlik: ijtimoiy va
psixologik jihatlar. Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti Nashriyoti.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
27
2181-
3187
4. Mamatqulov, T. (2023). Zoʻravonlik qurbonlari uchun psixologik reabilitatsiya
tizimi. Toshkent: Psixologiya va Pedagogika Jurnali, 2-son.
5. Raximova, D. (2024). Psixologik xizmat va ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash:
zoʻravonlikka qarshi kurash. Toshkent: Oʻzbekiston Psixologlar Assotsiatsiyasi.
6. Sobirov, A. (2023). Bolalarga nisbatan zoʻravonlik va uning psixologik oqibatlari.
Toshkent: Pedagogika va Psixologiya Jurnali, 1-son.
7. Tursunov, B. (2022). Zoʻravonlik qurbonlari uchun psixologik maslahat xizmatlari
tashkiloti. Toshkent: Ijtimoiy xizmatlar markazi.
8. Yunusova, L. (2024). Ayollar va bolalarga psixologik yordam koʻrsatishda
zamonaviy yondashuvlar. Toshkent: Psixologiya va Ijtimoiy Fanlar Nashriyoti.
