ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня –2025
310
2181-3187
ATOM YADROSINING TUZILISHI: TUZILISHI, XOSSALARI VA
ZAMONAVIY TADQIQOTLAR
Muallif: Raxmatullayeva Gulnoz Yusupovna
Kirish
Atom — moddaning eng kichik bo‘linmas birligi hisoblanadi. Har bir atom
markaziy yadroga va uni o‘rab turgan elektron bulutiga ega. Atom yadrosi esa atom
massasining deyarli butun qismini o‘zida jamlagan bo‘lib, u proton va neytronlardan
tashkil topgan. Ushbu maqolada atom yadrosining tuzilishi, uning fizik xossalari,
yadroviy kuchlar va zamonaviy yadro fizikasi tadqiqotlari haqida batafsil so‘z
yuritiladi.
1. Atom Yadrosining Tarkibi
Atom yadrosi musbat zaryadlangan protonlar va zaryadsiz neytronlardan iborat.
Ular birgalikda
nuklonlar
deb ataladi. Protonlarning soni atomning tartib raqamini,
neytronlar soni esa izotoplarni aniqlaydi.
•
Proton (p⁺)
— musbat zaryadga ega, massasi taxminan 1.6726×10⁻²⁷ kg.
•
Neytron (n⁰)
— zaryadsiz, massasi protonnikiga juda yaqin: 1.6750×10⁻²⁷
kg.
Atom yadrosining o‘lchami juda kichik: taxminan 1×10⁻¹⁴ metr, ya'ni 100 000
martadan kichik atom radiusiga nisbatan.
2. Yadroviy Kuchlar
Protonlar musbat zaryadga ega bo‘lgani uchun ular o‘zaro elektrostatik kuch bilan
bir-birini itaradi. Ammo bu kuchni yengib chiqadigan boshqa kuch —
kuchli yadroviy
kuch
mavjud. Ushbu kuch:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня –2025
311
2181-3187
•
Juda qisqa masofada (1–3 fm) faol bo‘ladi,
•
Nuklonlarni birgalikda ushlab turadi,
•
Zaryaddan mustaqil, faqat nuklonlarning mavjudligiga bog‘liq.
Yadroda bu kuchlar barqarorlikni ta’minlaydi. Agar yadroviy kuch elektrostatik
itaruv kuchidan kichik bo‘lsa, yadro beqaror bo‘ladi va radioaktiv parchalanish sodir
bo‘ladi.
3. Yadro Massasi va Massaning Kamayishi
Yadro massasi, uni tashkil etgan proton va neytronlarning massalari yig‘indisidan
kichik bo‘ladi. Bu farq
massaning kamayishi
(mass defect) deb ataladi. U quyidagi
formula bilan ifodalanadi:
Δm=(Zmp+Nmn)−myadro\Delta m = (Z m_p + N m_n) - m_yadroΔm=(Zmp
+Nmn)−myadro
Bu kamaygan massa
Eynshteynning
mashhur formulasi E=Δm
⋅
c2E = \Delta m
\cdot c^2E=Δm
⋅
c2 asosida energiyaga aylanadi va yadro barqarorligini ta’minlaydi.
Ushbu energiya
bog‘lanish energiyasi
deb ataladi.
4. Yadro Barqarorligi va Izotoplar
Yadro barqarorligi proton va neytronlar nisbatiga bog‘liq. Masalan, eng barqaror
yadro og‘ir elementlar uchun taxminan N/Z ≈ 1.5 atrofida bo‘ladi.
Izotoplar
— bir xil proton soniga ega, ammo neytron soni turlicha bo‘lgan
atomlar. Ularning ayrimlari radioaktiv bo‘lib, vaqt o‘tishi bilan parchalanadi.
5. Yadro Reaksiyalari
Yadroviy reaksiya — bu yadro tarkibining o‘zgarishi bilan kechuvchi jarayondir.
Ular ikki asosiy turga bo‘linadi:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня –2025
312
2181-3187
•
Yadro parchalanishi (fission):
og‘ir yadrolarning yengil yadrolarga
bo‘linishi (masalan, uran-235 ning parchalanishi).
•
Yadro sintezi (fusion):
yengil yadrolarning og‘irroq yadroga birlashuvi
(masalan, vodorod izotoplarining geliyga aylanishi).
Yadro sintezi Quyoshda sodir bo‘ladigan asosiy energiya manbaidir. Ammo
Yerda bu reaksiya faqat yuqori bosim va haroratda amalga oshiriladi.
6. Zamonaviy Tadqiqotlar
So‘nggi yillarda yadro fizikasi quyidagi yo‘nalishlarda faol rivojlanmoqda:
•
Yadro energiyasining tinchlik maqsadlarida ishlatilishi
(AESlar),
•
Yadro tibbiyoti
(radioaktiv izotoplar bilan davolash),
•
Yadro sintezi texnologiyalari
(ITER va boshqa eksperimental
reaktorlar),
•
Yadroviy model va nazariyalar:
suyuqlik tomchisi modeli, qobiq
modeli va boshqalar.
Shuningdek, sun’iy elementlarning yaratilishi ham zamonaviy yadro fizikasi
yutuqlaridan biridir (masalan, og‘ir transuran elementlari).
Xulosa
Atom yadrosi mikroolamdagi eng murakkab va o‘rganilishi qiziqarli
tuzilmalardan biridir. Uning tarkibi, undagi kuchlar, barqarorlik shartlari, va turli
reaksiyalari nafaqat ilmiy, balki amaliy ahamiyatga ham ega. Yadro fizikasi sohasidagi
tadqiqotlar insoniyatga yangi energiya manbalari, ilg‘or tibbiy uslublar va fundamental
bilimlarni olib kelmoqda.
Adabiyotlar
1.
Krane, K. S.
Introductory Nuclear Physics
. Wiley, 1988.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня –2025
313
2181-3187
2.
Povh, B., et al.
Particles and Nuclei: An Introduction to the
Physical Concepts
. Springer, 2006.
3.
Burchuladze, G. I.
Yadro fizikasi asoslari
. Toshkent, 2012.
4.
Feynman, R.
The Feynman Lectures on Physics
. Vol. III. Addison-
Wesley.
