ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня –2025
322
2181-3187
NAVOIY QALAMINING SEHRI
Dehqonova Tursunoy Raxmatullayevna
Andijon viloyati Ulug’nor tumani 13-maktab
Telefon: +998(93)259-90-70
Anotatsiya
: Jahon adabiyotiga e`tibor qaratadigan bo`lsak, unda o`z qalami, ijodi
bilan nafaqat o`zi yashab o`tgan diyor uchun, balki butun dunyoga xizmat qilgan,
dunyo tamadduniga katta hissa qo`shgan ijodkorlar talaygina. Biz ming chandon faxr
etishimiz kerakki, bobomiz Alisher Navoiy ana shunday dunyo e`tirof etgan
ijodkorlardandir. Allomaning birgina g`azal mulkining sultoni ekanligi yoki eng ko`p
so`zdan foydalanganligi dalillari ham uning naqadar buyuk siymo ekanligi isbotidir.
Biz bugungi maqolamizda ana shu ulug` siymoning ijod go`zalligi haqida bayon
qilamiz.
Kalit so’zlar
: Renessans, moziy, shuur, mumtoz adabiyot, sanj, ganj, kalim,
Nizomiy Ganjaviy,
O’tmish va kelajak. Bu ikki tushunchani bog’lovchi – bugun. Uchinchi
Renessansni barpo qilish uchun tarixga, aslimizga nazar tashlashimiz darkor. Qodiriy
ta’biri bilan aytganda “Moziyga qaytib ish ko’rmoq xayrlidir”. Moziy qa’rida butun
dunyoni
ilm
va
ma’rifat
bilan
zabt
etgan
ajdodlarimiz
bisyor.
Buyuklar silsilasida o’ziga xos o’ringa ega bo’lgan Navoiy Hazratlarining bosib o’tgan
ibratli yo’lini tahlil qilishning o’ziyoq yoshlar shuurida o’zbeklar asliyatini
gavdalantiradi. Navoiyni tanimagan xalq, shoir sifatida e’tirof etmagan millat yo’q,
menimcha.
O’zbek mumtoz adabiyotining buyuk mutafakkiri va shoiri A.Navoiydan bizga
juda katta va ulkan adabiy meros yetib kelgan. Shoirning adabiy merosi asrlar
davomida avlodlardan avlodlarga katta bir xazina sifatida o’zining durlarini
sochmoqda. Bobomizning adabiy merosi bizga qadar qog’oz va qalam orqali yetib
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня –2025
323
2181-3187
kelgan. Sababi, shoir o’z his tuyg’ulari, ichki kechinmalarini qalam orqali qog’ozda
ifodalagan. Shuning uchun ham Hazrat Navoiy “Qalam”ga juda katta e’tibor bergan va
qalam haqida alohida ta’riflar bergan.
«Hayrat ul –Abror» dostonida esa qalam haqida shunday misralarni keltiradi:
Dema yilon, ajdar erur naqd sanj,
Muzmar aning javfida yuz turfa ganj.
Dud chiqib og’zidan ajdar kibi
Dudi aro har shaba gavhar kibi
Navoiy dastlab qalamni ilonga o’xshatadi; ilon egri-bugri yurish qilgani uchun
og’zida muhra va ostida xazina bo’lar ekan. Bu baytda esa mubolag’ani yanada
kuchaytirib,qalamni qimmatbaho xazinalar poyloqchisi ajdahoga o’xshatgan.Qalam
ajdahoday og’zidan tutun(siyoh) chiqaradi,tutun ichidagi munchoq (tomchi) gavharga
o’xshaydi.
Yana bir misrada shunday deydi:
Ajdar emaskim ,emas ajdar salim
Balkim degil oni,a soyi Kalim
Ya’ni: Kalim- Muso payg’ambarimizning laqabi, asoyi Kalim – Muso
hassasi.Afsonaga ko’ra Muso hassasi mo’jizalar ko’rsatgan ekan.Bu baytda qalam
o’sha hassaga o’xshatilgan. 44-bob 12-maqolat
“Farhod va Shirin “ dostonida ham Navoiy shunday deydi:
Qalam shunday bir chopqir otki,uning joyi falakning ustidadir.Lekin bu uchqur qora
ot podshoh Xusravning Shabdiz ismli to’riq oti darajasida har qanday odamni
qo’rquvga sola oladigan bo’lsada, uning ustiga insonning barmog’i chavandoz bo’lib
minib olgan. Barmoqdagi bo’g’inlar go’yo uning belbog’i, tirnoqlari esa uning yuzidir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня –2025
324
2181-3187
U chopar ekan, o’z quyrug’ini bayroq qiladi. Uning boshidan oyog’i xuddi qulog’idek
tilingan.
Yo’q, uni Shabdiz deb atama. U bamisoli bir xushovoz. Qanotsiz bo’la turib, har
tomonga parvoz qila oladi. Uning tumshug’idan doim qora qahrabo tomib turadi. Lekin
bu qahrabodan insonlarga gavharlar sochiladi.
Qo’y, uni qush ham dema. Undagi jism qushda yo’q. San’atlar hakami uni hech
bir tengi yo’q tilsim qilib yaratgan. Umrida xastalik ko’rmagan bo’lsa ham, unda zaiflik
g’olib bo’lib, orasidagi bo’shliqda yuzlab ma’nolar xazinasi yashiringan.
Uning bu xazinalaridan hech kim Ganjada yashagan xazina sochuvchi Nizomiy
Ganjaviy kabi foydalanib, orzulariga yetgan emas.
U o’z ko’nglini ma’nolar xazinasiga aylantirgan bo’lib bu xazinaga har kim ham
yo’l topa olmaydi.
Xulosa qilib aytganda Navoiy ijodi turkiy adabiyotning eng yuksak cho’qqisidir.
Chunki hech kim unga qadar va undan keyin ham bu tilde “ko’p” va “xo’p” yozmagan.
So’zimni Abdulla Oripovning “O’zbekiston” she’ridan olingan misralar bilan
yakunlayman.
Temur tig’I yetmagan joyni, Qalam bilan oldi Alisher.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.
Alisher Navoiy “Xayratul-Abror” dostoni
2.
Alisher Navoiy “Farhod va Shirin” dostoni
3.
A.Oripov “O’zbekiston” she’riy to’plami 1971-yil.
